\nÖrtü alt\u0131 sebze yeti\u015ftiricili\u011finin amac\u0131, normal zamanda aç\u0131kta yap\u0131lan sebzecili\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda, mevsimin d\u0131\u015far\u0131da sebze yeti\u015ftirmeye uygun olmad\u0131\u011f\u0131 iklim ko\u015fullar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu zamanlarda devaml\u0131 veya bu sürenin ba\u015f\u0131nda ve sonunda belli bir süre ilk ve son turfanda olarak sebze üretmektir. Genelde bu i\u015fletmelerde tarla arazisi kullan\u0131lmaz. Sadece örtü alt\u0131nda üretim yap\u0131l\u0131r. Üretim s\u0131ras\u0131nda de\u011fi\u015fik örtü tiplerinden yararlan\u0131l\u0131r. Bunlar\n<\/p>\n
) Alçak sistemler (Toprak malçlamas\u0131, toprak üstü plastik
\nörtüleri, s\u0131cak, \u0131l\u0131k, so\u011fuk yast\u0131klar, alçak tüneller): Bu sistemlerde
\n\u0131s\u0131tma yap\u0131lamad\u0131\u011f\u0131ndan tarlada üretilen ürünün biraz daha erkenci
\nveya biraz daha geçci olmas\u0131na çal\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Kullan\u0131lan örtüler, d\u0131\u015far\u0131daki
\ndü\u015fük s\u0131cakl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131, duruma göre koruyucu alt\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 birkaç
\nderece daha yukar\u0131da tutarak erken veya geç gelen donlardan
\nsebzeleri korurlar. Böylece ilk veya son turfanda ürünler yeti\u015ftirilerek
\npazara ç\u0131kart\u0131l\u0131r.
\nToprak malçlamas\u0131: Topra\u011f\u0131n üstüne siyah veya beyaz plastiklerin serilmesinden sonra üzerinde sebze yeti\u015ftirilmesidir. Topra\u011f\u0131n üzerini örten materyaller topra\u011f\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flayarak çok k\u0131sa süreli erkencilik temin ederler. Ayr\u0131ca meyvesi yenen türlerde meyvenin toprakla temas ederek kirlenmesini ve toprak kökenli hastal\u0131klardan zararlanmasm\u0131 önlerler.<\/p>\n
Toprak üstü plastik örtüler: \u0130lkbahar ve sonbaharda uygulan\u0131rlar. \u0130lkbaharda tohum ekiminden sonra toprak üzerine serilerek topra\u011f\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131n\u0131, tohumlar\u0131n erken çimlenmesini, toprak yüzüne ç\u0131kan bitkilerin ilk an\u0131nda korunmas\u0131n\u0131 sa\u011flarlar. Böylece 10-15 günlük bir erkencilik söz konusu olur.<\/p>\n
Sonbaharda so\u011fuklar\u0131n ba\u015flamas\u0131yla tarlada yeti\u015ftirilen ürünlerin üzeri örtülerek, ilk donlar\u0131n etkisi azalt\u0131l\u0131r. Ürünü 10-30 gün aras\u0131nda muhafaza ederek son turfanda olana\u011f\u0131 yarat\u0131r.<\/p>\n
Yast\u0131klar: Eskiden turfanda yeti\u015ftiricilikte çok kullan\u0131lm\u0131\u015f sistemlerdir. S\u0131cak, \u0131l\u0131k ve so\u011fuk yast\u0131klar olmak üzere üç tipi vard\u0131r. Daha çok k\u0131sa boylu ve yerde sürünen bitkilerin üretimi yap\u0131l\u0131r. Mevsim boyunca üretim olana\u011f\u0131 sa\u011flar. Ancak i\u015fçili\u011fin, tesis masraflar\u0131n\u0131n fazla olmas\u0131 ve belirli sebzelerin üretimine izin vermesiyle günümüzde yerini alçak tünellere b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bugün yer yer kullan\u0131lmaktad\u0131r. Daha çok aç\u0131kta sebze yeti\u015ftiricili\u011fi için fide üretiminde kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Alçak Tüneller: Yüksekli\u011fi 30 cm’den ba\u015flayan, 100 cm’ye kadar ç\u0131kan, geni\u015fli\u011fi 60-150 cm, uzunlu\u011fu 10-50 m aras\u0131nda de\u011fi\u015fen yar\u0131m daire kesitli bir koruyucudur. Koruyucunun iskelet malzemesi 1-1.5 cm kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda in\u015faat demirleri, karg\u0131, kam\u0131\u015f, a\u011faç dallar\u0131, sert plastik ve galvenize su borular\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Alçak tüneller \u0131s\u0131t\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 için ancak erken ilkbaharda ve geç sonbaharda 10-30 günlük bir koruma sa\u011flayabilir. Maliyetinin ucuz olmas\u0131 ve herkes taraf\u0131ndan rahatl\u0131kla kurulabilmesi giderek yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n
b) Yüksek sistemler: Bu sistemler insan\u0131n içinde çal\u0131\u015faca\u011f\u0131 \u015fekilde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ç k\u0131sm\u0131na \u0131s\u0131tma, so\u011futma, havaland\u0131rma gibi sistemler konarak iklimlendirme yap\u0131l\u0131r. Böylece mevsimin iyi olmad\u0131\u011f\u0131 sürece yüksek sistemler içinde bitki yeti\u015ftirilebilir. Ayr\u0131ca toprak i\u015fleme, sulama ve gübreleme gibi bak\u0131m i\u015fleri makinala\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. \u0130\u015fçili\u011fin ucuzlamas\u0131 sa\u011flan\u0131p, daha ekonomik çal\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Yüksek sistemler, yüksek plastik tüneller ve serler olarak ikiye ayr\u0131l\u0131r:<\/p>\n
Yüksek plastik tüneller: Alçak tünellere benzer. Ancak yükseklikleri 1,5-2,0 m, geni\u015flikleri 3-5 m ve uzunluklar\u0131 10-50 m aras\u0131ndad\u0131r. \u0130skelet malzemesi boru ve a\u011façtan yap\u0131l\u0131r. Alçak tünellerle serler aras\u0131nda geçit bir sistemdir. \u0130stenirse içine basit \u0131s\u0131t\u0131c\u0131lar konulabilir.<\/p>\n
Serler: Seralar, iklim \u015fartlar\u0131n\u0131n elveri\u015fli olmad\u0131\u011f\u0131 dönemlerde aç\u0131kta ve basit örtüler alt\u0131nda yeti\u015ftirilemeyen kültür bitkilerinin yeti\u015ftirilmesine imkân veren, cam veya plastikle örtülü kal\u0131c\u0131 yüksek yap\u0131lard\u0131r. Serler, çe\u015fitli özellikleri ile de\u011fi\u015fik s\u0131n\u0131flamalara tabi tutulur. Bunlar\u0131n kurulu\u015f \u015fekillerine göre (bireysel, biti\u015fik, blok), büyüklüklerine göre (büyük, orta, küçük), konstrüksiyon malzemelerine göre (ah\u015fap, çelik, alüminyum, sert plastik, kam\u0131\u015f, beton veya bunlar\u0131n bir veya birkaç\u0131n\u0131n bir arada kullan\u0131lmas\u0131 ile (a\u011faç + çelik, çelik+beton, a\u011faç + kam\u0131\u015f gibi), örtü malzemelerine göre (cam, yumu\u015fak plastik, sert plastik veya suni elyaf), \u0131s\u0131t\u0131lma durumuna göre (s\u0131cak, \u0131l\u0131k, so\u011fuk), kullan\u0131lma amaçlar\u0131na göre (yeti\u015ftirme, muhafaza ve te\u015fhir, tohum ve fide üretim, \u0131slah ve ara\u015ft\u0131rma, vb) farkl\u0131 çe\u015fitleri bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
Bahçe yerinin seçilmesi<\/b><\/p>\n
Aç\u0131kta yeti\u015ftiricilik için ele alman bütün faktörler, örtü alt\u0131 sebzecili\u011fi için de geçerlidir. Ancak bunlara ilave olarak k\u0131\u015f aylar\u0131ndaki \u0131s\u0131tma ve yaz aylar\u0131ndaki so\u011futma için ucuz enerji temini önemli bir sorundur. Ek \u0131s\u0131tmaya gerek kalmayan yerler öncelikle kullan\u0131l\u0131r. Mutlaka enerji kullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011finde bölgede var olan kaynaklar de\u011ferlendirilmelidir. Güne\u015f, yer alt\u0131 s\u0131cak sular\u0131 (jeotermal), do\u011fal gaz, fabrika at\u0131\u011f\u0131 s\u0131cak sular (termik elektrik santralleri, dokuma fabrikalar\u0131 gibi), baca gazlan (kiremit, tu\u011fla ve cam fabrikalar\u0131 gibi) \u0131s\u0131tma aç\u0131s\u0131ndan ucuz olabilecek enerjilerdir.<\/p>\n
\u0130ncelenmesi gereken di\u011fer bir faktör rüzgâr ve kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Rüzgâr serde hava hareketi meydana getirerek ser havaland\u0131rmas\u0131na olumlu etki yapar. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u015fiddetli rüzgârlar serin y\u0131k\u0131lmas\u0131na, örtü malzemesinin k\u0131r\u0131lmas\u0131na veya y\u0131rt\u0131lmas\u0131na neden olur. Rüzgâr h\u0131z\u0131n\u0131n fazla oldu\u011fu yerlerden kaç\u0131n\u0131lmal\u0131d\u0131r. Kurma zorunlulu\u011fu varsa bu h\u0131za göre ser stati\u011fi hesaplanmal\u0131 ve daha dayan\u0131kl\u0131 malzeme kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Do\u011fal olarak bu durum ser maliyetinin artmasna neden olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca s\u0131cak ve so\u011fuk rüzgârlar\u0131nda ser klimas\u0131n\u0131n üzerine olumsuz etkisi vard\u0131r. Kuvvetli rüzgâr esen yerlerde serin dar yüzeye sahip alm k\u0131sm\u0131n\u0131n rüzgâra kar\u015f\u0131 getirilmesi uygundur.<\/p>\n
Kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131 fazla olan yerlerde blok serlerden çok müstakil serler<\/p>\n
kurulur. Ayr\u0131ca statik hesaplarda kar yükü mutlaka hesaplara kat\u0131lmal\u0131 ve ser o yüke kar\u015f\u0131 korunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Kar\u015f\u0131m\u0131za üçüncü faktör olarak güne\u015flenme ç\u0131kmaktad\u0131r. Güne\u015f \u0131\u015f\u0131klar\u0131 ser içine girdi\u011finde bir k\u0131sm\u0131 bitkiler, di\u011fer k\u0131sm\u0131 toprak taraf\u0131ndan tutulur. Daha sonra bitkiden ve topraktan radyasyon yolu ile yans\u0131yan \u0131\u015f\u0131klar ser d\u0131\u015f\u0131na do\u011fru ç\u0131kmak ister. Ancak bunlardan, örtü malzemesinin özelli\u011fine göre belli bir k\u0131sm\u0131 tutulur. Böylece ser içinde d\u0131\u015f s\u0131cakl\u0131\u011fa nazaran bir s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 olur. Meydana gelen bu etkiye "Ser etkisi" denir. Bu bak\u0131mdan ser kurarken örtü malzemesinin özelliklerinin iyi bilinmesi ve ser kurulacak yerin gün boyu güne\u015f görmesi gerekir.<\/p>\n
Sabit tesislerin planlanmas\u0131<\/b><\/p>\n
Örtü alt\u0131 sebzecili\u011finde, aç\u0131kta yeti\u015ftiricilik yap\u0131lan i\u015fletmelerde görülen k\u0131s\u0131mlar bulunur. Yaln\u0131z aç\u0131kta sebzecilik yap\u0131lan alanlar üzerine serler yerle\u015ftirilir. Aç\u0131kta sebze yeti\u015ftiricili\u011fine göre aralar\u0131nda olu\u015fan fark bundan ibarettir. v<\/p>\n
\nProf.Dr.Atila GÜNAY<\/u><\/i><\/b><\/p>\n
<\/p>\n