\n\tBir tür taraf\u0131ndan salg\u0131lanan kimyasal madde veya maddeler, yay\u0131c\u0131 tür için uygun olmas\u0131na kar\u015f\u0131n al\u0131c\u0131 türde buna kar\u015f\u0131 uygun bir tav\u0131rla cevap verilerek bir reaksiyon meydana getiren maddelere kairomonlar veya allomonlar ad\u0131 verilir. Bunlar, türler aras\u0131 mesaj ileten kimyasal maddelerdir.<\/p>\n
\n\tKairomonlar<\/strong>, yay\u0131c\u0131ya herhangi bir yarar sa\u011flamay\u0131p, belki de zarar bile verebilmekte, ancak, al\u0131c\u0131ya yarar sa\u011flamaktad\u0131r. Örne\u011fin, Ephestia kuehniella<\/em><\/strong> (Zeller) (De\u011firmen Güvesi)’n\u0131n mandibular salg\u0131 bezlerinden bir kairomon salg\u0131lanmakta ve bu kairomon, bu türün parazitoiti olan Venturia canescens<\/em><\/strong> (Gravenhorst)’inE. kuehniella<\/em><\/strong>’n\u0131nyerini bulmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r. Yine, Limantria dispar<\/em><\/strong> (L.)’(K\u0131rt\u0131rt\u0131l\u0131)’da tespit edilen bir kairomonun, bu türün, parazitoiti olan Diospilus melanoscelus<\/em><\/strong> (Nees)’un L. dispar<\/em><\/strong>’\u0131 bulmas\u0131nda önem arz etti\u011fi saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, baz\u0131 Coccoideatürlerinin kairomon üreterek baz\u0131 Chalcidoidea türlerinin kendilerine sald\u0131rmas\u0131na sebep olmaktad\u0131rlar. Gelecekte, bu gibi kairomonlar\u0131n, biyolojik mücadelede, zararl\u0131n\u0131n do\u011fal dü\u015fman\u0131n\u0131n etkinli\u011fini art\u0131rmak, zararl\u0131 üzerinde do\u011fal dü\u015fman bask\u0131s\u0131 kurmak ve zararl\u0131y\u0131 kontrol etmek amac\u0131yla kullan\u0131labilece\u011fi belirtilmektedir.<\/p>\n \n\tYine, bitkilerin içerdi\u011fi baz\u0131 tat ve kokular zararl\u0131lar\u0131 cezbedici özelli\u011fe sahiptirler. Zararl\u0131lar, bu cezbedici maddeleri alg\u0131layarak konukçular\u0131n\u0131 bulmaktad\u0131rlar. \u0130\u015fte, bu durumdan yararlan\u0131lmak suretiyle zararl\u0131lara kar\u015f\u0131 bu kairomonlar kullan\u0131larak zararl\u0131lar\u0131 bir araya toplay\u0131p imha edilmeleri sa\u011flanmaktad\u0131r. Bitki kairomonlar\u0131, böceklerin davran\u0131\u015flar\u0131, ekolojik ili\u015fkileri, uyar\u0131lma ve te\u015fvik edilmeleri (yönelme) üzerinde oldukça önemli etkilere sahiptirler. Bu bile\u015fikler, bitkilerin çiçek, yaprak, meyve ve di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan çevreye salg\u0131lanmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n renkleri, kokular\u0131 ve tatlar\u0131, hem insanlar, hem de böcekler aç\u0131s\u0131ndan önem arz etmektedir. Bunlar\u0131n ço\u011fu yava\u015f veya ani uyar\u0131mlar\u0131n meydana gelmesine sebep olmaktad\u0131rlar.<\/p>\n \n\tSon y\u0131llarda yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalarda, 200.000’nin üzerinde çiçekli bitkiden, büyüme ve geli\u015fme süreleri boyunca en az 100.000’nin üzerinde semiokimyasal maddenin salg\u0131land\u0131\u011f\u0131, bu bile\u015fiklerden 6.000’den fazlas\u0131n\u0131n kimyasal yap\u0131s\u0131n\u0131n belirlendi\u011fi, bunlar\u0131n 3.000 tanesinin terpenoid, 1.000’inin flavanoid, 500’ünün quinone, 650’sinin poliasetilen, 400’ünün amino asit ve di\u011ferlerinin ise fenilpropanoid yap\u0131s\u0131nda oldu\u011fu ve bu bile\u015fiklerin birçok bitki türünün te\u015fhisinde önem arz etti\u011fi kaydedilerek, ayn\u0131 kairomon veya allomonun bir cins ya da familyaya ait de\u011fi\u015fik bitki türleri taraf\u0131ndan salg\u0131lanabildi\u011fi, bu bitkilerle beslenen böceklerin bunlardan salg\u0131lanan semiokimyasal maddelere ayn\u0131 derecede tepki gösterdi\u011fi, bu nedenle kairomonlar\u0131n, monofag, oligofag veya polifag olarak beslenen böceklerin davran\u0131\u015flar\u0131nda ve konukçu seçiminde önemli rol oynad\u0131\u011f\u0131, yine, birçok predatör ve parazitoit böcek türlerinin de konukçular\u0131n\u0131 bu semiokimyasal maddeler yard\u0131m\u0131yla bulabildikleri belirtilmektedir. Bitkilerden salg\u0131lanan bu maddeler kullan\u0131larak tar\u0131msal alanlarda zarar yapan böceklerin kontrol alt\u0131na al\u0131nabilmesi de mümkün olabilmektedir. Nitekim, be\u015f bitki türünden (Azadirachta indica<\/strong><\/em>, Tanacetum<\/strong><\/em>sp., Derris<\/strong><\/em>sp., Lonchocarpus<\/strong><\/em>sp. ve Nicotiana tabacum<\/strong><\/em>) elde edilen bile\u015fiklerle birçok böce\u011fin zarar\u0131n\u0131n engellenebilece\u011fi kaydedilmektedir.<\/p>\n \n\tBu konu ile ilgili yap\u0131lan çal\u0131\u015fmalarda, 70’in üzerindeki bitki türünden birçok kimyasal madde izole edilmi\u015f ve bu maddelerin 5 tak\u0131ma ait 300’ün üzerinde böcek türünün davran\u0131\u015flar\u0131na etki etti\u011fi, bunlar\u0131n, 99-222 molekül a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda ve kaynama noktalar\u0131n\u0131n da 20-340 0<\/sup>C aras\u0131nda oldu\u011fu belirtilmi\u015ftir. Bu rakamlar da bu kimyasallar\u0131n fiziksel özelliklerini ortaya koymaktad\u0131r. Kairomonlar, terpenoidler, fenilpropanoidler, aldehidler, esterler, asit ve kükürt bile\u015fikleri gibi de\u011fi\u015fik kimyasal gruplara ayr\u0131lmaktad\u0131rlar. Bitki cezbedicilerinden metil eugenol’ün Diptera tak\u0131m\u0131na ait 58 meyve sine\u011fi türünü, fenil asetaldehidin Lepidoptera tak\u0131m\u0131na ait birçok noctuid t\u0131rt\u0131l\u0131n\u0131, benzil asetate, sineole ve eugenol’un ise Hymenoptera tak\u0131m\u0131n\u0131n Apidae türlerini cezbettikleri belirtilmektedir.<\/p>\n \n\tElma iç kurdu (Cydia pomonella <\/em><\/strong>(L.)) çok önemli bir meyve zararl\u0131s\u0131d\u0131r. Bu tür oldukça güçlü bir göç potansiyeline sahiptir. Çiftle\u015fmi\u015f veya çiftle\u015fmemi\u015f di\u015filer 15 km uza\u011fa uçabilmektedirler. Elma iç kurdunun larvalar\u0131 ç\u0131k\u0131\u015f\u0131n hemen ard\u0131ndan konukçu meyvesini aramaya ba\u015flamakta ve konukçu meyveyi bulmada da kairomonlar önem arzetmektedir.<\/p>\n \n\tJapon böce\u011fi [Popillia japonica<\/em><\/strong> Newman (Coleoptera: Scarabaeidae)], Japonya’ya özgü bir böcektir ve 1916 y\u0131l\u0131ndan sonra fidan ihracat\u0131yla birlikte gemilerle ABD (New Jersey)’ne ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f, çok k\u0131sa sürede hemen tüm Amerika’ya yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu böce\u011fin çok k\u0131sa sürede h\u0131zla yay\u0131lmas\u0131n\u0131n ve çok fazla zarar olu\u015fturmas\u0131n\u0131n sebebi, konukçu bitkilerden salg\u0131lanan kairomonlar\u0131n bu böce\u011fi cezbetmesidir. Japon böce\u011finin ABD’nde oburca beslenmesi sonucu, özellikle de bahçelerde, fidanl\u0131klarda ve çim alanlar\u0131nda milyonlarca dolarl\u0131k zarar meydana gelmi\u015ftir. Bu böce\u011fin 24 familyaya ba\u011fl\u0131 350 bitki türü üzerinde beslendi\u011fi, özellikle de çiçekler, meyveler, sebzeler, süs bitkileri, üzümsü meyveler, m\u0131s\u0131r, soya fasulyesi ve yonca gibi tarla bitkilerinde zarar yapt\u0131\u011f\u0131, ABD’deki çim ve çay\u0131r alanlar\u0131nda çok fazla zarar olu\u015fturdu\u011fu bildirilmektedir Bitkilerin çiçek ve meyvelerinden salg\u0131lanan kairomonlar\u0131n, bitkilerin di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan salg\u0131lanan semiokimyasal maddelerle sinerjik etkilerinin oldu\u011fu belirlenmi\u015ftir. Örne\u011fin, eugenol ile 2-feniletanol’un 1\/9 oran\u0131ndaki kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 yapay olarak uyguland\u0131\u011f\u0131nda Japon böce\u011finin daha fazla cezbedildi\u011fi tespit edilmi\u015ftir. Yine, metilsiklohezane propionate ile eugenol’un 1\/9 oran\u0131ndaki kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131n da bu böce\u011fi 2.5 kat daha fazla cezbetti\u011fi bildirilmektedir. Bitkiler taraf\u0131ndan salg\u0131lanan 2-feniletanol, eugenol, genaniol, sitral, sitronellal, fenetanol ve sitronellol’un bu böce\u011fi cezbeden di\u011fer bile\u015fikler oldu\u011fu, doymu\u015f eugenol analoglar\u0131ndan 2-metoksi-4-propilfanol’un ise tek ba\u015f\u0131na kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu böce\u011fi daha fazla cezbetti\u011fi, bunun sebebinin ise bu bile\u015fi\u011fin uçucu özelli\u011finin daha fazla olmas\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 ve çal\u0131\u015fmalar sonucunda, eugenol analoglar\u0131n\u0131n sentetik olarak üretiminin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve bu böcekle mücadelede ba\u015far\u0131 sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 kaydedilmektedir. ABD’ndeki meyve bahçelerinde, her 150 m2<\/sup>’ye 10 adet kairomonlu tuzak yerle\u015ftirilerek, milyonlarca Japon böce\u011finin yakaland\u0131\u011f\u0131 ve bu tuzaklarda genellikle cezbedici olarak, eugenol ve fenetil propionate bile\u015fiklerinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilmektedir. Kairomonlu tuzaklar, uzun y\u0131llar Japon böce\u011finin mücadelesi ve kontrolünde önemli ölçüde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Maryland eyaletinde bir yaz boyunca 369 tondan fazla ergin Japon böce\u011fi’nin topland\u0131\u011f\u0131 bildirilmektedir. Nantucket ve Massachusetts’de meyve bahçelerine yerle\u015ftirilen tuzaklarda üç y\u0131l boyunca sürdürülen çal\u0131\u015fmada, bu böce\u011fin % 50’si toplanarak, imha edilmi\u015ftir. Yine, Uluslararas\u0131 Dulles Havaalan\u0131’nda, bu böce\u011fin uçaklara zarar verebilece\u011fi dü\u015fünülerek, popülâsyonunu yok etmek amac\u0131yla 1400 adet tuzak yerle\u015ftirildi\u011fi de bildirilmektedir.<\/p>\n \n\tBitkilerden elde edilen kairomonlar sayesinde, ekonomik öneme sahip pek çok zararl\u0131 türün ekolojik ili\u015fkilerinin belirlenmesi, onlar\u0131n kontrol alt\u0131nda tutulmas\u0131, insan ve çevre sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 dikkate al\u0131narak mümkün olacakt\u0131r. Bu konu üzerinde yap\u0131lacak pek çok çal\u0131\u015fma ileride ba\u015far\u0131ya ula\u015facakt\u0131r.<\/p>\n \n\t <\/p>\n <\/p>\n