\n\tBir t\u00fcr taraf\u0131ndan salg\u0131lanan kimyasal madde veya maddeler, yay\u0131c\u0131 t\u00fcr i\u00e7in uygun olmas\u0131na kar\u015f\u0131n al\u0131c\u0131 t\u00fcrde buna kar\u015f\u0131 uygun bir tav\u0131rla cevap verilerek bir reaksiyon meydana getiren maddelere kairomonlar veya allomonlar ad\u0131 verilir. Bunlar, t\u00fcrler aras\u0131 mesaj ileten kimyasal maddelerdir.<\/p>\n
\n\tKairomonlar<\/strong>, yay\u0131c\u0131ya herhangi bir yarar sa\u011flamay\u0131p, belki de zarar bile verebilmekte, ancak, al\u0131c\u0131ya yarar sa\u011flamaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Ephestia kuehniella<\/em><\/strong> (Zeller) (De\u011firmen G\u00fcvesi)’n\u0131n mandibular salg\u0131 bezlerinden bir kairomon salg\u0131lanmakta ve bu kairomon, bu t\u00fcr\u00fcn parazitoiti olan Venturia canescens<\/em><\/strong> (Gravenhorst)’inE. kuehniella<\/em><\/strong>’n\u0131nyerini bulmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r. Yine, Limantria dispar<\/em><\/strong> (L.)’(K\u0131rt\u0131rt\u0131l\u0131)’da tespit edilen bir kairomonun, bu t\u00fcr\u00fcn, parazitoiti olan Diospilus melanoscelus<\/em><\/strong> (Nees)’un L. dispar<\/em><\/strong>’\u0131 bulmas\u0131nda \u00f6nem arz etti\u011fi saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, baz\u0131 Coccoideat\u00fcrlerinin kairomon \u00fcreterek baz\u0131 Chalcidoidea t\u00fcrlerinin kendilerine sald\u0131rmas\u0131na sebep olmaktad\u0131rlar. Gelecekte, bu gibi kairomonlar\u0131n, biyolojik m\u00fccadelede, zararl\u0131n\u0131n do\u011fal d\u00fc\u015fman\u0131n\u0131n etkinli\u011fini art\u0131rmak, zararl\u0131 \u00fczerinde do\u011fal d\u00fc\u015fman bask\u0131s\u0131 kurmak ve zararl\u0131y\u0131 kontrol etmek amac\u0131yla kullan\u0131labilece\u011fi belirtilmektedir.<\/p>\n \n\tYine, bitkilerin i\u00e7erdi\u011fi baz\u0131 tat ve kokular zararl\u0131lar\u0131 cezbedici \u00f6zelli\u011fe sahiptirler. Zararl\u0131lar, bu cezbedici maddeleri alg\u0131layarak konuk\u00e7ular\u0131n\u0131 bulmaktad\u0131rlar. \u0130\u015fte, bu durumdan yararlan\u0131lmak suretiyle zararl\u0131lara kar\u015f\u0131 bu kairomonlar kullan\u0131larak zararl\u0131lar\u0131 bir araya toplay\u0131p imha edilmeleri sa\u011flanmaktad\u0131r. Bitki kairomonlar\u0131, b\u00f6ceklerin davran\u0131\u015flar\u0131, ekolojik ili\u015fkileri, uyar\u0131lma ve te\u015fvik edilmeleri (y\u00f6nelme) \u00fczerinde olduk\u00e7a \u00f6nemli etkilere sahiptirler. Bu bile\u015fikler, bitkilerin \u00e7i\u00e7ek, yaprak, meyve ve di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan \u00e7evreye salg\u0131lanmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n renkleri, kokular\u0131 ve tatlar\u0131, hem insanlar, hem de b\u00f6cekler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem arz etmektedir. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu yava\u015f veya ani uyar\u0131mlar\u0131n meydana gelmesine sebep olmaktad\u0131rlar.<\/p>\n \n\tSon y\u0131llarda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, 200.000’nin \u00fczerinde \u00e7i\u00e7ekli bitkiden, b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme s\u00fcreleri boyunca en az 100.000’nin \u00fczerinde semiokimyasal maddenin salg\u0131land\u0131\u011f\u0131, bu bile\u015fiklerden 6.000’den fazlas\u0131n\u0131n kimyasal yap\u0131s\u0131n\u0131n belirlendi\u011fi, bunlar\u0131n 3.000 tanesinin terpenoid, 1.000’inin flavanoid, 500’\u00fcn\u00fcn quinone, 650’sinin poliasetilen, 400’\u00fcn\u00fcn amino asit ve di\u011ferlerinin ise fenilpropanoid yap\u0131s\u0131nda oldu\u011fu ve bu bile\u015fiklerin bir\u00e7ok bitki t\u00fcr\u00fcn\u00fcn te\u015fhisinde \u00f6nem arz etti\u011fi kaydedilerek, ayn\u0131 kairomon veya allomonun bir cins ya da familyaya ait de\u011fi\u015fik bitki t\u00fcrleri taraf\u0131ndan salg\u0131lanabildi\u011fi, bu bitkilerle beslenen b\u00f6ceklerin bunlardan salg\u0131lanan semiokimyasal maddelere ayn\u0131 derecede tepki g\u00f6sterdi\u011fi, bu nedenle kairomonlar\u0131n, monofag, oligofag veya polifag olarak beslenen b\u00f6ceklerin davran\u0131\u015flar\u0131nda ve konuk\u00e7u se\u00e7iminde \u00f6nemli rol oynad\u0131\u011f\u0131, yine, bir\u00e7ok predat\u00f6r ve parazitoit b\u00f6cek t\u00fcrlerinin de konuk\u00e7ular\u0131n\u0131 bu semiokimyasal maddeler yard\u0131m\u0131yla bulabildikleri belirtilmektedir. Bitkilerden salg\u0131lanan bu maddeler kullan\u0131larak tar\u0131msal alanlarda zarar yapan b\u00f6ceklerin kontrol alt\u0131na al\u0131nabilmesi de m\u00fcmk\u00fcn olabilmektedir. Nitekim, be\u015f bitki t\u00fcr\u00fcnden (Azadirachta indica<\/strong><\/em>, Tanacetum<\/strong><\/em>sp., Derris<\/strong><\/em>sp., Lonchocarpus<\/strong><\/em>sp. ve Nicotiana tabacum<\/strong><\/em>) elde edilen bile\u015fiklerle bir\u00e7ok b\u00f6ce\u011fin zarar\u0131n\u0131n engellenebilece\u011fi kaydedilmektedir.<\/p>\n \n\tBu konu ile ilgili yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, 70’in \u00fczerindeki bitki t\u00fcr\u00fcnden bir\u00e7ok kimyasal madde izole edilmi\u015f ve bu maddelerin 5 tak\u0131ma ait 300’\u00fcn \u00fczerinde b\u00f6cek t\u00fcr\u00fcn\u00fcn davran\u0131\u015flar\u0131na etki etti\u011fi, bunlar\u0131n, 99-222 molek\u00fcl a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda ve kaynama noktalar\u0131n\u0131n da 20-340 0<\/sup>C aras\u0131nda oldu\u011fu belirtilmi\u015ftir. Bu rakamlar da bu kimyasallar\u0131n fiziksel \u00f6zelliklerini ortaya koymaktad\u0131r. Kairomonlar, terpenoidler, fenilpropanoidler, aldehidler, esterler, asit ve k\u00fck\u00fcrt bile\u015fikleri gibi de\u011fi\u015fik kimyasal gruplara ayr\u0131lmaktad\u0131rlar. Bitki cezbedicilerinden metil eugenol’\u00fcn Diptera tak\u0131m\u0131na ait 58 meyve sine\u011fi t\u00fcr\u00fcn\u00fc, fenil asetaldehidin Lepidoptera tak\u0131m\u0131na ait bir\u00e7ok noctuid t\u0131rt\u0131l\u0131n\u0131, benzil asetate, sineole ve eugenol’un ise Hymenoptera tak\u0131m\u0131n\u0131n Apidae t\u00fcrlerini cezbettikleri belirtilmektedir.<\/p>\n \n\tElma i\u00e7 kurdu (Cydia pomonella <\/em><\/strong>(L.)) \u00e7ok \u00f6nemli bir meyve zararl\u0131s\u0131d\u0131r. Bu t\u00fcr olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc bir g\u00f6\u00e7 potansiyeline sahiptir. \u00c7iftle\u015fmi\u015f veya \u00e7iftle\u015fmemi\u015f di\u015filer 15 km uza\u011fa u\u00e7abilmektedirler. Elma i\u00e7 kurdunun larvalar\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n hemen ard\u0131ndan konuk\u00e7u meyvesini aramaya ba\u015flamakta ve konuk\u00e7u meyveyi bulmada da kairomonlar \u00f6nem arzetmektedir.<\/p>\n \n\tJapon b\u00f6ce\u011fi [Popillia japonica<\/em><\/strong> Newman (Coleoptera: Scarabaeidae)], Japonya’ya \u00f6zg\u00fc bir b\u00f6cektir ve 1916 y\u0131l\u0131ndan sonra fidan ihracat\u0131yla birlikte gemilerle ABD (New Jersey)’ne ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f, \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede hemen t\u00fcm Amerika’ya yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6ce\u011fin \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede h\u0131zla yay\u0131lmas\u0131n\u0131n ve \u00e7ok fazla zarar olu\u015fturmas\u0131n\u0131n sebebi, konuk\u00e7u bitkilerden salg\u0131lanan kairomonlar\u0131n bu b\u00f6ce\u011fi cezbetmesidir. Japon b\u00f6ce\u011finin ABD’nde oburca beslenmesi sonucu, \u00f6zellikle de bah\u00e7elerde, fidanl\u0131klarda ve \u00e7im alanlar\u0131nda milyonlarca dolarl\u0131k zarar meydana gelmi\u015ftir. Bu b\u00f6ce\u011fin 24 familyaya ba\u011fl\u0131 350 bitki t\u00fcr\u00fc \u00fczerinde beslendi\u011fi, \u00f6zellikle de \u00e7i\u00e7ekler, meyveler, sebzeler, s\u00fcs bitkileri, \u00fcz\u00fcms\u00fc meyveler, m\u0131s\u0131r, soya fasulyesi ve yonca gibi tarla bitkilerinde zarar yapt\u0131\u011f\u0131, ABD’deki \u00e7im ve \u00e7ay\u0131r alanlar\u0131nda \u00e7ok fazla zarar olu\u015fturdu\u011fu bildirilmektedir Bitkilerin \u00e7i\u00e7ek ve meyvelerinden salg\u0131lanan kairomonlar\u0131n, bitkilerin di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan salg\u0131lanan semiokimyasal maddelerle sinerjik etkilerinin oldu\u011fu belirlenmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, eugenol ile 2-feniletanol’un 1\/9 oran\u0131ndaki kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 yapay olarak uyguland\u0131\u011f\u0131nda Japon b\u00f6ce\u011finin daha fazla cezbedildi\u011fi tespit edilmi\u015ftir. Yine, metilsiklohezane propionate ile eugenol’un 1\/9 oran\u0131ndaki kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n\u0131n da bu b\u00f6ce\u011fi 2.5 kat daha fazla cezbetti\u011fi bildirilmektedir. Bitkiler taraf\u0131ndan salg\u0131lanan 2-feniletanol, eugenol, genaniol, sitral, sitronellal, fenetanol ve sitronellol’un bu b\u00f6ce\u011fi cezbeden di\u011fer bile\u015fikler oldu\u011fu, doymu\u015f eugenol analoglar\u0131ndan 2-metoksi-4-propilfanol’un ise tek ba\u015f\u0131na kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu b\u00f6ce\u011fi daha fazla cezbetti\u011fi, bunun sebebinin ise bu bile\u015fi\u011fin u\u00e7ucu \u00f6zelli\u011finin daha fazla olmas\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda, eugenol analoglar\u0131n\u0131n sentetik olarak \u00fcretiminin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve bu b\u00f6cekle m\u00fccadelede ba\u015far\u0131 sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 kaydedilmektedir. ABD’ndeki meyve bah\u00e7elerinde, her 150 m2<\/sup>’ye 10 adet kairomonlu tuzak yerle\u015ftirilerek, milyonlarca Japon b\u00f6ce\u011finin yakaland\u0131\u011f\u0131 ve bu tuzaklarda genellikle cezbedici olarak, eugenol ve fenetil propionate bile\u015fiklerinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilmektedir. Kairomonlu tuzaklar, uzun y\u0131llar Japon b\u00f6ce\u011finin m\u00fccadelesi ve kontrol\u00fcnde \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Maryland eyaletinde bir yaz boyunca 369 tondan fazla ergin Japon b\u00f6ce\u011fi’nin topland\u0131\u011f\u0131 bildirilmektedir. Nantucket ve Massachusetts’de meyve bah\u00e7elerine yerle\u015ftirilen tuzaklarda \u00fc\u00e7 y\u0131l boyunca s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmada, bu b\u00f6ce\u011fin % 50’si toplanarak, imha edilmi\u015ftir. Yine, Uluslararas\u0131 Dulles Havaalan\u0131’nda, bu b\u00f6ce\u011fin u\u00e7aklara zarar verebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek, pop\u00fcl\u00e2syonunu yok etmek amac\u0131yla 1400 adet tuzak yerle\u015ftirildi\u011fi de bildirilmektedir.<\/p>\n \n\tBitkilerden elde edilen kairomonlar sayesinde, ekonomik \u00f6neme sahip pek \u00e7ok zararl\u0131 t\u00fcr\u00fcn ekolojik ili\u015fkilerinin belirlenmesi, onlar\u0131n kontrol alt\u0131nda tutulmas\u0131, insan ve \u00e7evre sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 dikkate al\u0131narak m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r. Bu konu \u00fczerinde yap\u0131lacak pek \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma ileride ba\u015far\u0131ya ula\u015facakt\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n