Pestisitlerin, eldeki belgelere göre 3000 y\u0131ldan beri kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirtilmektedir. Ancak, yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131na ikinci dünya sava\u015f\u0131ndan sonra ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci dünya sava\u015f\u0131ndan önce birkaç organik kökenli ilaç d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131lan ilaçlar\u0131n tümü inorganik kökenliydi. 1870 y\u0131l\u0131nda ilk olarak sentezlenmesine ra\u011fmen 1939 y\u0131l\u0131nda DDT’nin insektisit etkisinin anla\u015f\u0131lmas\u0131 zirai mücadelede yeni bir ç\u0131\u011f\u0131r açm\u0131\u015f oldu. Daha sonra, organik fosforlu, karbamatl\u0131 ve sentetik piretroid grubu ilaçlar\u0131n sentezlenmesi ile zirai mücadelede sentetik organik pestisitlerin devri ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Sentetik organik ilaçlar\u0131n ucuz olmas\u0131, kolay uygulanabilir olmas\u0131 ve uyguland\u0131\u011f\u0131 zaman kesin etkili olmas\u0131 gibi avantajlar\u0131 k\u0131sa sürede kullan\u0131mlar\u0131n\u0131 art\u0131rm\u0131\u015f ve geni\u015f sahalarda kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Yaln\u0131z, bu ilaçlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131ndan k\u0131sa bir süre sonra durumun hiçte iç aç\u0131c\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 ortaya konmu\u015ftur. \u0130laçlara kar\u015f\u0131 böceklerin dayan\u0131kl\u0131 \u0131rklar olu\u015fturdu\u011fu görülmü\u015ftür. \u0130laç bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda yeti\u015fen generasyonlarda, tabii seçimle hassas olan fertlerin ortadan kalkmas\u0131na ve devaml\u0131 dayan\u0131kl\u0131 fertlerin ortaya ç\u0131kmas\u0131na sebep olmu\u015ftur.<\/p>\n
Bir zararl\u0131ya kar\u015f\u0131 belirli bir pestisitin uzun süre ard arda kullan\u0131lmas\u0131 sonucunda bu zararl\u0131 popülâsyonunda o pestisite kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131 bireyler ço\u011fal\u0131r ve zamanla bu pestisite kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131 bir \u0131rk meydana gelir. Yani, dayan\u0131kl\u0131l\u0131k normal bir popülâsyondaki bireylerin ço\u011funu öldürdü\u011fü tespit edilen zehirli bir maddenin belirli bir dozuna ayn\u0131 türden di\u011fer bir popülâsyondaki bireylerin tolerans kazanma yetene\u011finin geli\u015fmesi olarak tarif edilmektedir.<\/p>\n
Dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, arazi ve laboratuar denemelerinde s\u0131kça yap\u0131lan ilaçlamalar sonucunda meydana gelen geçici azalmalar ile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Bu ilaçlamalarda popülâsyonun en zay\u0131f bireyleri yok olurken en kuvvetli bireyleri ise kal\u0131r. Buna güçlü tolerans ad\u0131 verilir. \u0130laç bask\u0131s\u0131n\u0131n ortadan kalkmas\u0131 ile bu dayan\u0131kl\u0131l\u0131k da ortadan kalkar. Pestisitlere kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131l\u0131k tüm zararl\u0131larda görülebilir. Ama k\u0131rm\u0131z\u0131 örümcek ve yaprak bitleri gibi geli\u015fme süreleri k\u0131sa ve dolay\u0131s\u0131yla y\u0131lda çok say\u0131da nesil veren zararl\u0131larda çok nesil vermeleri sebebiyle dayan\u0131kl\u0131l\u0131k çok k\u0131sa zamanda ortaya ç\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
Herhangi bir pestisitin, belirli bir ortalama dozu maruz kalan canl\u0131 türlerinde farkl\u0131 tepkilere yol açar, baz\u0131 türler, \u015fiddetle etkilendikleri halde di\u011fer baz\u0131 türler ise etkilenmemektedirler. \u0130\u015fte, pestisitin, bu farkl\u0131 toksik etkisine, o pestisitin türlerle ilgili selektivitesi veya secicili\u011fi denir. Selektivite dayan\u0131kl\u0131l\u0131ktan farkl\u0131d\u0131r. Zira dayan\u0131kl\u0131l\u0131k genetik bir husus olmakla birlikte zaman içinde kazan\u0131lan bir durum olmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, selektivite var olan genetik bir özelliktir.<\/p>\n
Herhangi bir böce\u011fin bir ilaca kar\u015f\u0131 kal\u0131tsal dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek amac\u0131yla o türün ilaca dayan\u0131kl\u0131 popülâsyonlar\u0131ndan al\u0131nacak bireylere, laboratuar \u015fartlar\u0131nda ilaç denemelerinin yap\u0131lmas\u0131 gerekir. Deneye tutulacak aktif maddeler de\u011fi\u015fik dozlarda aseton ve ya\u011f gibi eriyiklerde eritilerek solüsyonlar haz\u0131rlanarak test edilir.<\/p>\n
Dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ortaya ç\u0131kmas\u0131 insektisitin yap\u0131s\u0131na ve böcek türüne ba\u011fl\u0131d\u0131r. Dayan\u0131kl\u0131l\u0131k birinci veya ikinci nesil sonunda görülece\u011fi gibi yüzlerce nesil sonra da ortaya ç\u0131kabilmektedir. Böceklerde insektisitlere dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n daha çok seleksiyon sonucunda görüldü\u011fü de kabul edilmektedir.<\/p>\n
Böceklerde, insektisitlere kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, mutasyonlar sonucu da ortaya ç\u0131kabilmektedir. Genler üzerindeki kal\u0131tsal de\u011fi\u015fimler sonucu meydana gelen dayan\u0131kl\u0131l\u0131k seleksiyona oranla daha az olmaktad\u0131r. \u0130nsektisitler, normal genleri, ilaca dayan\u0131kl\u0131 gen haline dönü\u015ftürmekte, zamanla sonraki nesillerde ilaçlara dayan\u0131kl\u0131 genlere sahip bireyler ço\u011falarak hakim duruma geçmektedirler.<\/p>\n
Bugüne kadar, 500’ün üzerinde zararl\u0131 türde pestisitlere kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fti\u011fi kaydedilmektedir. Ancak, insektisitlere kar\u015f\u0131 baz\u0131 böcek türlerinde görülen dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n büyüklü\u011fü ve \u015fiddeti korku verecek \u015fekilde artm\u0131\u015ft\u0131r. Örne\u011fin, Plutella xylostella (L.) (Lahana yaprak güvesi) ve Leptinotarsa decemlineata Say (Patates böce\u011fi)’da mevcut tüm insektisitlere kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n geli\u015fti\u011fi belirtilmektedir. Buna, biyopreparatlarda dahildir.<\/p>\n
Son y\u0131llarda pestisitlerin üzerindeki güvenirli\u011fin azalmas\u0131 sonucu, semiokimyasal maddelerin kullan\u0131lmas\u0131, IPM çat\u0131s\u0131 alt\u0131nda biyolojik ve kültürel mücadele metotlar\u0131n\u0131n \u015fimdilik kullan\u0131lmas\u0131 önerilmektedir. Zararl\u0131lara kar\u015f\u0131 pestisit uygulamalar\u0131nda baz\u0131 önlemler al\u0131n\u0131p baz\u0131 konularda dikkat edilerek zararl\u0131lar\u0131n dayan\u0131kl\u0131l\u0131k kazanmalar\u0131n\u0131n önüne geçilebilinir. Bunlar;<\/p>\n
1. Geni\u015f spektrumlu ilaçlar\u0131n yerine selektif ilaçlar tercih edilmelidir.<\/p>\n
2. \u0130laçlamalar s\u0131k aral\u0131klarla yap\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
3. Ayn\u0131 aktif maddeye ait ilaçlar ard arda ve s\u0131k aral\u0131klarla uzun süre kullan\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
4. Etki süresi k\u0131sa olan ilaçlar tavsiye edilmelidir.<\/p>\n
5. \u0130laçlar yüksek dozda kullan\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
6. Bir zararl\u0131ya kar\u015f\u0131 haz\u0131rlanacak ilaçlama programlar\u0131nda farkl\u0131 etki grubundan ilaçlara yer verilmelidir.<\/p>\n
7. \u0130laçlar\u0131n etkinli\u011fini art\u0131racak sinerjist maddeler ilaçlara kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
8. Uygun zaman ve uygun bir teknikle ilaçlama yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
9. \u0130laçlar\u0131n çevreye bula\u015fmas\u0131 azalt\u0131lmal\u0131 ve çevre üzerine olumsuz etkisi<\/p>\n
bulunan ilaçlar kullan\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Prof.Dr.Erol YILDIRIM<\/p>\n
<\/p>\n