{"id":2928,"date":"2007-08-28T23:04:00","date_gmt":"2007-08-28T23:04:00","guid":{"rendered":""},"modified":"2025-10-23T10:00:50","modified_gmt":"2025-10-23T10:00:50","slug":"cografi-bilgi-sistemi-destekli-su-erozyonu-sediment-korunumu-calismasi-2928","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/cografi-bilgi-sistemi-destekli-su-erozyonu-sediment-korunumu-calismasi-2928","title":{"rendered":"Co\u011frafi Bilgi Sistemi Destekli Su Erozyonu Sediment Korunumu \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131"},"content":{"rendered":"

ÖZET
\n<\/strong>Sulama, hayvanc\u0131l\u0131k, kullan\u0131m amaçl\u0131 yap\u0131lan küçük göletlerde ve hatta baz\u0131 büyük barajlarda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan en büyük sorunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda sediment birikimi gelmektedir. Göletin ekonomik ömrünü azaltan sediment birikimini önlemeye yönelik çal\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Ankara'n\u0131n güneydo\u011fusunda yer alan Güvenç Göleti de ciddi bir erozyon sorunu ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Göleti besleyen akarsular\u0131n gölete sediment ta\u015f\u0131mas\u0131, göletin ekonomik ömrünün k\u0131salmas\u0131na neden olmaktad\u0131r.
\n Gölet havzas\u0131n\u0131n büyük bölümünün çorak olmas\u0131 ve mevcut olan formasyonlar\u0131n ve topra\u011f\u0131n erozyona duyarl\u0131 olmas\u0131ndan dolay\u0131, bu sorun acil tedbirlerin al\u0131nmas\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nBu çal\u0131\u015fmada göletin su toplama havzas\u0131, say\u0131sal yükseklik modeli kullan\u0131larak co\u011frafi bilgi sistemleri (CBS) ortam\u0131nda say\u0131sal olarak elde edilmi\u015ftir. Drenaj a\u011f\u0131, say\u0131sal yükseklik modelinden otomatik olarak üretilmi\u015f ve topografik harita üzerinden say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lan drenaj a\u011f\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak gerekli düzeltmeler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Gerekli düzeltmeler yap\u0131ld\u0131ktan sonra havza s\u0131n\u0131r\u0131 ve alt havzalar otomatik olarak elde edilmi\u015ftir.
\nHavza ve alt havzalardaki dere yataklar\u0131n\u0131n profilleri otomatik olarak CBS ortam\u0131nda elde edilmi\u015f ve havza koruma önlemi olarak in\u015fa edilecek olan fildöfer e\u015fik yerleri belirlenmi\u015ftir. Fildöfer e\u015fik uygulamas\u0131 ile dere yata\u011f\u0131ndaki sediment ta\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n kademeli olarak kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 planlanm\u0131\u015ft\u0131r. Sonraki y\u0131llarda uygulaman\u0131n etkisi sediment ölçümleriyle de\u011ferlendirilecektir.
\nAnahtar Sözcükler: erozyon, CBS, gabiyon, sediment ta\u015f\u0131n\u0131m\u0131, sediment birikimi
\nSEDIMENT CONSERVATION STUDY BY USING GEOGRAPHIC INFORMATION SYSTEMS IN ANKARA-GUVENC POND
\nAbstract<\/strong>
\nSediment transportation and deposition are one of the main problem frequently encountered in ponds which has been constructed with the goals of irrigation, usage, stockbreeding, even in some dams greater than the aforementioned ones in size. Studies should be carried out to prevent and mitigate deposition, which is the main factor in the diminishing economic life of the dams. The Guvenc pond located in southeastern Ankara is seriously subjected to erosion and deposition. Sediment transportation by the streams contrubuting to the basin are caused decreasing the economical life of the Guvenç pond.
\nPrecaution as to preventing sediment deposition has to be urgently taken due to the soils which is apt to erosion are barren and the geological formations surfaced are tend to degredation.
\nBasin of the pond was digitally generated using digital elevation model in Arcview-hydrological modelling module. Automated surface drainage network was derived from digital elevation model and required corrections were made by comparision with the drenaige network digitized from topographical map, resulting in automated basin baundaries and sub basins.
\nProfiles of river beds in the basin and subbasins were created in GIS, and particular sites to be allocated in order to be constructed gabions for watershed conservation practices were determined. It is aimed that sediment transportation through river beds is controlled by the application of gabions. The effectiveness of the application will be evaluated on the basis of sediment measurements in the years to come.
\nKey Words : erosion, GIS, gabion, sediment transportation, sediment deposition<\/p>\n

G\u0130R\u0130\u015e<\/strong>
\nErozyon; iklim, toprak örtüsü, topografya ve insan faktörlerinin topra\u011f\u0131 a\u015f\u0131nd\u0131rma, ta\u015f\u0131ma ve biriktirme eylemlerinin tamam\u0131d\u0131r. Su erozyonu yeryuvar\u0131n\u0131n olu\u015fumu ile ba\u015flayan ve her devirde devam eden, hem jeofiziksel hem de jeokimyasal bir süreçtir. Su erozyonu topraklar\u0131n, mendereslerin, deltalar\u0131n, ovalar\u0131n olu\u015fumunda ba\u015froldedir. Tar\u0131msal aç\u0131dan bu verimli alanlar\u0131n olu\u015fumunu sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 gibi, a\u015f\u0131nma bölgelerinde de önemli derecede toprak kay\u0131plar\u0131na neden olmaktad\u0131r. Su erozyonunun önemli bir etmeni olan, uzun süreli ve \u015fiddetli ya\u011f\u0131\u015flardan sonra topra\u011fa s\u0131zamayan su yüzey ak\u0131\u015f\u0131na geçer. Arazinin ç\u0131plak olmas\u0131, e\u011fim, toprak ve havza fizyografik özellikleri, bilinçsiz insan faaliyetleri vb. faktörler de eklenince su debisi kontrolsüz olarak artar. Su, ak\u0131\u015f yolu boyunca uygun ko\u015fullarda sürükleme gücü de kazanarak kum, kil, mil, ta\u015f gibi materyallleri havza sular\u0131n\u0131n döküldü\u011fü deniz, göl, gölet ve barajlara ta\u015f\u0131r (Maccaferi, 2002).
\nÜlkemizde topografik yap\u0131 ve iklim ko\u015fullar\u0131n\u0131n uygunlu\u011fu nedeni ile erozyon önemli bir sorundur. Bu nedenle topraklar\u0131m\u0131z\u0131n ¾'ünden fazlas\u0131 erozyon tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r (Sönmez, 1991). Ülkemizin her bölgesi de\u011fi\u015fik derecelerde su a\u015f\u0131n\u0131m\u0131 etkisindedir. Rüzgar a\u015f\u0131n\u0131m\u0131 ise genellikle Orta Anadolu'nun güney kesimlerinde, I\u011fd\u0131r'da, Menemen'de ve baz\u0131 kumlu k\u0131y\u0131 kesimlerinde etkilidir.
\nÇubuk-1 baraj\u0131n\u0131n 54 y\u0131lda % 70; Seyhan baraj\u0131n\u0131n 37 y\u0131lda % 40; Kartalkaya baraj\u0131n\u0131n 25 y\u0131lda % 30; Alt\u0131napa göletinin 18 y\u0131lda % 30 ve Güvenç göletinin su toplama rezervuar\u0131n\u0131n 8 y\u0131lda % 30 oran\u0131nda sedimentle doldu\u011fu yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar sonucu ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (Ak\u0131nc\u0131, 2002).
\nÜlkemiz topraklar\u0131n\u0131n % 85'i tar\u0131msal amaçl\u0131 i\u015fletilmekte ve bu alanlar\u0131n % 73'ünün yo\u011fun erozyon tehdidi alt\u0131nda oldu\u011fu belirtilmektedir. Tar\u0131ma uygun olmad\u0131\u011f\u0131 halde VI. ve VII. s\u0131n\u0131f 6 milyon hektar alan i\u015flemeli tar\u0131m arazisi olarak yanl\u0131\u015f bir uygulama ile kullan\u0131lmaktad\u0131r. Gerçekte bu alanlar\u0131n orman, çay\u0131r-mera gibi sürekli örtülü alana dönü\u015ftürülmesi gerekmektedir. Benzer durumda çay\u0131r, otlak, orman, çal\u0131l\u0131k gibi bitki örtüsüyle kapl\u0131, i\u015flemeli tar\u0131ma uygun I., II., III. ve IV. s\u0131n\u0131f araziler de görülmektedir. Arazileri yetene\u011fine uygun kullanma, erozyondan korunma önlemleri aras\u0131nda ilk ve belki de en önemli tedbirdir (Ak\u0131nc\u0131, 2002).
\nErozyon sorununun önemli bir kayna\u011f\u0131 da insan etkisiyle yarat\u0131lan h\u0131zland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f a\u015f\u0131n\u0131md\u0131r. Do\u011fal bitki örtüsünün zay\u0131flat\u0131lmas\u0131, otlak alanlar\u0131nda erken ve a\u015f\u0131r\u0131 otlatma, yanl\u0131\u015f toprak i\u015fleme, topra\u011f\u0131 arazi kullan\u0131m kabiliyetine uygun kullanmama, ormanlar\u0131n kesilmesi, yak\u0131lmas\u0131 insanlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca olumsuz etkiler olarak say\u0131labilir (Schwab ve ark., 1993).
\nAnkara-Güvenç Göleti su toplama havzas\u0131 da \u015fiddetli erozyon sorunu ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Gölette biriken sediment miktar\u0131 gölet ömrünü k\u0131saltmaktad\u0131r. 1.494.000 m3<\/sup>  depolanabilir gölet rezervuar\u0131n\u0131n sedimentle dolarak kullan\u0131m d\u0131\u015f\u0131 kalma tehlikesi aç\u0131kça ortadad\u0131r. Bu sorunu hafifletmek amac\u0131yla; havza \u0131slah çal\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f ve dere yataklar\u0131nda debiyi düzenleyici ve sediment ta\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 kademeli olarak azalt\u0131c\u0131 bir önlem olarak fildöfer e\u015fiklerin in\u015faat\u0131 dü\u015fünülmü\u015ftür.
\nÇALI\u015eMA ALANI VE ÖZELL\u0130KLER\u0130 <\/strong>
\nUygulama havzas\u0131, Ankara-\u0130stanbul karayolunun 35. km'sinde, Ankara'n\u0131n 6.5 km do\u011fusunda yer almakta, bu havzada yer alan Güvenç Göleti ise Güvenç köyünün 2.5 km kuzeydo\u011fusunda bulunmaktad\u0131r (\u015eekil 1).
\nHavza, iklim bak\u0131m\u0131ndan Ankara klimatolojik bölge s\u0131n\u0131rlar\u0131 içinde olup, yazlar\u0131 s\u0131cak ve kurak, k\u0131\u015flar\u0131 so\u011fuk ve kar ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 \u0130ç Anadolu karasal iklimine sahiptir. Maksimum yükseklik kotu 1444 m, minimum yükseklik kotu ise ak\u0131m ölçüm istasyonunun bulundu\u011fu 1048 m'dir. Havzada hakim e\u011fim aral\u0131\u011f\u0131 say\u0131sal e\u011fim haritas\u0131na göre 11o<\/sup>-30o<\/sup>'dir. Havza drenaj a\u011f\u0131 Horton derecelendirme sistemine göre 5 derecededir (Karabulut,1998).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\nHavza alan\u0131n\u0131n % 95.8 ‘ini kahverengi (KTG), %4.2'sini ise kireçsiz kahverengi büyük toprak gruplar\u0131 (KKTG) olu\u015fturmakta (\u015eekil2a) ve arazi kullan\u0131m \u015fekli olarak kuru tar\u0131m, mera, ba\u011f-bahçe görülmektedir (\u015eekil 2a).
\nHavzada özellikle drenaj a\u011f\u0131n\u0131n yo\u011fun oldu\u011fu bölgeler ye\u015filimsi mavi kilta\u015fi, kireçta\u015f\u0131 ve kumta\u015f\u0131 (Ts-Sar\u0131beyler formasyonu) ardalanmas\u0131ndan olu\u015fur. Bu bölgede drenaj a\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu vadilerdeki yüzeylenmede kilta\u015f\u0131 ve yer yer gev\u015fek kireçta\u015f\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak gözlenmektedir. Havzan\u0131n kuzeydo\u011fusunda ise çörtlü gölsel gev\u015fek kireçta\u015f\u0131 (Tp-Parmakl\u0131k formasyonu) yüzeylenmektedir. Güneydo\u011fuda siltli kumta\u015f\u0131, konglomera ve \u015feyl ardalanmas\u0131 (Kd-Dikmendede formasyonu), güneybat\u0131da ise mikrofosilli beyaz renkli kireçta\u015f\u0131-marn ardalanmas\u0131 (To-Orhaniye formasyonu) yüzeylenmektedir (Karabulut 1998) (\u015eekil.2b). Drenaj a\u011f\u0131n\u0131n hakim oldu\u011fu bölgelerde \u015fiddetli erozyon gözlenmektedir. Ak\u0131m gözlem istasyonunda savak memba ve mansap taraf\u0131nda biriken sediment miktar\u0131, dere yata\u011f\u0131nda olu\u015fan sediment ta\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n en iyi göstergesidir.
\n        Havzada mevcut olan ya\u011f\u0131\u015f gözlem istasyonlar\u0131ndan edinilen veriler do\u011frultusunda 1988-1996 su y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda gözlenen ayl\u0131k ortalama ya\u011f\u0131\u015f ve ak\u0131m de\u011ferleri Çizelge 1' de görülmektedir (Karabulut,1998).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 2a. Toprak ve Arazi Kullan\u0131m\u0131 Haritas\u0131, b. Jeoloji Haritas\u0131 <\/p>\n

\nÇizelge.1 1988-2000 su y\u0131llar\u0131 aras\u0131 ortalama ya\u011f\u0131\u015f ve ak\u0131m de\u011ferleri<\/p>\n\n\n\n\n\n
 <\/td>\nX <\/td>\nXI<\/td>\n XII <\/td>\nI<\/td>\n II <\/td>\nIII<\/td>\n IV <\/td>\nV <\/td>\nVI <\/td>\nVII <\/td>\nVIII <\/td>\nIX <\/td>\nYT<\/td>\n<\/tr>\n
Ya\u011f\u0131\u015f (mm) <\/td>\n46 <\/td>\n68<\/td>\n 56 <\/td>\n31<\/td>\n 31<\/td>\n 57<\/td>\n 58  <\/td>\n57<\/td>\n40 <\/td>\n26 <\/td>\n19 <\/td>\n21 <\/td>\n512<\/td>\n<\/tr>\n
Ak\u0131m (mm)<\/td>\n 1<\/td>\n 6 <\/td>\n6<\/td>\n12<\/td>\n10 <\/td>\n24<\/td>\n23 <\/td>\n15<\/td>\n 8<\/td>\n5<\/td>\n0<\/td>\n0<\/td>\n110<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

\nYT: Y\u0131ll\u0131k Toplam
\nUzun dönem verilerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman ak\u0131m\u0131n sürekli ve çok yüksek olmad\u0131\u011f\u0131 görülmektedir. Ancak \u015fiddetli sa\u011fanaklar sonras\u0131nda meydana gelen ak\u0131mlar sediment a\u015f\u0131nd\u0131rma ve ta\u015f\u0131ma niteli\u011fi göstermektedir. Çok dü\u015fük de olsa ak\u0131\u015f h\u0131z\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak ve beraberinde sediment ta\u015f\u0131n\u0131m\u0131 daima mevcuttur. <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 3. de en ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 y\u0131llardan biri olan 1992 su y\u0131l\u0131 için olu\u015fturulmu\u015f olan ya\u011f\u0131\u015f-buharla\u015fma-ak\u0131m grafi\u011fi görülmektedir (Karabulut, 2000). Kurak yaz döneminde ak\u0131m\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 görülmektedir. Ancak havzan\u0131n Köy Hizmetleri Genel Müdürlü\u011fü Ankara Ara\u015ft\u0131rma Merkezinin bir pilot havzas\u0131 olmas\u0131 nedeniyle yap\u0131lan takiplerde sa\u011fanaklar sonras\u0131 olu\u015fan ak\u0131mlarda do\u011fal olarak sediment ta\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131n art\u0131\u011f\u0131 ifade edilmektedir.
\nSORUNUN TANIMLANMASI <\/strong>
\nGüvenç Gölet havzas\u0131nda yüzeylenen jeolojik formasyonlar ve toprak özellikleri de su erozyonunu tetikleyici özelliklere sahiptir. Yüzey drenaj a\u011f\u0131n\u0131n \u015fekli de havzada a\u015f\u0131nmaya müsait bir jeolojik ve toprak yap\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011funu kan\u0131tlamaktad\u0131r. Havzada oldukça dall\u0131 ve yayg\u0131n bir drenaj a\u011f\u0131 yap\u0131s\u0131 mevcuttur. Sediment ta\u015f\u0131n\u0131m sorununa bir çözüm getirilmez ise %30'u dolmu\u015f olan gölet hacminin ekonomik ömrünün daha da k\u0131salaca\u011f\u0131 ortadad\u0131r. Nitekim 1997 ve 2003 y\u0131llar\u0131nda echo-sounder ile yap\u0131lm\u0131\u015f olan ölçümlerde maksimum ve minimum su seviyeleri aras\u0131ndaki fark 1.1m azalm\u0131\u015ft\u0131r (Demirk\u0131ran, 2003).
\nÖzellikle havzan\u0131n üst kotlar\u0131nda ve yamaçlarda gev\u015fek kireçta\u015f\u0131 ve marn mostralar\u0131nda su ile malzeme ak\u0131\u015f\u0131 (su erozyonu) \u015fiddetlidir. Deredeki suyun ak\u0131\u015f \u015fiddetine ba\u011fl\u0131 olarak yatak ve yamaçlarda malzeme hareketi vard\u0131r.
\nGölete giren 8 y\u0131ll\u0131k sediment miktar\u0131 echo-sounder aleti ile yap\u0131lm\u0131\u015f olan ölçümler ve hesaplamalar sonras\u0131nda 335.470 m3<\/sup> olarak bulunmu\u015ftur.Y\u0131ll\u0131k olarak dü\u015fünüldü\u011fünde gölete giren sediment miktar\u0131 41.934 m3<\/sup> ‘dür. Göletin su depolama hacmi 1.494.000 m3<\/sup> iken y\u0131ll\u0131k ortalama bu miktardaki bir sediment ta\u015f\u0131n\u0131m ve birikimi oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131 ile gölet ömrü ancak 35 y\u0131l kadar olabilecektir. (Ak\u0131nc\u0131, 2000).
\nCiddi boyutlardaki bu sorunu önleyebilmek için Yasl\u0131me\u015fe ve Cevizli derelerinde profil boyunca toplam 21 adet fildöfer ta\u015f e\u015fik yap\u0131larak derelerin denge meyillerinin %1 ve %4'e dü\u015fürülmesi planlanm\u0131\u015ft\u0131r.
\nFildöfer Kafes Bentler<\/strong>
\nFildöferler (gabiyon) çinko kapl\u0131 yumu\u015fak çelik tellerden alt\u0131gen \u015feklinde çift bükümlü olarak örülmü\u015f gözeneklere sahip kafes \u015feklinde yap\u0131lard\u0131r. TSE satandartlar\u0131na göre uzunlu\u011fu 2 m ve yüksekli\u011fi 1m'den fazlad\u0131r. Fildöfer kafeslerle olu\u015fturulan bentler ise bu kafeslerin içine uygun standartlarda ta\u015f ve çak\u0131llardan olu\u015fan malzeme ile doldurularak yanyana ve üstüste sabitlenerek yap\u0131land\u0131r\u0131l\u0131rlar (KHGM, 2002). Makalenin devam\u0131 olan sediment korunumu fildöfer kafes uygulamas\u0131 bölümünde detaylar\u0131 verilmektedir. <\/p>\n

\"\"
\n\u015eekil 4. Fildöferin yap\u0131s\u0131\n<\/p>\n

\n
\nMETOD<\/strong>
\nHavzan\u0131n erozyon ve sediment ta\u015f\u0131n\u0131m sorununu gidermek amac\u0131yla drenaj a\u011f\u0131 üzerinde uygun yerlerde fildöfer e\u015fik in\u015fas\u0131 planlanm\u0131\u015ft\u0131r (Ak\u0131nc\u0131, 2000).
\nGölet havzas\u0131nda yap\u0131lmas\u0131 dü\u015fünülen fildöfer kafes uygulamas\u0131 için co\u011frafi bilgi sistemleri kullan\u0131larak havza s\u0131n\u0131r\u0131, drenaj a\u011f\u0131 ve alt havzalar belirlenerek bir ön çal\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015f ve karar vericilere sunulmu\u015ftur.
\nBu bildiri kapsam\u0131nda havza \u0131slah\u0131 uygulamalar\u0131nda karar vericiye sunulmak üzere co\u011frafi bilgi sistemlerinde yap\u0131lm\u0131\u015f olan ön çal\u0131\u015fmalar anlat\u0131lacakt\u0131r.
\nTopografik haritan\u0131n (1\/25 000 ölçekli) say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 sonras\u0131 say\u0131sal yükseklik modeli olu\u015fturulmu\u015ftur. Havzan\u0131n e\u011fim ve yönelim haritas\u0131, say\u0131sal yüksekli modeli kullan\u0131larak türetilmi\u015f ve s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Drenaj a\u011f\u0131, say\u0131sal yükseklik modeli üzerinden otomatik olarak, ArcView Watershed-Hydrologic Modelling modülü kullan\u0131larak üretilmi\u015f ve topografik haritadan say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lan drenaj a\u011f\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra bu tematik haritalar kullan\u0131larak otomatik olarak havza s\u0131n\u0131r\u0131 ve alt havzalar olu\u015fturulmu\u015ftur. Drenaj a\u011f\u0131 üzerinde yap\u0131lmas\u0131 dü\u015fünülen fildöferlerin yerlerini belirlemek üzere dere profilleri ç\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nSay\u0131sal Drenaj A\u011f\u0131n\u0131n Üretilmesi
\nSay\u0131sal drenaj a\u011f\u0131 say\u0131sal yükseklik modeli kullan\u0131larak üretilmektedir. 1\/25 000 ölçekli topografik harita üzerinden çal\u0131\u015fma alan\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015f tutularak say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Say\u0131sal kontur verilerinden öncelikle TIN (triangular irragular network-düzensiz üçgensel yüzey a\u011f\u0131) tematik haritas\u0131 üretilmi\u015f (\u015eekil 5.) ve bu harita üzerinden 25 m çözünürlü\u011fe sahip say\u0131sal yükseklik modeli düzenli grid a\u011f\u0131 olu\u015fturulmu\u015ftur. Say\u0131sal yükseklik modeli raster veri matrisi üzerinden ise su yolu takibi yakla\u015f\u0131m\u0131 ile otomatik drenaj a\u011f\u0131 elde edilmi\u015ftir (\u015eekil 6). Drenaj a\u011f\u0131 olu\u015fturulurken maksimum yükseklikten e\u011fim ve bak\u0131ya ba\u011fl\u0131 olarak dü\u015fük kotlara do\u011fru bir ak\u0131m yolu olu\u015fur. Ak\u0131m say\u0131sal yükseklik modelindeki en dü\u015fük kotlara do\u011fru geli\u015fir ve e\u015fyükseklik kotlar\u0131nda ise ak\u0131m tercihli yollarla yönlendirilir ve birikim alanlar\u0131na ula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r.
\nTopografik haritada yer alan kuru ve ak\u0131\u015f olan dere yataklar\u0131 da kontrol amaçl\u0131 say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve otomatik üretilen drenaj a\u011f\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda genel olarak bir fark olmad\u0131\u011f\u0131 gözlenmi\u015ftir. Ancak otomatik drenaj a\u011f\u0131nda, gerçekte dere yata\u011f\u0131 olmayan vadi ba\u015flang\u0131çlar\u0131 ve tepe s\u0131rtlar\u0131nda vadilerle ba\u011flant\u0131l\u0131 olan kimi su ak\u0131\u015f yollar\u0131 1. derecede drenaj a\u011f\u0131 olarak alg\u0131lan\u0131p çizilmektedir. Otomatik drenaj a\u011f\u0131 olu\u015ftururken verilen e\u015fik de\u011ferleri yard\u0131m\u0131 ile drenaj a\u011f\u0131ndaki bu da\u011f\u0131lma düzenlenebilmektedir. <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u015eekil 5. Gölet havzas\u0131 TIN (Triangulated Irragular Network) yüzey a\u011f\u0131\n<\/p>\n

\n\"\"<\/p>\n

Havza S\u0131n\u0131r\u0131 ve Alt Havzalar\u0131n Üretilmesi<\/strong>
\nDranaj a\u011f\u0131 üzerinden, havza ç\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 baz al\u0131narak havza s\u0131n\u0131r\u0131 otomatik olarak elde edilmi\u015ftir. Topografik haritadan elle çizilip say\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lan ve co\u011frafi bilgi sistemleri yaz\u0131l\u0131m\u0131 hidrolojik modelleme modülü yard\u0131m\u0131 ile elde edilen havza s\u0131n\u0131rlar\u0131 üstüste bindirilerek kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve önemli bir fark gözlenmemi\u015ftir (\u015eekil 6). <\/p>\n

\n\"\"<\/p>\n

\u015eekil 7.a. Kontrolsüz otomatik ve b.Kontrollü otomatik üretilen alt havzalar<\/p>\n

Topografik haritadan elle havza ç\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131ndaki maksimum e\u015fyükseltilerin birle\u015ftirilmesiyle elde edilen havza s\u0131n\u0131r\u0131 Watershed modelling modülü yard\u0131m\u0131 ile yine ayn\u0131 mant\u0131kla otomatik olarak sa\u011flanmaktad\u0131r. Ancak havza ç\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131n öncelikle do\u011fru bir \u015fekilde tan\u0131t\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Model, say\u0131sal yükseklik modelini olu\u015fturan yükselti matrisini kullanarak, ç\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 etraf\u0131nda yer alan en yüksek kot de\u011ferlerini s\u0131rt ve vadileri de hücre baz\u0131nda de\u011ferlendirerek otomatik olarak havza s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 vermektedir. Ayn\u0131 \u015fekilde alt havzalar da drenaj a\u011f\u0131 üzerinden noktasal tan\u0131mlama ile belirlenmektedir. Bu müdahale \u015fans\u0131 drenaj a\u011f\u0131nda üst kotlardaki 1. dereceden olabilecek kollar\u0131n ve buna ba\u011fl\u0131 olarak geli\u015fen beslenim alan\u0131 alt havzalar\u0131n saç\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlamaya yard\u0131mc\u0131 olmaktad\u0131r.
\nHiçbir müdahale edilmeksizin otomatik olarak elde edilen alt havzalarda en uçlardaki kuru dere yataklar\u0131 da hesaba kat\u0131lmaktad\u0131r (\u015eekil 7a). Bunu engellemek için olabilecek beslenim alanlar\u0131 belirlenerek temsil edici minimum düzeydeki alt havzalar üretilmi\u015ftir (\u015eekil 7b).
\nDere Yata\u011f\u0131 Profilleri<\/strong>
\nYasl\u0131me\u015fe ve Cevizli dereleri üzerinde fildöfer e\u015fiklerin konumland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 yerler say\u0131sal yükseklik modeli ve drenaj a\u011f\u0131 üzerinde belirlenmi\u015ftir (\u015eekil 8). Dere yata\u011f\u0131 profilleri, dere yata\u011f\u0131 boyunca say\u0131sal yükseklik modelinde, dere yata\u011f\u0131 k\u0131vr\u0131m noktalar\u0131 baz al\u0131narak gözlem ve hedef noktalar\u0131n\u0131n ( profil ba\u015flang\u0131ç ve biti\u015f noktalar\u0131) belirlenmesiyle otomatik olarak elde edilmi\u015ftir (\u015eekil 9). Fildöferler e\u015fiklerin yer ald\u0131\u011f\u0131 9 dere yata\u011f\u0131 profili yeri belirlenmi\u015f ve profilleri elde edilmi\u015ftir. Dere yata\u011f\u0131 profillerinde profilin uzunluk ve yükseklik de\u011ferlerine göre de\u011fi\u015fik oranlarda büyütme(exaggeration) uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Profil yerleri \u015fekil 8'deki haritada çember içine al\u0131nan bölgelerle temsil edilmi\u015ftir. Dere yata\u011f\u0131 üzerindeki belirlenmi\u015f bu alanlardan dere yata\u011f\u0131 profilleri üretilmi\u015f ve e\u015fik yerleri önce bu profiller üzerinde yerle\u015ftirilerek daha sonra detayland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\n1\/25 000 ölçekli topografik haritadan elde edilen say\u0131sal yükseklik modeli, gerçekte haritada bir çizgi enini temsil eden (1mm) 25 m'lik bir detay\u0131 verebilir. Topo\u011frafyaya ba\u011fl\u0131 olarak e\u011fimde görülebilecek ani yükselmeler veya dü\u015fmeler 25 m ‘lik bir mesafenin alt\u0131nda oldu\u011fu durumda, konumland\u0131r\u0131lacak olan e\u015fik yerleri mevcut verilerle sa\u011fl\u0131kl\u0131 temsil edilemeyece\u011finden dere yataklar\u0131 daha detayl\u0131 haritaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve dere yata\u011f\u0131 profilleri büyük ölçekte (1\/1000) elde edilerek projelendirme bu detay haritalar üzerinden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n

\"\"
\n\u015eekil 8. Drenaj a\u011f\u0131 üzerindeki fildöfer e\u015fik yerleri
\n \n<\/p>\n

\nSonuçlar ve Öneriler<\/strong>
\nYerbilimlerinde bir çok alanda co\u011frafi bilgi sistemleri etkin bir \u015fekilde kullan\u0131lmakta ve kullan\u0131c\u0131ya zaman ve emek aç\u0131s\u0131ndan tassarruf sa\u011flamaktad\u0131r. Ayr\u0131ca farkl\u0131 stratejiler geli\u015ftirme ve de\u011ferlendirmeye olanak sa\u011flayarak olabilecek optimum do\u011fru karar\u0131 vermeyi sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n

 \n<\/p>\n

\n\"\"<\/p>\n

Bu çal\u0131\u015fmada da fildöfer e\u015fik uygulama öncesi yap\u0131lan havza tan\u0131mlama, fiziksel özelliklerini belirleme, alt havzalar\u0131 belirleme ve dere yata\u011f\u0131 profillerini olu\u015fturmada klasik yöntemlerin d\u0131\u015f\u0131nda co\u011frafi bilgi sistemlerinden etkin bir \u015fekilde yararlan\u0131lm\u0131\u015f ve proje uygulama a\u015famas\u0131 öncesi karar verme mekanizmas\u0131 h\u0131zland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nOtomatik elde edilen drenaj a\u011f\u0131, program\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 e\u015fik de\u011ferlerle kontrol edilerek düzeltilebilmektedir. Otomatik e\u015fik de\u011fer kontrollü elde edilen drenaj a\u011f\u0131 ve havza s\u0131n\u0131rlar\u0131 topografik harita üzerinden say\u0131salla\u015ft\u0131rma ile üretilen verilerle üstüste bindirme yoluyla kontrol edilerek hata belirlenmi\u015f ve sonucu etkileyici bir hata olmad\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015ftir.
\nCo\u011frafi bilgi sistemleri birçok alanda oldu\u011fu gibi hidrolojik çal\u0131\u015fmalarda da etkili bir \u015fekilde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Özellikle havza, alt havzalar, besleme alanlar\u0131 ve drenaj a\u011f\u0131n\u0131 belirlerken arazi dene\u015ftirmesi yap\u0131lmas\u0131 gereklidir. Otomatik olarak üretilen bu veriler sistematik hatalara neden olabilmektedir. Bu nedenle CBS katmanlar\u0131 üretilirken kontrollü yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Otomatik drenaj a\u011f\u0131 olu\u015fturulurken en büyük e\u011fim de\u011ferini veren yön olarak yönelim ve maksimum e\u011fim de\u011feri ele al\u0131n\u0131r. Çözünürlük say\u0131salla\u015ft\u0131rmada kullan\u0131lan haritadaki minimum detay\u0131 verebilecek boyuttan ne az, ne de fazla olmal\u0131d\u0131r. 1\/25 000 ölçekli bir haritada minimum detay olarak bir çizgi dü\u015fünülürse, çizilecek bir çizgi minimum yakla\u015f\u0131k 1 mm boyutunda ve gerçekte 25 m yi temsil edecek boyutta olacakt\u0131r. Bu durumda 25 m'den daha dü\u015fük, örne\u011fin 10 m'lik bir çözünürlük gerçekte haritada olmayan bir detay\u0131 elde etmeye çal\u0131\u015fmak demektir. 50 m çözünürlükte elde edilmi\u015f say\u0131sal yükseklik modelinde ise hücre boyutuna göre yönelim de\u011fi\u015fece\u011finden drenaj a\u011f\u0131ndaki uç noktalar belirlenemeyecek ve aranan detay sa\u011flanamayacakt\u0131r. Ayn\u0131 durum havza s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 ve alt havzalar\u0131 belirlerken de görülebilmektedir. Çözünürlük haritadaki detaylar\u0131 gerçekte temsil edici boyutta olmal\u0131d\u0131r.
\nBaraj, bent ve gölet gibi su yap\u0131lar\u0131n\u0131n projelendirilmesi a\u015famas\u0131nda havza koruma yöntemleri de ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bu konuda co\u011frafi bilgi sistemleri etkili bir araçt\u0131r.
\nYar\u0131nt\u0131 ve derelerin önü ta\u015f, çal\u0131 , beton, betonarme, kargir e\u015fik ve dü\u015fü yap\u0131lar\u0131 ile kesilebilir, dere e\u011fimi bu \u015fekilde dü\u015fürülerek suyun ak\u0131\u015f enerjisi azalt\u0131labilir ve yatak a\u015f\u0131nd\u0131rmas\u0131 nispeten önlenebilir. Günümüzde dünyada da yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan yeni bir teknik olarak gabiyon (fildöfer) kafesler havza koruma yap\u0131lar\u0131nda hem çevre hem de ekonomik avantajlar\u0131 gözönünde bulundurularak yayg\u0131n olarak in\u015fa edilmektedir. CBS teknikleri kullan\u0131larak yap\u0131lan bu çal\u0131\u015fma kapsam\u0131nda belirlenmi\u015f olan havza bilgileri, in\u015faat projelendirme ve uygulamalar\u0131nda önemli ekonomik, zaman ve emek tasarrufu sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong>
\nAk\u0131nc\u0131, M.,(2000), Güvenç Havzas\u0131 Koruma Projesi Teknik Gerekçe Raporu, KHGM, Ankara.
\nAk\u0131nc\u0131, M.,(2002), Su Toplama Havzalar\u0131nda Sedimantasyon Sorunu, KHGM yay\u0131n\u0131, Ankara.
\nDemirk\u0131ran, O, (2003), Toprak ve Su Kaynaklar\u0131 Ara\u015ft\u0131rma Y\u0131ll\u0131\u011f\u0131, KHGM, Ankara.
\nKarabulut, A.,(1998), Da\u011f\u0131n\u0131k Parametreli Hidrolojik Modellemede Co\u011frafi Bilgi Sistemlerinin Kullan\u0131lmas\u0131, Hacettepe Üniversitesi Yüksek Mühendislik Tezi,Ankara.
\nKarabulut, A., Arikan, A.,(2000), GIS Applications in Distributed Hydrological Modelling, 2nd International Conference on GIS for Earth Science Applications, Menemen, \u0130zmir.
\nKHGM,(2002), Galvaniz Kapl\u0131 Kutu Fildöfer (Gabiyon) Tel Kafes ve Gabiyon Yast\u0131klar Yap\u0131 Teknik \u015eartnamesi., Ankara.
\nMaccaferi,(2002), River Training Works Weirs problems and Solutions, Environmental Solutions.
\nSchwab, G.O., Fangmeier D.D., Elliot,W.J., Frevert. R.K.,(1993), Soil and Water Conservation Enginerring, John Wiley&Sons, inc., New York., ABD.
\nSönmez,B.;(1991),Toprak Koruma, Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yay\u0131nlar\u0131, No:169, Erzurum.<\/p>\n

Kaynak : http:\/\/ www khgm.gov.tr\/kutuphane\/MAKALE\/makale004.htm<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ÖZET Sulama, hayvanc\u0131l\u0131k, kullan\u0131m amaçl\u0131 yap\u0131lan küçük göletlerde ve hatta baz\u0131 büyük barajlarda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan en büyük sorunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda sediment birikimi gelmektedir. Göletin ekonomik ömrünü azaltan sediment birikimini önlemeye yönelik çal\u0131\u015fmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Ankara'n\u0131n güneydo\u011fusunda yer alan Güvenç Göleti de ciddi bir erozyon sorunu ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Göleti besleyen akarsular\u0131n gölete sediment ta\u015f\u0131mas\u0131, göletin ekonomik ömrünün […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[412],"tags":[],"fp_columnist":[],"class_list":["post-2928","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sulama"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2928","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2928"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2928\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":172112,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2928\/revisions\/172112"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2928"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2928"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2928"},{"taxonomy":"fp_columnist","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/fp_columnist?post=2928"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}