S\u0131cakl\u0131k, toprakta meydana gelen biyolojik olaylar üzerine önemli etkisi olan, fiziksel ve kimyasal i\u015flemleri yönlendiren önemli bir özelliktir. Toprak dondu\u011funda kimyasal ve biyolojik faaliyetler hemen hemen durmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, fiziksel ayr\u0131\u015fma etkin bir \u015fekilde devam etmektedir.5˚C'nin alt\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131klarda ço\u011fu bitkinin kök geli\u015fimi durmaktad\u0131r. Toprak ve hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 verilerinin elde bulunmas\u0131, bitki-toprak ili\u015fkilerini anlamak ve topra\u011f\u0131n kullan\u0131m\u0131na ili\u015fkin yorumlar\u0131n yap\u0131labilmesi için zorunludur(Dinç,\u015eenol,1998).
\n Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 bitkilerin en önemli geli\u015fim faktörlerinden biridir. Topraklar\u0131n s\u0131cakl\u0131k rejimleri hakk\u0131nda bilgi, bitki geli\u015fimini etkileyen ekolojik \u015fartlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 aç\u0131klar.Di\u011fer taraftan bütün toprak horizonlar\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131k o horizonlar\u0131 biyolojik, kimyasal ve özelliklerini etkiledi\u011finden toprak olu\u015fumunda da önemli bir faktördür (Özbek,1990).
\nS\u0131cakl\u0131k zamana ve toprak profilinin derinliklerine ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir. Toprak yüzeyinde s\u0131cakl\u0131k günün belli saatlerinde belirgin bir \u015fekilde art\u0131p azal\u0131rken, profilin derinliklerinde (genellikle 50 cm. derinlikte) günlük de\u011fi\u015fim ihmal edilecek kadar az olmaktad\u0131r. Mevsimsel s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimleri daha fazla derinliklere kadar etkili olmaktad\u0131r. Ço\u011fu topraklarda ise s\u0131cakl\u0131k 10 m. derinlikte hemen hemen sabit olup, yakla\u015f\u0131k olarak üstteki topra\u011f\u0131n y\u0131ll\u0131k ortalama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na e\u015fittir(Dinç,\u015eenol,1998).
\n Toprak i\u015fleme ve toprak yüzeyinde bitkisel art\u0131klar\u0131n b\u0131rak\u0131lmas\u0131 ile topra\u011f\u0131n \u0131s\u0131sal özellikleri de\u011fi\u015ftirildi\u011finden ve topra\u011fa gelecek \u0131\u015f\u0131nlar etkilendi\u011finden toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 da etkilenmi\u015f olur. Bu iki durum kuru ziraatte suyun toprakta korunmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan çok önemlidir. Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n pratik tar\u0131m bak\u0131m\u0131ndan \u015fu önemleri vard\u0131r;
\n -Topraktaki mikrobiyel aktiviteyi artt\u0131r\u0131r,
\n -Çimlenmeyi artt\u0131r\u0131c\u0131 etkisi vard\u0131r,
\n -Bitki geli\u015fimini kamç\u0131lar,
\n -Toprakta su hareketini etkiler (s\u0131v\u0131-buhar),
\n -Havalanmay\u0131 sa\u011flar,
\n -Di\u011fer kimyasal olaylar\u0131n, toprak olu\u015fumunun h\u0131z\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131r(Özbek,1990).
\n
\n Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 normal cival\u0131 termometrelerle ölçülebilece\u011fi gibi, özel olarak yap\u0131lm\u0131\u015f termometreler ve bak\u0131r konstanten termokapiler ile de ölçülebilir. Topra\u011fa s\u0131cakl\u0131k sa\u011flayan termik enerjinin (toprak \u0131s\u0131s\u0131n\u0131n) kaynaklar\u0131 çe\u015fitlidir. Bunlardan en önemlisi güne\u015f \u0131\u015f\u0131n\u0131d\u0131r. Çok az miktarda da mikrobiyel faaliyet s\u0131ras\u0131nda aç\u0131\u011fa ç\u0131k\u0131p topra\u011f\u0131n üst katmanlar\u0131na ta\u015f\u0131nan \u0131s\u0131 enerjisidir.
\n Güne\u015ften dünyam\u0131za ula\u015fabilen k\u0131sa dalgalar, toprak yüzeyine çarparak uzun dalgal\u0131 \u0131\u015f\u0131nlara çevrilirler. Güne\u015ften gelen k\u0131sa dalgal\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n çok az bir k\u0131sm\u0131 dünya yüzeyinden k\u0131sa dalgal\u0131 olarak yans\u0131t\u0131l\u0131r. <\/p>\n
\n Toprak taraf\u0131ndan al\u0131nan radyasyondan olu\u015fan \u0131s\u0131n\u0131n (H) bir k\u0131sm\u0131 bitki ve topraktan evoporasyona (buharla\u015fmaya) sebep olurken (E), bir k\u0131sm\u0131 da topra\u011f\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 katlar\u0131na iner (Qs) ve topra\u011f\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u0131kseltir. Di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 da havaya gider, havay\u0131 \u0131s\u0131t\u0131r (Qa).Yani;<\/p>\n
\nH = E + ( Qs + Qa )<\/p>\n
Toprak yüzeyine gelen \u0131s\u0131 (H), yüzeyde evaporasyona (E) sebep olurken ortam\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 artmaz(\u0131s\u0131 ve s\u0131cakl\u0131k aras\u0131ndaki farka dikkat ).Bu gizli (latent) \u0131s\u0131d\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k yüzeyden al\u0131nan (Qs), toprakta s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na sebep olur. Bu s\u0131cakl\u0131k dalgalar\u0131 halinde a\u015fa\u011f\u0131 toprak katlar\u0131na iner.
\n Is\u0131 ve s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n kayna\u011f\u0131 güne\u015f oldu\u011fu için, gündüz al\u0131nan \u0131s\u0131 gece topraktan d\u0131\u015far\u0131 verilir. Bu nedenle, toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n günlük gidi\u015fi sinizoidal bir \u015fekil al\u0131r(Özbek,1990).<\/p>\n
\n2. Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131:<\/p>\n
Tüm toprak \u0131s\u0131s\u0131; güne\u015f ve gökyüzünden radyasyon yoluyla topra\u011f\u0131n derinliklerinden kondaksiyon yolu ile ve yeryüzünde meydana gelen kimyasal ve biyolojik süreçler sonunda ortaya ç\u0131kan enerji olmak üzere üç kaynaktan gelmektedir. Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n esas kayna\u011f\u0131 atmosferi geçerek yeryüzüne ula\u015fan güne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 özellikle dalga boyu 2m'den küçük olan k\u0131sa radyasyon enerjisi (radvant enerji)'dir(Aksak ve ark.1995).
\n Arz tabakalar\u0131n\u0131n çe\u015fitli derinliklerinden yeryüzüne do\u011fru bir \u0131s\u0131 ak\u0131m\u0131 söz konusu ise de bu az oldu\u011fu için topra\u011f\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131 üzerinde etkisi de önemsizdir. Topraktaki organik maddenin ayr\u0131\u015fmas\u0131ndan meydana gelen \u0131s\u0131n\u0131nda toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da etkisi önemli de\u011fildir(Aksak ve ark.1995).
\n Atmosferden geçen güne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n hepsinde de\u011fi\u015fmeler olmakta (mor ötesi \u0131\u015f\u0131n görülebilir \u0131\u015f\u0131n, k\u0131z\u0131l ötesi \u0131\u015f\u0131nlar) fakat bunlardan en fazla etkilenen k\u0131z\u0131l ötesi \u0131\u015f\u0131nlard\u0131r(Aksak ve ark.1995).
\n Yeryüzüne ula\u015fan güne\u015f radyasyonun yo\u011funlu\u011funda ve radyant enerjinin miktar\u0131nda yaln\u0131zca atmosferdeki de\u011fi\u015fikliklere ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fmeler olmamakta co\u011frafi bölge ve zaman\u0131nda etkisi bulunmaktad\u0131r. Genel olarak k\u0131sald\u0131kça yeryüzüne ula\u015fan radyasyonun yo\u011funlu\u011fu artmaktad\u0131r. Bunun sonucunda yeryüzüne ula\u015fan güne\u015f radyasyonu ekvator ku\u015fa\u011f\u0131nda ortalama yo\u011funlu\u011fu ile ba\u015fka bir enlemdeki ortalama yo\u011funluklar birbirinden farkl\u0131 olmaktad\u0131r. Ve ekvator ku\u015fa\u011f\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131kça ortalama radyasyon yo\u011funlu\u011fu ve buna ba\u011fl\u0131 olarak ta radyant enerji miktar\u0131 azalmaktad\u0131r. Zaman\u0131n güne\u015f radyasyonunun yo\u011funlu\u011funa etkisi güne\u015f radyasyonunun yeryüzündeki çe\u015fitli bölgelere geli\u015f aç\u0131s\u0131 ile ilgilidir. Yaz mevsiminde güne\u015f radyasyonu yüzeye daha dik bir konumda gelmekte k\u0131\u015f mevsiminde ise yat\u0131kla\u015fmaktad\u0131r(Aksak ve ark.1995).
\n Güne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 atmosfere sabit bir yo\u011funluk dalga uzunlu\u011funda ula\u015fmaktad\u0131r. Fakat atmosfer tabakas\u0131ndan geçerken yo\u011funluklar\u0131nda azalmalar ve dalga uzunluklar\u0131nda baz\u0131 de\u011fi\u015fmeler olmaktad\u0131r. Atmosferdeki toz ve nem yeryüzüne ula\u015fan bu radyan enerjinin miktar\u0131nda azalmalara neden olmaktad\u0131r. Atmosferdeki toz ve nemden ba\u015fka bulutlarda yeryüzüne ula\u015fan radyant enerjinin azalmas\u0131na yol açmaktad\u0131r. Bu azalma di\u011ferlerinden daha fazlad\u0131r(Aksak ve ark.1995).<\/p>\n
3. Toprak S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Etkileyen Etmenler:<\/p>\n
Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 birçok faktörden etkilenir. Bunlar;<\/p>\n
\n3. 1. Toprak Rengi:<\/p>\n
Is\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 adsorbe etme yada yans\u0131tma gücü toprak rengine göre de\u011fi\u015fiktir. Aç\u0131k renkli topraklar \u0131s\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 kolayca yans\u0131t\u0131r. Bu yüzden topra\u011f\u0131n hemen üstündeki hava kolayca \u0131s\u0131nd\u0131\u011f\u0131 halde, toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 dü\u015fük olur. Koyu renkli topraklar \u0131s\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 adsorbe eder ve bu yüzden topraklar s\u0131cak olur. Ayn\u0131 yerdeki koyu ve aç\u0131k renkli iki topra\u011f\u0131n yaz\u0131n s\u0131cakl\u0131k farklar\u0131 15-20 C'ye kadar ç\u0131kabilir(Genç,1988).
\n Rengin toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na etkisini inceleyen ilk ara\u015ft\u0131rmac\u0131lardan biriside SCHÜBLER (1878) dir. Akalan'\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmada bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131 100 cm³'lük çe\u015fitli toprak yüzeyini beyaz renkli MgCO2 ve siyah renkli cam kurumu ile örtmü\u015f ve bunlar\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ölçmü\u015ftür. Beyaz ve siyah yüzeyli topraklarda 8 C'lik s\u0131cakl\u0131k fark\u0131 bulunmu\u015ftur. (tablo: 1)<\/p>\n
\nToprak Tipi Tabii Renk
\n( C) Beyaz Yüzey
\n( C) Siyah Yüzey
\n( C)<\/p>\n
Sar\u0131ms\u0131 gri kuvars kumu
\n7,0
\n6,1
\n10,3<\/p>\n
Beyaz\u0131ms\u0131 gri kuvars kumu
\n6,8
\n6,1
\n10,5<\/p>\n
Sar\u0131 kil
\n6,6
\n5,7
\n9,7<\/p>\n
T\u0131n
\n6,8
\n5,6
\n9,6<\/p>\n
Siyah\u0131ms\u0131 gri humus
\n8,4
\n5,8
\n9,5<\/p>\n
Siyah\u0131ms\u0131 gri bahçe topra\u011f\u0131
\n7,2
\n5,7
\n10,3<\/p>\n
\nTablo 1. Toprak rengi ile s\u0131cakl\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fkiler.
\n
\n
\n Daha sonralar\u0131 Akalan, Wollny'in (1978) yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rma sonuçlar\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekilde aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r;
\n1. Koyu renkli topraklar, y\u0131l\u0131n s\u0131cak mevsimlerinde aç\u0131k renkli olanlardan daha s\u0131cakt\u0131r.
\n2. Koyu renkli topraklarda günlük \u0131s\u0131 varyanslar\u0131 daha büyüktür.
\n3. Koyu renkli topraklardan gece \u0131s\u0131 kayb\u0131 daha h\u0131zl\u0131d\u0131r.
\n4. Koyu ve aç\u0131k renkli topraklar aras\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131k fark\u0131 derinlik artt\u0131kça azalmaktad\u0131r.
\nGörüldü\u011fü gibi koyu renkli topraklar radyasyonun büyük k\u0131sm\u0131n\u0131 adsorbe etmekte, aç\u0131k renkler ise yans\u0131tmaktad\u0131r. Koyu renkli topraklar\u0131n, aç\u0131k olanlara göre, k\u0131rm\u0131z\u0131 ve sar\u0131 topraklarda \u0131s\u0131n\u0131n beyaz topraklara nazaran daha çabuk yükseldi\u011fi sonucunu ç\u0131karabiliriz(Aksak ve ark.1995).<\/p>\n
3. 2. Özgül Is\u0131:
\n
\nTopraklar\u0131n özgül \u0131s\u0131lar\u0131, toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na etki eden faktörlerden biridir. Özgül \u0131s\u0131, herhangi bir maddenin 1 gram\u0131n\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 1 C yükseltmek için gereken kaloridir. Özgül \u0131s\u0131 birimi kal\/gr\/ C'dir. Suyun özgül \u0131s\u0131s\u0131 1,0'd\u0131r. Topraktaki di\u011fer maddelerin özgül \u0131s\u0131lar\u0131 tablo 2‘de verilmi\u015ftir. Bu tabloda görüldü\u011fü gibi toprakta en çok bulunan maddelerden kuvars'\u0131n özgül \u0131s\u0131s\u0131 en dü\u015füktür. Humus ise su hariç en yüksek \u0131s\u0131ya sahiptir.<\/p>\n
MADDE Özgül Is\u0131 ( kal\/gr\/ C )
\nSu 1,00
\nBuz 0,50
\nHava 0,25
\nKil 0,22
\nKuvars 0,19
\nMika 0,21
\nGranit 0,19
\nKireç ( Ca CO3 ) 0,20
\nF2O3 0,15
\nHumus 0,40
\nOdun 0,42<\/p>\n
\nTablo 2. baz\u0131 maddelerin özgül \u0131s\u0131lar\u0131.<\/p>\n
\nAlüminyum silikatlar, kaolin, kuvars'tan biraz daha yüksek özgül \u0131s\u0131ya sahiptir. Topraklar\u0131n ço\u011funda en önemli yap\u0131 maddeleri kuvars, kil mineralleri, humus ve sudur. Buna göre humus ve su topra\u011f\u0131 su ile doygun hale getirmek suretiyle özgül \u0131s\u0131daki de\u011fi\u015fmeleri \u015fu \u015fekilde bulmu\u015ftur. Kuru iken kaolinin özgül \u0131s\u0131s\u0131 0,223'tür. %50 oran\u0131nda su ile doyuruldu\u011fu zaman özgül \u0131s\u0131 0,539 ve %100 oran\u0131nda doyuruldu\u011fu zaman özgül \u0131s\u0131 0,846 olmaktad\u0131r.
\nHumus için bu de\u011ferlerde \u015föyledir: 0,164 , 0,555 , 0,945 olarak bulunmu\u015ftur. Bu durum bize fazla su içeren topraklar\u0131n so\u011fuk topraklar oldu\u011funu ve bunlar\u0131n \u0131s\u0131nmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak için fazla suyun uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n gerekli oldu\u011funu aç\u0131klamaktad\u0131r. Fazla su içeren fena drenajl\u0131, kumlu topraklarda s\u0131cak topraklar ad\u0131n\u0131 almaktad\u0131r(Aksak ve ark.1995). <\/p>\n
\n3. 3. Organik ve \u0130norganik Madde \u0130çeri\u011fi:<\/p>\n
\nToprakta \u0131s\u0131n\u0131n iletilmesinde toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na da etki yapan faktörlerden birisidir. Is\u0131n\u0131n toprakta iletilmesi her \u015feyden önce topra\u011f\u0131 meydana getiren maddelerin kimyasal yap\u0131s\u0131 ile ilgilidir. Topra\u011f\u0131n esas yap\u0131 maddelerinin \u0131s\u0131y\u0131 iletme güçlerini \u015föyle s\u0131ralaya biliriz.
\n Kum> t\u0131n > kil > humus
\nKumun \u0131s\u0131y\u0131 en fazla iletti\u011fi ve humusun de en fena iletti\u011fi saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Toprak yap\u0131 maddelerinin, organik maddeler d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar\u0131n\u0131n , \u0131s\u0131 geçirgenliklerinin topraklarda çok az fark gösterdi\u011fi bilinmektedir.<\/p>\n
3. 4. Bitki Örtüsü:<\/p>\n
Bitki örtüsü,hem topra\u011f\u0131n daha az \u0131s\u0131nmas\u0131na,hem de topraktan daha az \u0131s\u0131 kayb\u0131na neden olarak,toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkiler. Bitki örtüsünün s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 artt\u0131kça bu etkide fazlala\u015fmaktad\u0131r. Örne\u011fin;ormanl\u0131k bölgelerde bitki örtüsünün hem s\u0131k hem de kal\u0131n olmas\u0131 güne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n toprak yüzeyine yeterince ula\u015fmas\u0131na engel olmakta ve buna ba\u011fl\u0131 olarak bu bölge topraklar\u0131 y\u0131ll\u0131k bitkilerin yeti\u015ftirildi\u011fi bölge topraklar\u0131ndan önemli ölçüde daha az \u0131s\u0131nmaktad\u0131r. Yo\u011fun bitki örtüsü ile kapl\u0131 topraklar,yaz\u0131n daha serin,k\u0131\u015f\u0131n daha \u0131l\u0131k olmaktad\u0131rlar. Bu konuda,çay\u0131rlardaki s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fmelerinin de orman örtüsü alt\u0131ndaki topraklardaki gibi az oldu\u011funu söyleyebiliriz. Ayr\u0131ca,fazla otlat\u0131lmam\u0131\u015f çay\u0131rlar\u0131n kontrollü bir \u015fekilde otlat\u0131lanlara k\u0131yasla derin dondu\u011fu görülmü\u015ftür.(Aksak ve ark.1995)<\/p>\n
Bitki örtüsü bulunan yerlerde hareketi az oldu\u011fundan aç\u0131k yerlere oranla s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimi fazla de\u011fildir.(GENÇ,1988)<\/p>\n
\n3. 5. Su içeri\u011fi:
\n
\nSu yüksek özgül \u0131s\u0131ya sahip oldu\u011fundan \u0131slak topraklar\u0131n özgül \u0131s\u0131lar\u0131 da kuru topraklara k\u0131yasla daha fazla olmakta ve \u0131slak topraklar kuru topraklardan daha yava\u015f \u0131s\u0131nmaktad\u0131r. Islak topra\u011f\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n dü\u015fük olmas\u0131n\u0131n di\u011fer bir nedeni de buharla\u015fmad\u0131r. Bu olayda bir miktar \u0131s\u0131 kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda bir miktar azalma olmaktad\u0131r.(Aksak ve ark.1995)
\n Topra\u011f\u0131n su içeri\u011fi artt\u0131kça,fazla nem içeren topraklarda,buharla\u015fma nedeniyle \u0131s\u0131 kayb\u0131n\u0131n fazla oldu\u011funu yukarda belirtmi\u015ftik Bu nedenle zay\u0131f drenajl\u0131 koyu renkli topraklar,aç\u0131k renkli drenaj\u0131 iyi topraklar kadar çabuk \u0131s\u0131nmazlar.(Aksak ve ark.1995)<\/p>\n
\n3. 6. Topo\u011frafya:
\n
\nGüne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 toprak yüzeyine ne kadar dik gelirse toprak taraf\u0131ndan absorbe edilen \u0131s\u0131n\u0131n miktar\u0131 da o kadar fazla olmaktad\u0131r(Aksak ve ark.1995).Bu nedenle e\u011fimli arazilerde güney ve kuzey yamaçlarda s\u0131cakl\u0131k önemli derecede fark eder. Yüksek da\u011flarda güney yamaçlardaki en dü\u015fük toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 kuzey yamaçlardaki en yüksek toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndan daha yüksek olabilir. Kuzeye do\u011fru 5C kadar az bir e\u011fimin neden oldu\u011fu toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 dü\u015fmesi,yakla\u015f\u0131k ayn\u0131 yönde 185 km ç\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ortaya ç\u0131kabilir.(GENÇ,1988).
\n Gerçekten,geni\u015fçe bir alana gelen birbirine paralel güne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n yeryüzüne çarpma aç\u0131lar\u0131 yamaç e\u011fimlerine ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir ki bu de\u011fi\u015fiklik,bir da\u011f\u0131n bir yamac\u0131 ile di\u011fer yamac\u0131 ve bir yamac\u0131n az e\u011fimli bir yeri ile çok e\u011fimli di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 aras\u0131ndaki \u0131s\u0131nma fark\u0131n\u0131 meydana getirir. Yeryüzü \u015fekillerinin sebep oldu\u011fu bu farkl\u0131 \u0131s\u0131nma olay\u0131na bak\u0131 (disposition) ad\u0131 verilir.(\u015fekil 2)(TARKAN,1973)<\/p>\n
\u015eekil.2 <\/p>\n
4. Toprak S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Etkiledi\u011fi Etmenler:<\/p>\n
Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkiledi\u011fi bir çok olay vard\u0131r. Bunlar;<\/p>\n
4. 1. Mikroorganizma Faaliyeti:<\/p>\n
Toprak mikroorganizmalar\u0131'n\u0131n büyük bir bölümü için optimum s\u0131cakl\u0131k 10 C ile 35 C aras\u0131ndad\u0131r.80 C'nin üstündeki s\u0131cakl\u0131k toprak canl\u0131lar\u0131n\u0131n büyük bir k\u0131sm\u0131n\u0131 öldürür. Buna kar\u015f\u0131n bakterilerin endosporlar\u0131 ve mantar sporlar\u0131 daha yüksek s\u0131cakl\u0131klara dayanabilirler. Sogu\u011fa kar\u015f\u0131 özellikle bakteriler ve mantarlar çok dayan\u0131kl\u0131d\u0131r. S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 sevenler aktinomisetler ve asperqillus ile tlrichoderma cinslerine ait mantarlard\u0131r; buna kar\u015f\u0131l\u0131k penicilium ve mucor cinslerine ait mantarlar \u0131l\u0131man bir s\u0131cakl\u0131k tercih eder. S\u0131cakl\u0131\u011fa özellikle gereksinmesi olan hayvan gruplar\u0131 kar\u0131ncalar ve eklembacakl\u0131lard\u0131r; ama toprak hayvanlar\u0131n\u0131n ço\u011funlu\u011fu 20 C'nin alt\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 sever. Ancak genel olarak bir çok iklim alanlar\u0131nda, s\u0131cakl\u0131k artt\u0131kça biyokimyasal aktivitenin artt\u0131\u011f\u0131 gerçektir. Solucanlar özellikle so\u011fu\u011fa dayan\u0131kl\u0131d\u0131r:toprak nemlili\u011fini korudu\u011fu sürece bunlar, 0 C'de donmu\u015f olan veya karla örtülmü\u015f olan yüzeyin alt\u0131nda aktivitelerini devam ettirirler(Özbek,1990).<\/p>\n
\n4. 2. Çimlenme:<\/p>\n
S\u0131cakl\u0131k bitki geli\u015fmesinde ilk olarak tohumlar\u0131n çimlenmesi üzerinde etkili olmaktad\u0131r. Çe\u015fitli bitki tohumlar\u0131n\u0131n dü\u015fük s\u0131cakl\u0131k derecelerinde çimlenme kabiliyetleri birbirinden farkl\u0131d\u0131r. Genel olarak so\u011fuk bir toprakta çimlenme yava\u015ft\u0131r. So\u011fuk bir toprak ayr\u0131ca bitki köklerinin geli\u015fmesine ve bitkilerin büyümesine de uygun de\u011fildir(Aksak ve ark.1995).
\nTopraktaki tohumlar toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 belli dereceye ula\u015fmadan çimlenmezler(Ör:pamuk 15 C)(Özbek,1990).
\n S\u0131cakl\u0131k bir toprakta ise çimlenme bitkinin türüne ba\u011fl\u0131 olarak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n belli bir optimuma kadar yükselmesine paralel olarak çimlenme ve çimlenme h\u0131z\u0131n\u0131da artt\u0131rmaktad\u0131r(Aksak ve ark.1995).<\/p>\n
\n4. 3. Bitki geli\u015fimi:<\/p>\n
Bitki geli\u015fimi s\u0131ras\u0131nda meydana gelen özümleme, solunum, terleme ve fotosentez gibi olaylar s\u0131cakl\u0131kla s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde ili\u015fkilidir. Bitki ve toprakta olu\u015fan kimyasal reaksiyonlar\u0131n ço\u011fu yüksek s\u0131cakl\u0131klarda dü\u015fük s\u0131cakl\u0131klardakinden daha h\u0131zl\u0131 geli\u015fmektedir. S\u0131cakl\u0131ktaki her 10 C'lik art\u0131\u015f\u0131n kimyasal reaksiyonlar\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 iki kat\u0131na ç\u0131kard\u0131\u011f\u0131 tahmin edilmektedir.
\nGenellikle s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131yla birlikte aktivitelerde h\u0131zlanmaktad\u0131r. Böylece yüksek s\u0131cakl\u0131k bitkilerin ço\u011funda geli\u015fmeyi h\u0131zland\u0131rmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca bitkilerin kök geli\u015fimi ile topraktaki bitki besin elementlerinin çözünebilirlik ve bitki taraf\u0131ndan al\u0131nabilirlikleri üzerinde de s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n önemli etkileri bulunmaktad\u0131r(Aksak ve ark.1995).
\n Topra\u011f\u0131n bitki besin maddeleri statüsü toprak nemi ve toprak havalanmas\u0131 gibi di\u011fer faktörlerin optimum civar\u0131nda seyretmesi halinde çok say\u0131da ara\u015ft\u0131rmada tarla bitkilerinin ba\u015flang\u0131ç büyümesini çimlenme, sürme ve sürmeyi takip eden ilk birkaç haftal\u0131k büyüme toprak ve hava s\u0131cakl\u0131klar\u0131n\u0131n her ikisinin de önemli derecede etkili oldu\u011fu ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Özellikle tohum derinli\u011fi seviyesindeki toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 çimlenme ve sürme devreleri esnas\u0131nda çok önemli oldu\u011fu tesbit edilmi\u015ftir. So\u011fuk topraklar bir çok zirai bitkilerin h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde geli\u015fmesine engel olur yani so\u011fuk topraklar s\u0131cak topraklardan daha fazla bitki geli\u015fmesinde gerilemeye neden olur. S\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n donma derecesinin alt\u0131na dü\u015fmesi bitkilerin geli\u015fmesini geriletmekle kalmaz, bitkilerin ölmesinede sebep olur(Aksak ve ark.1995).
\n Demiralay'a (1967) göre, Knoll ve ark. (1964), m\u0131s\u0131r bitkisinde büyümenin birkaç haftas\u0131 sonras\u0131nda kök zonu s\u0131cakl\u0131k derecesinin 15 C'nin alt\u0131nda oldu\u011fu yerlerde kuru madde veriminin azald\u0131\u011f\u0131 tesbit edilmi\u015ftir(Aksak ve ark.1995).<\/p>\n
\n4. 5. Porozite:<\/p>\n
Porozite fazla oldu\u011fu zaman topra\u011f\u0131n \u0131s\u0131 iletkenli\u011fi azd\u0131r. Topra\u011f\u0131n porozitesi azald\u0131kça \u0131s\u0131 iletkenli\u011fi artar. Çünkü hava \u0131s\u0131y\u0131 az ileten bir maddedir.
\n Bir topra\u011f\u0131n hacim a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 artt\u0131kça topra\u011f\u0131n bo\u015fluk oran\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak da hava miktar\u0131 azalmakta ve kat\u0131 taneler birbirine daha s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde temas etmektedir. Bo\u015fluklar\u0131n su ile dolu bulunmas\u0131 da, havayla dolu bulunmas\u0131na k\u0131yasla daha fazla \u0131s\u0131 iletiminin olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r(Aksak ve ark.1995).<\/p>\n
4. 6. Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n fiziksel ayr\u0131\u015fmaya etkisi:<\/p>\n
Is\u0131nma ve so\u011fuma ne kadar s\u0131k olursa etkide o kadar büyük olur. Ani s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimleri oldu\u011fu zaman kayalar\u0131n iç ve d\u0131\u015f k\u0131s\u0131mlar\u0131 de\u011fi\u015fik oranda \u0131s\u0131n\u0131r ve so\u011furlar. Bu suretle olu\u015fan 500 bar kadarl\u0131k bas\u0131nç kayalar\u0131n çatlamas\u0131na, yar\u0131lmas\u0131na ve nihayet parçalanmas\u0131na neden olan gerilimler meydana getirir. Kayaçlar\u0131n bile\u015fimlerinde bulunan minerallerin de\u011fi\u015fik renk ve genle\u015fme katsay\u0131lar\u0131 du olay\u0131 h\u0131zland\u0131r\u0131r. Özellikle büyük çapl\u0131 minerallerde bu olay kolay gerçekle\u015fir. Örne\u011fin, granit bazalttan daha kolay parçalan\u0131r. Çünkü daha kaba tekstüre sahiptir. Ve hem koyu hem de aç\u0131k renkli minerallerden olu\u015fur. Nihayet parçalanm\u0131\u015f bir kaya daha büyük bir yüzeye sahip oldu\u011fundan masif bir kayadan daha fazla \u0131s\u0131n\u0131n etkisi alt\u0131ndad\u0131r(Özbek,1990).<\/p>\n
4. 7. Toprak Verimlili\u011fi:<\/p>\n
S\u0131cakl\u0131k, bitki kökleri taraf\u0131ndan suyun al\u0131m\u0131n\u0131 da etkiler. Yine bitki köklerince suyun al\u0131nmas\u0131 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n etki düzeyi, bitki türleri aras\u0131nda de\u011fi\u015fiklik gösterir. Bununla birlikte, s\u0131cak bölge ko\u015fullar\u0131na uyarlanabilmi\u015f bir çok bitki, kök bölgesinin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda 0 ºC ile 60-70 ºC aras\u0131nda görülen bir art\u0131\u015fla su al\u0131m\u0131n\u0131 da artt\u0131r\u0131r. Art\u0131k bu s\u0131cakl\u0131k derecesinin üstünde suyun köklerce al\u0131m\u0131nda bir dü\u015fme olur(Tisdale,Nelson,1982).
\nDü\u015fük toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131, bitki kökleri yoluyla su al\u0131m\u0131 üzerine yapt\u0131\u011f\u0131 etki sonucu, bitkilerin geli\u015fimini olumsuz yönde etkilemektedir. Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 dü\u015fükse ve bitkide fazla terleme yap\u0131yorsa, dokular\u0131n dehidrasyonu yani susuz kalmas\u0131 nedeniyle bitki zarar görebilir. Bitkilerin su al\u0131m\u0131 üzerinde s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n etkisi k\u0131smen, suyun ak\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda, hücre zar\u0131 geçirgenli\u011finde ve kök hücrelerinin fizyolojik aktivitesinde görülen ya da olagelen de\u011fi\u015fmelerin bir sonucu olarak aç\u0131klanabilir. Topra\u011f\u0131n su durumu da bir dereceye kadar s\u0131cakl\u0131ktan etkilenir. Çünkü, her zaman olmasa bile, toprak yüzeyinden suyun evaporasyonu veya buharla\u015fmas\u0131yla yitme h\u0131z\u0131 s\u0131cak havada daha fazlad\u0131r.
\nS\u0131cakl\u0131k, mineral bitki besin elementlerinin bitkilerce al\u0131m\u0131n\u0131 da etkiler. Birçok bitki türleri üzerinde yap\u0131lm\u0131\u015f bulunan say\u0131s\u0131z denemelerden elde olunan sonuçlar, içinde mineral bitki besin elementlerini içeren çözeltilerden kök absorpsiyonunun, dü\u015fük toprak s\u0131cakl\u0131klar\u0131nda yava\u015flamakta oldu\u011funu gösterir. Buna neden olarak respirasyon (solunum) i\u015flevinin ya da hücre zar\u0131 geçirgenli\u011finin azalt\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 ileri sürülebilir(Tisdale,Neson,1982).
\nS\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n, patates bitkisinin besin elementleri al\u0131m\u0131 üzerinde yapt\u0131\u011f\u0131 etki, grafik 1'de sunulmu\u015f bulunan verilerce gösterilmi\u015ftir; \u015eekilde s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n, hem bitki köklerinde ve hem de toprak üstü k\u0131sm\u0131nda içerilen çe\u015fitli bitki besin elementlerinin içeri\u011fi üzerine yapt\u0131\u011f\u0131 etkiye özenle dikkat ediniz. Örne\u011fin hem köklerde ve hem de toprak üstü bölümünde, fosfor içeri\u011finin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n yükselmesi ile artt\u0131\u011f\u0131 saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Öte yandan s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n yükselmesi ile köklerin potasyum içeri\u011finde bir azalma oldu\u011fu da bulunmu\u015ftur(Tisdale,Nelson,1982).<\/p>\n
P K Mn
\n % % ppm<\/p>\n
0,6– 10– 1200–<\/p>\n
0,4– 6– 800–
\n
\n 0,2– 2– 400–<\/p>\n
TT
\n T R T R T R T R T R T R<\/p>\n
Ca Mg Fe
\n % % ppm<\/p>\n
\n 2,0– 0,6– 3000–<\/p>\n
1,2– 0,4– 2000–
\n
\n 0,4– 0,2– 1000–<\/p>\n
\n T R T R T R T R T R T R
\n (5 ºC) (29 ºC) (5 ºC) (29 ºC) (5 ºC) (29 ºC)<\/p>\n
Grafik 1- Patates bitkilerinin topraküstü bölümleri (T) ile köklerinde ( R) bulunan çe\u015fitli mineral besin elementleri yo\u011funlu\u011funa toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkisi <\/p>\n
5. Türkiye'de toprak s\u0131cakl\u0131k rejimleri:
\nHer pedon horizonlar\u0131nda hemen hemen ayn\u0131 olan bir y\u0131ll\u0131k ortalama s\u0131cakl\u0131k de\u011ferine sahiptir. Bu de\u011fer y\u0131ll\u0131k ortalama hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ile yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. Fakat toprak üzerinde kar örtüsü veya ormanlarda oldu\u011fu gibi bitki örtüsü ve organik horizon bulundu\u011funda sapmalar olur (Dinç ve ark,99).
\n Toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 günlük s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fmelerinden etkilenmeyen yüzeyden 50cm. derinlikte ölçülür. Bu nedenle a\u015fa\u011f\u0131daki toprak s\u0131cakl\u0131k rejimi s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131n tamam\u0131 50 cm. derinlikteki ortalama s\u0131cakl\u0131k de\u011feri esas al\u0131narak yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Dinç ve ark.,99).<\/p>\n
5. 1. Cryic (so\u011fukluk) s\u0131cakl\u0131k rejimi:<\/p>\n
Y\u0131ll\u0131k ortalama toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 50 cm derinlikte 0 ºC-8 ºC aras\u0131nda oldu\u011fu Kuzeydo\u011fu Anadoluda'ki 2000m'nin üzerinde Mescit, Karasu-Aras, kaçkar, Cilo-Sat, ve Bolkar Da\u011flar\u0131n\u0131n yüksek k\u0131s\u0131mlar\u0131ndaki topraklar\u0131 kapsamaktad\u0131r. Bu sahalarda y\u0131l\u0131n yakla\u015f\u0131k 4-6 ay\u0131 karla kapl\u0131 geçmektedir(Dinç ve ark.1999).<\/p>\n
5. 2. Mesic (orta) s\u0131cakl\u0131k rejimi:<\/p>\n
Y\u0131ll\u0131k ortalama toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 50 cm derinlikte 8 ºC veya daha fazla ve fakat 15 ºC'den daha dü\u015fük ve yaz döneminde ortalama toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ile k\u0131\u015f s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131n 5 ºC'den fazla oldu\u011fu topraklar\u0131 kapsam\u0131na almaktad\u0131r. Bu s\u0131cakl\u0131k rejimine ait topraklar, Güneydo\u011fu Anadolu'nun alçak k\u0131s\u0131mlar\u0131 ile Ege ve Akdeniz k\u0131y\u0131 \u015feridinin ve yüksek da\u011fl\u0131k alanlar\u0131m\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bulunan tüm bölgelerimizde görülmektedir(Dinç ve ark.1999) <\/p>\n
\n5. 3. Thermic s\u0131cakl\u0131k rejimi: <\/p>\n
Y\u0131ll\u0131k ortalama toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 50 cm derinlikte 15 C veya daha fazla, fakat 22 C'den daha dü\u015fük, yaz ile k\u0131\u015f aras\u0131nda toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 5 C'den fazla oldu\u011fu alanlar\u0131n toprak s\u0131cakl\u0131k rejimi olan bu s\u0131cakl\u0131k rejimi, Ege, Akdeniz ve Güneydo\u011fu Anadolu bölgesinin 1000 m'den dü\u015fük sahalar\u0131ndaki topraklarda görülmektedir(Dinç ve ark.1999)<\/p>\n
\n5. 4. Frigid (so\u011fuk) s\u0131cakl\u0131k rejimi: <\/p>\n
\n50 cm derinlikte y\u0131ll\u0131k ortalama toprak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 8 C'den daha dü\u015fük ve ortalama yaz s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ile ortalama k\u0131\u015f s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki fark 5 C'den fazla olan alanlar\u0131n topraklar\u0131n\u0131 içermektedir. Cryic s\u0131cakl\u0131k rejiminden farkl\u0131 olarak toprak yaz aylar\u0131nda daha s\u0131cakt\u0131r. Bu s\u0131cakl\u0131k rejimine ait topraklar, genel olarak 1500 m'ni<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
S\u0131cakl\u0131k, toprakta meydana gelen biyolojik olaylar üzerine önemli etkisi olan, fiziksel ve kimyasal i\u015flemleri yönlendiren önemli bir özelliktir. Toprak dondu\u011funda kimyasal ve biyolojik faaliyetler hemen hemen durmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, fiziksel ayr\u0131\u015fma etkin bir \u015fekilde devam etmektedir.5˚C'nin alt\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131klarda ço\u011fu bitkinin kök geli\u015fimi durmaktad\u0131r. Toprak ve hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 verilerinin elde bulunmas\u0131, bitki-toprak ili\u015fkilerini anlamak ve topra\u011f\u0131n kullan\u0131m\u0131na […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[426],"tags":[],"fp_columnist":[],"class_list":["post-3074","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-temel-tarimsal-bilgiler-ortak-konular"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3074","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3074"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3074\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":171999,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3074\/revisions\/171999"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3074"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3074"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3074"},{"taxonomy":"fp_columnist","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/fp_columnist?post=3074"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}