Prof. Dr. Ferat GENÇ
\nÜzerinde en fazla ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lan böceklerden biri de ar\u0131lard\u0131r. Ar\u0131lar; bitkilerin tozla\u015fmas\u0131 ve çe\u015fitli ar\u0131 ürünleri için yeti\u015ftirilir. Bal ar\u0131lar\u0131, koloni hâlinde ya\u015fayan ve muhte\u015fem bir cemiyet hayat\u0131na sahip k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f böceklerdir. Bu sosyal yap\u0131da, insanlar\u0131n ancak ak\u0131l ve deneme-yan\u0131lma yoluyla bulduklar\u0131 mükemmel bir i\u015fleyi\u015fi, ar\u0131lar yarat\u0131ld\u0131klar\u0131 günden beri sergilemektedir.
\nNormal \u015fartlarda bir kovanda, bir ana ar\u0131, say\u0131lar\u0131 mevsimlere göre de\u011fi\u015febilen birkaç yüz erkek ar\u0131 ile binlerce i\u015fçi ar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Ana ar\u0131, belirli \u015fartlar alt\u0131nda günde 1.500-3.000 yumurta b\u0131rakarak yeni nesillerin yarat\u0131lmas\u0131na vesile olur. \u0130\u015fçi ar\u0131lar\u0131n yumurtal\u0131klar\u0131n\u0131n geli\u015fmesi, ana ar\u0131ya sevk-i ilâhî ile salg\u0131latt\u0131r\u0131lan feromonlarla önlenerek, onlar\u0131n ana ar\u0131 hâline gelmeleri engellenir. Böylece kolonideki fertlerin birlik ve nizam içerisinde hareket etmeleri ve kabiliyetlerine uygun i\u015fleri ola\u011fanüstü bir yard\u0131mla\u015fma ve i\u015f bölümüyle yapmalar\u0131 sa\u011flan\u0131r.<\/p>\n
\nÜstün bir yumurtlama kabiliyetine sahip k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f olan ana ar\u0131, kovanda devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve düzeni sa\u011flar. Yumurtalar\u0131n ve ç\u0131kan yavrular\u0131n bak\u0131m\u0131, kovan içi ve d\u0131\u015f\u0131 di\u011fer hizmetler i\u015fçi ar\u0131lar vas\u0131tas\u0131yla yerine getirilir. Erkek ar\u0131lar ise, yeni bir neslin geli\u015fine vesile olmak için, uçu\u015fa ç\u0131karak ana ar\u0131larla bir araya gelir.<\/p>\n
Ar\u0131-bitki münasebeti <\/strong> Temizlik anlay\u0131\u015f\u0131<\/strong> Feromonlar<\/strong> \nhttp:\/\/www.sizinti.com.tr\/konu.sizinti?SIN=a5d588dcde&k=3650&181289873<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Prof. Dr. Ferat GENÇ Üzerinde en fazla ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lan böceklerden biri de ar\u0131lard\u0131r. Ar\u0131lar; bitkilerin tozla\u015fmas\u0131 ve çe\u015fitli ar\u0131 ürünleri için yeti\u015ftirilir. Bal ar\u0131lar\u0131, koloni hâlinde ya\u015fayan ve muhte\u015fem bir cemiyet hayat\u0131na sahip k\u0131l\u0131nm\u0131\u015f böceklerdir. Bu sosyal yap\u0131da, insanlar\u0131n ancak ak\u0131l ve deneme-yan\u0131lma yoluyla bulduklar\u0131 mükemmel bir i\u015fleyi\u015fi, ar\u0131lar yarat\u0131ld\u0131klar\u0131 günden beri sergilemektedir. Normal \u015fartlarda […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[436],"tags":[],"fp_columnist":[],"class_list":["post-3390","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-hayvancilik"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3390","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3390"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3390\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":171800,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3390\/revisions\/171800"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3390"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3390"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3390"},{"taxonomy":"fp_columnist","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/fp_columnist?post=3390"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n\u0130lkbaharda çiçeklerin salg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fik renk, terkip ve kokudaki nektar ve olgunla\u015fan polenlerle ar\u0131 ve di\u011fer polinatör (tozlay\u0131c\u0131) böceklere zengin bir sofra sunulmaktad\u0131r. Bitkilerin ço\u011funun tozla\u015fma ve döllenmesi için ba\u015fta ar\u0131lar olmak üzere polinatör böcekler vazifelendirilmekte, kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ise böceklerin besin ihtiyaçlar\u0131 polen ve nektar olarak sunulmaktad\u0131r. Baz\u0131 bitkilerin tozla\u015fmas\u0131 ise, rüzgâr yard\u0131m\u0131yla sa\u011flan\u0131r. Polinatör böcekler içerisinde ar\u0131lar\u0131n tozla\u015fmadaki pay\u0131 % 80'dir.
\nAr\u0131lar; k\u0131rm\u0131z\u0131y\u0131, koyu gri veya siyah olarak alg\u0131lar. Ar\u0131lar\u0131n tozla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bitkilerin hiçbirinin çiçekleri, tamamen k\u0131rm\u0131z\u0131 de\u011fildir. Çiçekleri tamamen k\u0131rm\u0131z\u0131 olan bitkilerin say\u0131s\u0131 çok azd\u0131r, bu sebeple bu durum ar\u0131lar\u0131n çiçeklerle olan münasebetlerine bir zarar vermez.
\nBir bal ar\u0131s\u0131, her polen seferinde ortalama 100 çiçe\u011fi dola\u015fmakta ve toplam a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 20 mg'\u0131 bulan (be\u015f milyon tane) polen toplamaktad\u0131r. Bir ar\u0131n\u0131n günde yapabildi\u011fi polen seferi say\u0131s\u0131 5-10 kadard\u0131r. Bir ar\u0131 ailesi y\u0131lda iki milyon civar\u0131nda polen seferi yapar, bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kovana 40 kg kadar polen ta\u015f\u0131n\u0131r. Türkiye, dört milyonu a\u015fan ar\u0131l\u0131 kovan varl\u0131\u011f\u0131 ile bu sahada dünyan\u0131n ikinci büyük ülkesidir. Buna göre ülkemiz ar\u0131lar\u0131, 4 milyon koloni x 2 milyon polen seferi x 100 çiçek = 8 x 1014 çiçekte tozla\u015fma hizmeti vermektedir. Bir çerçevenin iki yüzünde 6.000 civar\u0131nda petek gözü bulunmakta ve her bir gözün balla doldurulabilmesi için 60 nektar seferi gerekmektedir. Ar\u0131lar, her seferde en az 100 çiçe\u011fi dola\u015farak kovana ortalama 30 mg nektar getirebilmektedir. Ar\u0131lar, üç kg civar\u0131ndaki bir çerçeve bal için, en az (6.000 göz x 60 sefer x 100 çiçek) 36.000.000; bir kg bal için ise, 12.000.000 çiçek ziyaret etmektedir. Türkiye'de bir y\u0131lda 70.000 ton bal üretilmekte, bunun için de 84×1013 çiçek, ar\u0131lar taraf\u0131ndan ziyaret edilmektedir.
\nBu hususta dikkat çekici di\u011fer nokta ise, bir ar\u0131 ilk olarak hangi bitki türünden polen almaya ba\u015flam\u0131\u015fsa, yükünü tamamlay\u0131ncaya kadar sadece o bitki türünün çiçeklerini dola\u015f\u0131r. Ar\u0131lar, önce polen toplamaya ba\u015flam\u0131\u015f ise, ayr\u0131ca nektar toplama yoluna gitmez. E\u011fer çal\u0131\u015fmaya önce nektar toplanarak ba\u015flanm\u0131\u015fsa, nektar yükü tamamland\u0131ktan sonra, polen de toplan\u0131r, böylece kovana hem nektar hem de polenle dönülür. Bu \u015fekilde ar\u0131lara, i\u015fin \u015fuurunda olmadan tozla\u015fmay\u0131 ayn\u0131 tür bitkiler aras\u0131nda yapmalar\u0131 ilham edilerek, çapraz tozla\u015fmaya ve döllenme olmamas\u0131na ba\u011fl\u0131 ürün kayb\u0131 önlenmektedir. Ar\u0131lar\u0131n görünen i\u015fi nektar ve polen toplamak oldu\u011fu hâlde, onlar\u0131 ayn\u0131 bitki türlerine sevkeden Yarat\u0131c\u0131, tozla\u015fma ve döllenmeyi sebepler aç\u0131s\u0131ndan ar\u0131lara ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.
\nPetek in\u015fas\u0131<\/strong>
\n\u0130\u015fçi ar\u0131lar\u0131n kar\u0131nlar\u0131n\u0131n alt k\u0131sm\u0131na yerle\u015ftirilen mum bezlerinden ç\u0131kan bal mumuyla in\u015fa edilen peteklerin alt\u0131gen \u015fekli rastgele bir tercih de\u011fildir. Yap\u0131lan mühendislik hesaplamalar\u0131; belirli bir sahada yer kayb\u0131 olmadan, en az bal mumu kullan\u0131larak, en dayan\u0131kl\u0131, en kolay ve en az i\u015fçilikle yap\u0131lan, en fazla gözün s\u0131\u011fd\u0131r\u0131labildi\u011fi, en uygun \u015feklin alt\u0131gen oldu\u011funu göstermektedir. Ar\u0131lar\u0131n vücuduna uyumlu olarak yere dik in\u015fa edilen peteklerdeki alt\u0131gen prizma \u015feklindeki gözler, bal\u0131n akmamas\u0131 için gerekli en ideal e\u011fim olan yatayla 9-14 derecelik bir aç\u0131yla örülmektedir. Ar\u0131lar\u0131n bu kadar ince ve hassas mühendislik hesaplar\u0131n\u0131 binlerce y\u0131ld\u0131r hiç \u015fa\u015fmaz ölçülerle kullanmalar\u0131 ibret vericidir.<\/p>\n
\nBal ar\u0131lar\u0131; temizlik, titizlik ve çal\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n sembolüdür. Ar\u0131 lârvas\u0131nda sindirim sistemi, anüse ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan, sindirim at\u0131klar\u0131 vücutta depo edilerek, lârvaya verilen petek içerisindeki g\u0131daya d\u0131\u015fk\u0131 bula\u015fmas\u0131 önlenir. Beslenmesi tamamlan\u0131p koza örmeye ba\u015flayan lârva, d\u0131\u015fk\u0131s\u0131n\u0131 petek gözünün taban\u0131na b\u0131rak\u0131r ve kendisine ö\u011fretilmi\u015f gibi, ergin olur olmaz gözü temizler. Yak\u0131n çevresindeki i\u015fçi ar\u0131lar, ana ar\u0131n\u0131n temizli\u011fini hiç aksatmazlar. Ar\u0131lar, yaz aylar\u0131nda kovan içine d\u0131\u015fk\u0131lamad\u0131klar\u0131 gibi; aylarca süren k\u0131\u015flatma dönemi boyunca d\u0131\u015fk\u0131lar\u0131n\u0131 rektumlar\u0131nda (son ba\u011f\u0131rsaklar\u0131nda) biriktirirler ve bahar\u0131n ilk uçu\u015flarda d\u0131\u015far\u0131ya atarlar. Ar\u0131lar, bir \u015fekilde kovana giren ve i\u011fneleyerek öldürdükleri yabanc\u0131 canl\u0131lar\u0131, d\u0131\u015far\u0131 ta\u015f\u0131yamazlarsa, propolis ile onlar\u0131 âdeta mumyalayarak koku\u015fmalar\u0131n\u0131 ve kovan\u0131 kirletmelerini önlerler. Her gün meradan dönen binlerce ar\u0131, yuvaya herhangi bir enfeksiyon bula\u015fmamas\u0131 için, çok güçlü bir antimikrobiyal tesiri olan propolis ile kovan giri\u015f deli\u011finde dezenfekte edilerek içeri al\u0131n\u0131r.<\/p>\n
\nAr\u0131lar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n \u015fekillenmesi ve kendi aralar\u0131nda haberle\u015fmelerinin temininde vazifeli olan kimyevî mesaj molekülleri feromonlard\u0131r. Feromonlar esas olarak, ana ar\u0131n\u0131n vücudundan salg\u0131lan\u0131r; ancak i\u015fçi ar\u0131lara da baz\u0131 feromonlar salg\u0131lat\u0131lmaktad\u0131r. Ana ar\u0131n\u0131n çene (mandibular) bezlerinden salg\u0131lanan feromonlar sürekli olarak kovan ortam\u0131na yay\u0131l\u0131r. Bu feromonlar vas\u0131tas\u0131yla kovandaki binlerce ar\u0131, aile birli\u011fi içinde bir arada tutulur ve yap\u0131lacak i\u015fler için sevk ve idare edilir. Ana ar\u0131n\u0131n etraf\u0131nda, bak\u0131m beslenme ve koruma vazifesi üstlenmi\u015f bir grup bak\u0131c\u0131 genç i\u015fçi ar\u0131 bulunur. Bak\u0131c\u0131 i\u015fçi ar\u0131lar, vücut temas\u0131yla ald\u0131klar\u0131 ana ar\u0131 feromonlar\u0131n\u0131 koloninin di\u011fer fertlerine aktar\u0131r. Ar\u0131lar bu feromonlar\u0131n tesirinde kald\u0131klar\u0131 sürece, anaya mutlak ba\u011fl\u0131l\u0131k içerisinde, fizyoloji ve kabiliyetlerine uygun i\u015fler yapar. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k ana ar\u0131 ya\u015fl\u0131l\u0131k, sakatl\u0131k, genetik anormallikler gibi herhangi bir sebeple vazifelerini yapmakta, koloniyi sevk ve idare etmekte yetersiz kald\u0131\u011f\u0131nda, ar\u0131lar ya o\u011ful vererek performans\u0131 dü\u015fen ana ar\u0131y\u0131 kovan d\u0131\u015f\u0131na atmakta yahut öldürerek yerine yenisini yeti\u015ftirmektedir. Her ana ar\u0131n\u0131n feromon kokusu farkl\u0131d\u0131r. Bir ailedeki ar\u0131lar, kendi ana ar\u0131lar\u0131n\u0131, yuvalar\u0131n\u0131 ve ailenin di\u011fer fertlerini bu koku ile tan\u0131r. Ar\u0131lar bu koku sayesinde ba\u015fka kovanlara yönelmedi\u011fi gibi, \u015fa\u015f\u0131rarak kovanlar\u0131na girmeye çal\u0131\u015fan yabanc\u0131 ar\u0131lara da giri\u015f izni vermez.
\nHer kovan\u0131n giri\u015f deli\u011fi önünde, kovan\u0131 korumakla vazifelendirilmi\u015f, di\u011ferlerine göre daha yüksek i\u011fneleme refleksi ve kabiliyeti ile teçhiz edilmi\u015f bekçi ar\u0131lar bulunmaktad\u0131r. Bu ar\u0131lar, aileye tecavüze yeltenen herhangi bir yabanc\u0131y\u0131, kovan giri\u015f deli\u011fi önünde yapt\u0131klar\u0131 müdahaleyle tesirsiz hâle getirmektedir; içeri giri\u015fine engel olamad\u0131klar\u0131 yabanc\u0131y\u0131 ise, 2 heptanon adl\u0131 bir alarm feromonuyla damgalayarak kovandaki bütün fertlerin ona sald\u0131rmas\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Fakat yanl\u0131\u015fl\u0131kla kovana gelen nektar ve polen yüklü ba\u015fka kovanlar\u0131n kötü niyetli olmayan ar\u0131lar\u0131n\u0131n yüklerini bo\u015faltmalar\u0131na izin verilir. Ayr\u0131ca i\u015fçi ar\u0131lar nektar veya polenini ald\u0131klar\u0131 çiçekleri de 2 heptanonla i\u015faretleyerek di\u011fer ar\u0131lar\u0131n ayn\u0131 çiçekte gereksiz yere zaman kaybetmelerini önlemektedir. Ar\u0131lar zengin bir kaynak bulduklar\u0131nda ise, klâsik danslar\u0131na ilâveten, kayna\u011f\u0131 ve bu kaynakla kovan aras\u0131ndaki yolu, nasanof feromonu ile i\u015faretleyip di\u011fer ar\u0131lar\u0131 oraya yönlendirmektedir. O\u011ful verme durumunda, o\u011ful kütlesindeki ar\u0131lar, yine ayn\u0131 feromonla i\u015faretlenerek, yeni yuva yerini belirler ve burada toplan\u0131rlar.
\nÇiftle\u015fme uçu\u015funa ç\u0131kan bir ana ar\u0131n\u0131n vücudunda sentezlenen feromonlar, erkek ar\u0131lar\u0131 cezbetmeye ve onlar\u0131n kendisini bulmas\u0131na vesile olur. Bütün bu enteresan hususiyetleriyle kâinat kitab\u0131ndan bir sayfa olan ar\u0131lar\u0131n, daha bilemedi\u011fimiz birçok hususiyeti vard\u0131r. Kur'ân-\u0131 Kerîm'de "Rabb'in bal ar\u0131s\u0131na vahyetti: ‘da\u011flardan, a\u011façlardan ve kurduklar\u0131 çardaklardan evler edin!' ‘Sonra her çe\u015fit meyvelerden ye de, Rabbinin yollar\u0131nda boyun e\u011ferek yürü!' ‘Onun kar\u0131nlar\u0131ndan renkleri çe\u015fit çe\u015fit bir içecek ç\u0131kar ki, onda insanlara \u015fifa vard\u0131r. \u015eüphesiz bunda dü\u015fünen bir millet için i\u015faret vard\u0131r.' (Nahl\/68-69)" denilerek, boylar\u0131ndan büyük i\u015flerde istihdam edilen bu yarat\u0131klar\u0131n, daha incelenecek çok yönlerinin oldu\u011funa dikkat çekilmektedir. \n<\/p>\n