{"id":844,"date":"2007-03-31T00:00:00","date_gmt":"2007-03-31T00:00:00","guid":{"rendered":""},"modified":"2025-10-23T10:01:31","modified_gmt":"2025-10-23T10:01:31","slug":"atmosfer-ve-sera-etkisi-844","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/atmosfer-ve-sera-etkisi-844","title":{"rendered":"Atmosfer ve Sera Etkisi"},"content":{"rendered":"

\n\"\"Atmosfer<\/span>\n<\/p>\n

\nGüne\u015f
\nsisteminde, Merkür d\u0131\u015f\u0131ndaki tüm gezegenlerde, hatta kimi gezegenlerin
\nuydular\u0131nda bile atmosfer bulunur. Bu atmosferlerin kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131, içerdi\u011fi
\ngazlar ve yap\u0131s\u0131 gezegenden gezegene de\u011fi\u015fir. Örne\u011fin Mars'ta, karbon
\ndioksitten (CO2) olu\u015fan ince ve so\u011fuk bir atmosfer vard\u0131r. Öte yandan
\nVenüs'te
\nba\u015fta yine CO2 olmak üzere, azot, kükürt dioksit ve su buhar\u0131ndan
\nolu\u015fan
\nçok yo\u011fun ve s\u0131cak bir atmosfer bulunur. Mars'\u0131n yüzey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131
\n-130°C'ye
\nkadar dü\u015ferken Venüs'te s\u0131cakl\u0131k 500°C kadard\u0131r. Mars'\u0131n atmosferi çok
\nincedir ve Güne\u015f'ten gelen yüksek enerjili morötesi \u0131\u015f\u0131nlar\u0131
\nengelleyecek bir yap\u0131da de\u011fildir. Öte yandan Venüs'ün atmosferindeki
\nbulut
\ntabakas\u0131 öylesine kal\u0131nd\u0131r ki yüzeyden Güne\u015f'i görmek olanaks\u0131zd\u0131r.
\nHer iki gezegenin atmosferi de bugün için hem insanlar hem de
\nDünya'daki ba\u015fka
\ncanl\u0131lar aç\u0131s\u0131ndan -kimi mikroorganizmalar d\u0131\u015f\u0131nda- bu gezegenleri
\nya\u015fanamaz
\nk\u0131l\u0131yor. Yeryüzünde ya\u015fam, atmosferimizin olu\u015fturdu\u011fu uygun ko\u015fullar
\nsayesinde ba\u015flam\u0131\u015f ve onun de\u011fi\u015fimleriyle birlikte evrim geçirerek
\nbiçimlenmi\u015ftir.\n<\/p>\n

\n \n<\/p>\n

\nBilim adamlar\u0131, olu\u015fumunun ilk a\u015famalar\u0131nda Dünya'n\u0131n bir atmosferi bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131
\ndü\u015fünüyorlar. Tektonik hareketlerin sonucunda Dünya'n\u0131n iç k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan
\ngelen gazlar\u0131n zamanla bir atmosfer olu\u015fturdu\u011fu var say\u0131l\u0131yor. Bu ilk atmosferin
\niçeri\u011fi ve yap\u0131s\u0131 bugünkünden çok farkl\u0131yd\u0131. Örne\u011fin oksijen yok
\ndenecek kadar azd\u0131; bir ozon tabakas\u0131 da yoktu.\n<\/p>\n

   
\nGünümüzde dünya atmosferim olu\u015fturan temel gazlar azot (N2) ve oksijendir
\n(O2). Bu iki gaz\u0131n yan\u0131 s\u0131ra argon (Ar), karbon dioksit (CO2), metan (CH4),
\nsu buhar\u0131 (H2O), eser miktarda ba\u015fka gazlar ve havada as\u0131l\u0131 küçük parçac\u0131klar,
\nayresoller, bulunur. Atmosferimiz, birbirinen farkl\u0131 özellikler gösteren
\nkatmanlardan olu\u015fur. Gazlar\u0131n, her katmandaki oranlar\u0131 de\u011fi\u015fiktir. Ama ilk
\nyüz
\nkilometre boyunca azotun (% 78) ve oksijenin (%20,5) oranlar\u0131 pek de\u011fi\u015fmez.
\nYükseklik artt\u0131kça katmanlardaki gazlar\u0131n yo\u011funlu\u011fu (metreküpteki
\natom ya da molekül say\u0131\u015f\u0131) da dü\u015fer. <\/p>\n

\nAtmosferin ilk ve en yo\u011fun tabakas\u0131 troposferdir.<\/em> Troposferin kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131
\nyaln\u0131zca 10-15 km'dir ama atmosferdeki gaz kütlesinin % 85'i
\nde bu katmanda bulunur. Burada yükseklik artt\u0131kça s\u0131cakl\u0131k azal\u0131r; en üst
\nk\u0131s\u0131mlar\u0131 -60°C kadard\u0131r. Atmosferdeki su buhar\u0131n\u0131n hemen hemen tümü
\nburadad\u0131r. Troposferin üzerinde yakla\u015f\u0131k 50 km kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki, kuru ve
\ndaha az yo\u011fun stratosfer<\/em> yer al\u0131r. Stratosferin ilginç bir özelli\u011fi
\nvard\u0131r; troposferin tersine, s\u0131cakl\u0131k yükseklikle birlikte artar. Güne\u015f'ten
\ngelen morötesi \u0131\u015f\u0131nlar, stratosferin üst k\u0131s\u0131mlar\u0131ndaki (35-48 km aras\u0131)
\niki atomlu oksijen moleküllerini parçalar. Ama oksijen atomlar\u0131, bu kez ozon
\n(03) olu\u015fturacak biçimde yeniden birle\u015firler. Olu\u015fan ozon tabakas\u0131, Güne\u015f'ten
\ngelen ve Dünya'daki ya\u015fam için tehlikeli olan morötesi \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n geçi\u015fini
\nengeller. Stratosferden sonra s\u0131ras\u0131yla mezosfer, termosfer<\/em> ve iyonosferyer<\/em>
\nal\u0131r.\n<\/p>\n

\n   
\nUzaydan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, dünyam\u0131z\u0131n yayd\u0131\u011f\u0131 enerjinin   dalgaboyuyla,
\n-18°C'deki bir cisimden yay\u0131lan enerjinin dalgaboyunun ayn\u0131 oldu\u011fu görülür.
\nNe var ki Dünya'da ortalama yüzey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 15°C'dir. Bu durum, \u0131s\u0131n\u0131n
\nyer yüzüyle atmosferin alt katmanlar\u0131 aras\u0131nda tutuldu\u011funu gösterir. Gerçekten
\nde Güne\u015f'ten Dünya'ya gelen enerji, troposferde tutulur. Atmosfer olaylar\u0131
\ndiye adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z rüzgar, ya\u011fmur, dolu, f\u0131rt\u0131na vb. olaylar hep bu
\nen alt ve en yo\u011fun tabakada olur.\n<\/p>\n

\n   
\nSera Etkisi<\/span>\n<\/p>\n

\n   
\nGüne\u015f'in iç bölgelerinde olu\u015fan füzyon tepkimeleri
\ns\u0131ras\u0131nda, çok büyük miktarlarda enerji aç\u0131\u011fa ç\u0131kar. Bu enerji yava\u015f
\nyava\u015f Güne\u015f'in yüzeyine do\u011fru iletilir ve oradan da bütün dalgaboylar\u0131ndaki
\nelektromanyetik dalgalar biçiminde uzaya yay\u0131l\u0131r. Güne\u015f sistemindeki
\ngezegenler, büyüklüklerine ve Güne\u015f'e olan uzakl\u0131klar\u0131na göre, bu
\nenerjinin küçük bir bölümünü payla\u015f\u0131rlar geri kalan\u0131, uzayda yay\u0131lmay\u0131
\nsürdürür.\n<\/p>\n

\n   
\nDünya'ya gelen \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n yakla\u015f\u0131k dörtte biri, bulutlardan yans\u0131yarak
\nuzaya döner. Geri kalan enerjinin yakla\u015f\u0131k dörtte birini (% 28)
\nstratosferdeki ozon tabakas\u0131yla troposferdeki bulutlar ve su buhar\u0131 so\u011furur.
\nAtmosferin so\u011furdu\u011fu \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n % 90'\u0131 bizim göremedi\u011fimiz k\u0131z\u0131lötesi
\nve morötesi \u0131\u015f\u0131nlar, % 10'u da görünür \u0131\u015f\u0131nd\u0131r. Bir ba\u015fka deyi\u015fle
\natmosfer, Güne\u015f'ten gelen görünür \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n onda dokuzunun yeryüzüne
\ngeçi\u015fini engellemez. Yeryüzüne ula\u015fan bu \u0131\u015f\u0131nlar da onu \u0131s\u0131t\u0131r.
\nTropikal ku\u015faktan yükselen s\u0131cak hava kutuplara do\u011fru, so\u011fuk kutup havas\u0131
\nda yüzeye inip ekvatora do\u011fru yönelir. Böylece atmosfer olaylar\u0131, su çevrimi,
\nkarbon çevrimi vb. süreçler isteyerek dünyada ya\u015fam\u0131n sürmesi sa\u011flan\u0131r.\n<\/p>\n

\n\"\"   
\nGelen \u0131\u015f\u0131nlarla \u0131s\u0131nan Dünya, t\u0131pk\u0131 dev bir radyatör gibi davranmaya ba\u015flar.
\nAncak bu \u0131s\u0131y\u0131 Güne\u015f gibi tüm dalgaboylar\u0131nda yayamaz; yaln\u0131zca k\u0131z\u0131lötesi
\n\u0131\u015f\u0131nlar biçiminde yayabilir. Ne ki yüzeyden yay\u0131lan bu \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n yaln\u0131zca
\nküçük bir bölümü uzaya gidebilir. Çünkü atmosferdeki su buhar\u0131, karbondioksit
\nve metan molekülleri bu \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 so\u011furur; sonra da yüzeye do\u011fru yans\u0131t\u0131r.
\nBöylece Dünya'n\u0131n yüzeyi ve troposfer, olmas\u0131 gerekenden daha s\u0131cak olur.
\nBu olay, Güne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131yla \u0131s\u0131nan ama içindeki \u0131s\u0131y\u0131 d\u0131\u015far\u0131ya b\u0131rakmayan
\nseralar\u0131 and\u0131r\u0131r ve bu nedenle de do\u011fal sera etkisi<\/em> olarak bilinir.<\/p>\n

\nBu sürecin ba\u015fl\u0131ca aktörleri olan, su buhar\u0131, karbon dioksit ve metan da sera
\netkisi yapan gazlar<\/em> ya da k\u0131saca sera gazlar\u0131<\/em> olarak an\u0131l\u0131rlar.
\nBunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra azot oksit (N2O) ve kloroflorokarbonlar (CFC) da sera
\netkisi yapar. Ancak bunlar\u0131n atmosferdeki oranlar\u0131 çok küçüktür.\n<\/p>\n

\nDengeli
\nbir sera etkisinin Dünya'daki ya\u015fam için büyük bir önemi vard\u0131r. Çünkü
\ndünyay\u0131 s\u0131cak ve ya\u015fanabilir k\u0131lar. E\u011fer bu etki olmasayd\u0131 yeryüzünde
\nortalama s\u0131cakl\u0131k -18°C dolay\u0131nda olurdu. T\u0131pk\u0131 Mars'takine benzer bir
\ndurum. Öte yandan \u015fiddetli bir sera etkisi de Dünya'y\u0131 çok s\u0131cak bir
\ngezegen yapabilir; t\u0131pk\u0131 Venüs gibi. Sera etkisinin, Dünya'y\u0131 oldu\u011fundan
\ndaha s\u0131cak yapmas\u0131n\u0131n yaln\u0131zca insan için de\u011fil tüm canl\u0131 türleri için
\nya\u015famsal bir önemi vard\u0131r. Hatta Dünya'da ya\u015fam\u0131n ba\u015flamas\u0131n\u0131n bile
\nsera etkisiyle belki bir ili\u015fkisi olabilir.\n<\/p>\n

\n1970'li
\ny\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda ABD'deki Corneli Üniversitesi'nden iki bilim adam\u0131, Cari
\nSagan ve George H. Mullen, ilginç bir dü\u015fünce ortaya att\u0131lar. Dünya'da
\nokyanuslar\u0131n yakla\u015f\u0131k 3,8 milyar y\u0131ld\u0131r var oldu\u011fu ve en basit ya\u015fam biçimlerinin
\nde bu okyanuslarda yakla\u015f\u0131k 3,5 milyar y\u0131l önce ortaya ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131 tahmin
\nediliyor. Ayr\u0131ca ayn\u0131 dönemde olu\u015fumunun ilk a\u015famalar\u0131ndaki Güne\u015f'in,
\nbugünkünden % 30 daha sönük oldu\u011fu ve çevresine daha az enerji yayd\u0131\u011f\u0131
\nda biliniyor. Sagan ve Mullen'in dü\u015füncesine göre, o dönemde Güne\u015f'ten
\ngelen enerji miktar\u0131, Dünya'y\u0131 bugünkü gibi \u0131sitamayacak ve okyanuslardaki
\nsular\u0131n da s\u0131v\u0131 olarak bulunmas\u0131na olanak vermeyecek denli azd\u0131. Bu durumda
\nokyanuslar\u0131n donmas\u0131 ve ya\u015fam\u0131n da ortaya hiç ç\u0131kamamas\u0131 gerekirdi. Ama
\nhiç de öyle olmad\u0131. Çünkü o dönemde atmosferin yap\u0131s\u0131 ve içeri\u011fi bugünkünden
\nçok farkl\u0131yd\u0131. Güne\u015f'ten gelen yetersiz enerjiye kar\u015f\u0131n Dünya'n\u0131n yüzeyi,
\nsular\u0131n s\u0131v\u0131 kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak denli s\u0131cakti. Bunun nedeni de günümüzdekinden
\nçok daha \u015fiddetli bir sera etkisinin ya\u015fan\u0131yor olmas\u0131yd\u0131. O dönemde
\natmosferdeki CO2 oran\u0131 bugünkü düzeyinin 100-1000 katiyd\u0131. Zamanla oksijen
\nüreten alglerin ve fotosentez yapan kara bitkilerinin ortaya ç\u0131kmas\u0131yla bu
\noran giderek dü\u015ftü. Atmosferin içeri\u011fi de\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131; canl\u0131lar
\nsayesinde atmosferdeki karbon dioksit sürekli azal\u0131rken oksijen miktar\u0131 artti.\n<\/p>\n

\n   
\nBu dü\u015füncenin kanitlanmas\u0131 olanakl\u0131 de\u011fil. Ku\u015fkusuz ba\u015fka bilim adamlar\u0131
\nsera etkisini d\u0131\u015flayan de\u011fi\u015fik senaryolar üretebilir. Ama Sagan'la
\nMullen'in senaryosunda aksayan bir yan da yok. Atmosferimizin içeri\u011finin,
\nmilyarlarca y\u0131ll\u0131k dünya tarihi boyunca zaman zaman de\u011fi\u015fmi\u015f oldu\u011fu art\u0131k
\nherkesçe biliniyor. Hatta bunun somut bir örne\u011fine, bugün bizler tan\u0131kl\u0131k
\nediyoruz; 20. yüzy\u0131l boyunca sera gazlar\u0131n\u0131n atmosferdeki oranlar\u0131 sürekli
\nartti ve hala da art\u0131yor. Bunlardaki art\u0131\u015f da atmosferin \u0131s\u0131 tutma
\nkapasitesini artt\u0131r\u0131yor ve böylece küresel s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n yükselmesine yol
\naç\u0131yor. Bu gazlar aras\u0131nda en çekili\u015fi su buhar\u0131. Dünyadaki sera
\netkisinin % 75'inin su buhar\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 dü\u015fünülüyor. Bu durum,
\nilginç ve tehlikeli olabilecek bir k\u0131s\u0131r döngü olu\u015fturuyor. Çünkü dünya
\n\u0131s\u0131nd\u0131kça okyanuslardan, deniz, göl ve \u0131rmaklardan daha büyük
\nmiktarlarda su, buharla\u015f\u0131p atmosfere kar\u0131\u015f\u0131r. Atmosferdeki daha çok su
\nbuhar\u0131 da sera etkisinin artmas\u0131 yani dünyan\u0131n biraz daha \u0131s\u0131nmas\u0131
\ndemektir. Ne ki insanlar\u0131n su çevrimi üzerinde yapabilecekleri do\u011frudan bir
\netki yok. Ama sera etkisini artt\u0131ran öteki gazlar\u0131n büyük bir bölümünü,
\ninsanlar üretiyor. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda da karbon dioksit geliyor.\n<\/p>\n

\n   
\nOn yedinci yüzy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ke\u015ffedilen karbon dioksit, renksiz bir gaz.
\nAtmosferde % 0,03 (on binde üç) oran\u0131nda bulunuyor ve temel olarak, karbon içeren
\nmaddelerin (kömür, petrol, do\u011falgaz vb) yak\u0131lmas\u0131yla, fermantasyonla,
\nhayvan ve bitkilerin solumalar\u0131yla üretiliyor.\n<\/p>\n\n\n\n
\"\"<\/p>\n

\t\t\t<\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

\n   
\nGünümüzde bilim adamlar\u0131, 1860'tan bu yana görülen yakla\u015f\u0131k 0,7°C'lik küresel
\n\u0131s\u0131nman\u0131n % 60'l\u0131k bölümünden, karbon dioksitin sorumlu oldu\u011fu kan\u0131s\u0131ndalar.
\nÇünkü atmosferdeki karbon dioksit miktar\u0131 son 200 000 y\u0131l\u0131n en üst düzeyinde.
\nBu kadar fazla karbon dioksitin atmosfere kar\u0131\u015fmas\u0131ndan da ku\u015fkusuz,
\notomobillerde, fabrikalarda, elektrik santrallar\u0131nda vb. fosil yak\u0131tlar\u0131
\nyakan insanlar sorumlu.\n<\/p>\n

\n   
\nGerçekte bu dü\u015fünce hiç de yeni de\u011fil. Daha 19. yüzy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda,
\natmosferin bile\u015fimindeki küçük de\u011fi\u015fimlerin bile büyük iklimsel de\u011fi\u015fikliklere
\nyol açabilece\u011fi tahmin ediliyordu. Bu konu üzerinde çal\u0131\u015fan ve
\natmosferdeki karbon dioksitin dünya iklim sistemine olan etkisini ilk fark eden,
\nNobel Ödüllü isveçli kimyac\u0131 Svante A. Arrhenius oldu. Arrhenius 19. yüzy\u0131l\u0131n
\nsonlar\u0131nda, karbon dioksit oran\u0131ndaki de\u011fi\u015fimin, dünyan\u0131n yüzey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131m
\nnas\u0131l etkileyece\u011fini hesaplad\u0131. Onun hesaplar\u0131na göre karbon dioksit oran\u0131
\niki katma ç\u0131karsa, yakla\u015f\u0131k 6°C'lik bir küresel \u0131s\u0131nma olacakt\u0131!
\nArrhenius'un buldu\u011fu de\u011fer, bugün iklimbilimcilerin öngörülerine oldukça
\nyak\u0131n.\n<\/p>\n

\n   
\nBu konuya yönelik ilk pratik uygulamalar ancak 20. yüzy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda gerçekle\u015ftirildi.
\nAtmosferdeki karbon dioksit miktar\u0131n\u0131n sistematik olarak gözlenmesine 1958'de
\nba\u015fland\u0131. O y\u0131llarda yap\u0131lan gözlemler, yakla\u015f\u0131k yüz
\ny\u0131ll\u0131k bir dönemde atmosferdeki karbon dioksit miktar\u0131n\u0131n % 25 oran\u0131nda
\nartm\u0131\u015f oldu\u011funu ortaya koydu. Bilim adamlar\u0131, bu art\u0131\u015f\u0131n temel nedenini
\nfosil yak\u0131tlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 ve ormanlar\u0131n yok edilmesi gibi insan
\netkinlikleri oldu\u011funu dü\u015fünüyor. Çünkü buz örnekleri üzerinde yap\u0131lan
\nçal\u0131\u015fmalar atmosferdeki karbon dioksit oran\u0131n\u0131n binlerce y\u0131ld\u0131r de\u011fi\u015fmedi\u011fini
\nortaya koyuyor; ta ki Endüstri Devrimi ba\u015flayana dek.\n<\/p>\n

\nÇa\u011flar
\nSunay<\/span>\n<\/p>\n

\nkaynak:http:\/\/zinderud.com <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Atmosfer Güne\u015f sisteminde, Merkür d\u0131\u015f\u0131ndaki tüm gezegenlerde, hatta kimi gezegenlerin uydular\u0131nda bile atmosfer bulunur. Bu atmosferlerin kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131, içerdi\u011fi gazlar ve yap\u0131s\u0131 gezegenden gezegene de\u011fi\u015fir. Örne\u011fin Mars'ta, karbon dioksitten (CO2) olu\u015fan ince ve so\u011fuk bir atmosfer vard\u0131r. Öte yandan Venüs'te ba\u015fta yine CO2 olmak üzere, azot, kükürt dioksit ve su buhar\u0131ndan olu\u015fan çok yo\u011fun ve s\u0131cak […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[419],"tags":[],"fp_columnist":[],"class_list":["post-844","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cevre"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/844","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=844"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/844\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":172487,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/844\/revisions\/172487"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=844"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=844"},{"taxonomy":"fp_columnist","embeddable":true,"href":"https:\/\/gardensel.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/fp_columnist?post=844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}