\n
\nBu yüzy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar do\u011fal yeti\u015fme alan\u0131 olan Çin’in d\u0131\u015f\u0131nda pek bilinmeyen kivi meyvesi, 1930’lu y\u0131llardan itibaren Yeni Zelanda, 1970’li y\u0131llardan itibaren ise dünyan\u0131n farkl\u0131 bölgelerinde kültürel olarak yeti\u015ftirilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Kivi meyvesi vitamin ve aromatik maddeler bak\u0131m\u0131ndan zengin ve dekoratif görünü\u015flüdür (\u015eekil 12). Bu özelli\u011fi nedeniyle kivi k\u0131sa sürede insanlar taraf\u0131ndan sevilmi\u015f ve dünyadaki toplam üretimi bir milyon tonun üzerine ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.
\n Ülkemizde kivi ara\u015ft\u0131rma ve üretim çal\u0131\u015fmalar\u0131n sadece 13 y\u0131ll\u0131k bir geçmi\u015fi olmas\u0131na ra\u011fmen kivi meyvesi ülkemizde de büyük ilgi görmü\u015f, üretimi ve tüketimi konusunda beklenenin üzerinde bir talep ortaya ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Özellikle çay ve f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n yeti\u015ftirildi\u011fi Do\u011fu Karadeniz Bölgesinde kivi bitkisi yöre çiftçisi için alternatif bir ürün haline gelmi\u015ftir.
\n Karadeniz sahili d\u0131\u015f\u0131nda üretim yönünden önemli potansiyele sahip di\u011fer bir bölge de Marmara Bölgesidir. Büyük tüketim merkezlerinin yak\u0131n olu\u015fu, so\u011fuk hava depolar\u0131n\u0131n bulunu\u015fu bu yörede üretimin büyük ölçüde artmas\u0131n\u0131 te\u015fvik etmektedir. Ege ve Akdeniz Bölgelerinde denizden 200-500 metre yüksek nemli vadi içlerinde kivi üretimi yap\u0131labilmektedir. Akdeniz sahil ku\u015fa\u011f\u0131nda ise a\u015f\u0131r\u0131 s\u0131caklar kivi yeti\u015ftiricili\u011fini zora sokmakta, her gün sulama yapma zorunlulu\u011fu ürün maliyetini art\u0131rmaktad\u0131r. Ülkemizde mevcut olan meyve tüketim al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda y\u0131lda 50.000 tonluk bir tüketim ve en az 400 bin tonluk üretim potansiyelinden bahsetmek mümkündür.
\n
\n
\n \u015eekil 12. Dekoratif görünü\u015flü kivi meyvesi\n<\/p>\n
B\u0130TK\u0130SEL ÖZELL\u0130KLER
\n Gövde: Genç kivi omcalar\u0131nda gövde gevrek yap\u0131l\u0131d\u0131r. Sar\u0131l\u0131c\u0131 özelli\u011fi nedeni ile dikimden itibaren bir here\u011fe ba\u011flanarak düzgün geli\u015fmesi ve dik durmas\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Gövde ileriki ya\u015flarda odunla\u015fsa bile mevcut yükü ta\u015f\u0131yamad\u0131\u011f\u0131ndan mutlaka destek sistemine ihtiyaç duymaktad\u0131r.
\n Kollar: Kollar gövdenin devam\u0131 say\u0131lan ya\u015fl\u0131 kal\u0131n sürgünlerdir. Kollar destek sisteminin orta teline ba\u011flanarak tutulmaktad\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 150 cm uzunlu\u011funda ve z\u0131t yönde b\u0131rak\u0131lan iki adet kol, gövde ile birlikte omcas\u0131n\u0131n iskeletini olu\u015fturmaktad\u0131r. Kollar\u0131n k\u0131\u015f budamalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda elden geçirilmesi ve birkaç y\u0131lda bir yenilenmesi zorunludur.
\n Çubuklar: Çubuklar kollardan ç\u0131kan odunla\u015fm\u0131\u015f bir ya\u015fl\u0131 sürgünlerdir. Sürgünlerin odunla\u015fmas\u0131 yaz ortas\u0131ndan ba\u015flar yaprak dökümünde son bulur. Sürgünler uygun ko\u015fullar\u0131nda 6-7 metre boylanabilirler. Sürgünlerin uç k\u0131sm\u0131 sar\u0131l\u0131c\u0131, tüylü ve kahve renklidir. Sürgünlerden baz\u0131lar\u0131n\u0131n uçlar\u0131 be\u015f veya alt\u0131nc\u0131 yapraktan itibaren körle\u015fir. Sürgünler üzerinde on ikinci göze kadar olan gözler meyve verme potansiyeline sahiptirler. On üçüncü gözden itibaren olu\u015fan gözlerin tamam\u0131 vejetatif yap\u0131dad\u0131r. Bu gözlerden meyve meydana gelmez. Çubuklar\u0131n orta k\u0131s\u0131mlar\u0131 çelik ve a\u015f\u0131 kalemi için dip ve uç k\u0131s\u0131mlar\u0131na oranla daha uygundur.
\n Gözler: Gözler bir ya\u015fl\u0131 sürgünler üzerindeki yaprak koltuklar\u0131ndan ç\u0131karlar. \u0130lkbaharda gözler patlad\u0131\u011f\u0131 zaman içlerinden bir önceki vejetasyon döneminde geli\u015fmelerini tamamlam\u0131\u015f minyatür halde genç sürgünler do\u011far (\u015eekil 13). Çubuklar üzerinde bulunan gözlerin tamam\u0131 uyanmaz. Özellikle çubuklar\u0131n alt gözleri ile kuvvetli, kal\u0131n ve bo\u011fum aralar\u0131 uzun olan çubuklarda uyanma az olur. Hayward çe\u015fidinde gözlerin yar\u0131s\u0131ndan az\u0131 uyan\u0131r ve sürer. Uyanmadan itibaren 3 hafta içinde sürgün boylar\u0131 15-20 cm'ye ula\u015f\u0131r.
\n
\n
\n \u015eekil 13. Kivilerde bir y\u0131ll\u0131k bir sürgün ve vejetasyon sonuna do\u011fru sürgün üzerindeki bir göz içerisinde geli\u015fmesini tamamlam\u0131\u015f minyatür bir sürgün.
\n
\n Çiçekler: Kivilerde çiçekler yaprak koltuklar\u0131ndan tek tek veya salk\u0131m halinde olu\u015furlar. Ticari olarak yeti\u015ftirilen kivi çe\u015fitleri 2 evciklidir. Di\u015fi ve erkek bitkilerde çiçekler morfolojik olarak birbirlerine benzeseler de erkek çiçeklerde yumurtal\u0131klar, di\u015fi çiçeklerde ise polenler fonksiyonel de\u011fildir. Di\u015fi çiçeklerde polen tozlar\u0131n\u0131n içi bo\u015f ve yumu\u015fakt\u0131r. Bunlar\u0131n çimlenme yetene\u011fi yoktur. Erkek çiçekler 2-3 gün canl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 muhafaza ederler. Bu süre di\u015fi çiçeklerde 10 güne kadard\u0131r. Döllenen di\u015fi çiçeklerde di\u015ficik tepesi kahverengile\u015fir ve solar. Döllenmeyenlerde ise renk beyaz kal\u0131r ve di\u015fi organ\u0131n görünü\u015fü de\u011fi\u015fmez. Çiçeklenmeden sonra erkek çiçeklerde çiçek sap\u0131 kuruyarak omcalar üzere kararm\u0131\u015f bir vaziyette kal\u0131r. Kararm\u0131\u015f ve kurumu\u015f bu çiçek kal\u0131nt\u0131lar\u0131na bakarak erkek omcalar\u0131 tan\u0131mak mümkündür.
\n Döllenme olmas\u0131 için bahçede mutlaka tozlay\u0131c\u0131-erkek bitkilerin bulunmas\u0131 gerekir. Erkek çe\u015fitlerden Matua, di\u015fi çe\u015fit olan Hayward’dan biraz daha erken çiçek açt\u0131\u011f\u0131ndan tozlanmay\u0131 garanti alt\u0131na almak bak\u0131m\u0131nda bahçede ikinci bir erkek çe\u015fit olan Tomuri’ye de yer verilmelidir. Yeterli bir tozlanma için bir hektar alanda 10 adet ar\u0131 kovan\u0131 bulundurulmal\u0131d\u0131r. Kovanlar di\u015fi çiçeklerin % 15'i aç\u0131nca bahçeye getirilmeli ve son çiçeklerin taç yapraklar\u0131 döküldükten sonra uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Kivi çiçekleri nektar içermediklerinden ar\u0131lar için çekici de\u011fildirler.
\n Meyve: Hayward çe\u015fidinde meyve eni 4-5 cm, boyu 6-9 cm ve a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 40-150 g aras\u0131ndad\u0131r. Meyve \u015fekli silindirik ovaldir. D\u0131\u015ftan içe, tüyler, kabuk, d\u0131\u015f meyve eti, iç meyve eti, çekirdek, çekirdek evi, yumurtal\u0131k izleri ve meyve özünden meydana gelmi\u015ftir. Kivi meyvesi %20 oran\u0131nda kuru madde, %80 oran\u0131nda su ihtiva eder. Kivi meyvesi C vitamini bak\u0131m\u0131ndan çok zengindir. 100 gram taze meyvede 100-400 mg C vitamini bulunur. Bu miktar yabani çe\u015fitlerde 1100 mg’a kadar ç\u0131kar. Pazarlanabilir meyve a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 80-120 gr. oldu\u011funa göre yar\u0131m kivi meyvesi yeti\u015fkin bir insan\u0131n günlük C vitamini ihtiyac\u0131n\u0131 fazlas\u0131yla kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. 100 gr. meyve eti yaln\u0131zca 66 kalori verir. Bu bak\u0131mdan kivi sa\u011fl\u0131k meyvesi olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Kivi meyvesinin içerisinde bulunan klorofil pigmentleri meyvelere ye\u015fil renk verirler.
\n Yaprak: Bir kivi bitkisinde toplam 2.000-3.000 adet yaprak bulunur. Yapraklar sürgün üzerinde bo\u011fumlar\u0131n dip k\u0131sm\u0131ndan ç\u0131karlar. Yapraklar\u0131n ortalama çap\u0131 20 cm kadard\u0131r. Bir bitkide ortalama yaprak alan\u0131 40-60 m2’ dir. Bu da omcan\u0131n iz dü\u015fümünün 2-3 kat\u0131 kadard\u0131r. Bu durum kivi omcalar\u0131nda fazla miktarda su tüketiminin nedenini aç\u0131klamaya yeterlidir.
\n Kökler: Kivi saçak köklü bir bitkidir. Kökler ço\u011funlukla topra\u011f\u0131n 40 cm'lik üst k\u0131sm\u0131nda bulunurlar. Kök hacmi toprak üstü organlar\u0131na oranla daha azd\u0131r. Toprak üstü aksam\u0131n su tüketimini kar\u015f\u0131layabilmesi için toprakta yeterli miktarda su bulunmas\u0131 gerekir. Bu durum kivi yeti\u015ftiricili\u011finde su ve sulamay\u0131 önemli hale getirir. Kökler kurakl\u0131ktan zarar gördükleri gibi topraktaki a\u015f\u0131r\u0131 sudan da zararlan\u0131rlar.
\n
\n YET\u0130\u015eME \u0130STEKLER\u0130
\n Kivinin yeti\u015fti\u011fi do\u011fal ortamlarda oransal nem % 70-80, yükseklik en az 300, ço\u011funlukla 800-1400m d\u0131r. Buralarda s\u0131k yo\u011fun sis görülse de y\u0131ll\u0131k 2000 saatin üzerinde güne\u015flenme vard\u0131r. Vejetasyon döneminde su tüketimini kar\u015f\u0131layacak bol ya\u011f\u0131\u015f olur. Vejetasyon döneminde en az 260 gün don olay\u0131 meydana gelmez. Genel olarak kivinin yeti\u015ftirildi\u011fi ülkelerin co\u011frafik konumlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman bu ülkelerin kuzey ve güney yar\u0131m kürede 40. paraleller üzerinde veya bu paralele yak\u0131n olduklar\u0131 görülür. Ülkemizde de ayn\u0131 paralel üzerinde bulunan Karadeniz ve Marmara Bölgeleri kivi yeti\u015ftiricili\u011fine en uygun yörelerdir.
\n Vejetasyon döneminde 8°C'nin üzerinde 1800-3.000 saat s\u0131cakl\u0131k toplam\u0131na sahip ekolojilerde kivi yeti\u015ftirilebilmektedir. Don olaylar\u0131 kivi yeti\u015ftiricili\u011fine en çok k\u0131s\u0131tlama getiren etmenlerden birisidir. Gözlerin sürmesi ile hasat ve yaprak dökümü aras\u0131nda 230-260 gün don olmayan geli\u015fme süresi gereklidir. Çok genel bir ifade ile bitkiler k\u0131\u015f\u0131n -6,5 ile -10°C, ilkbaharda sürgünler -0,5 °C, sonbaharda meyveler -2 °C'nin alt\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131klarda zarar görürler.
\n Ya\u011f\u0131\u015f, kivi yeti\u015ftiricili\u011finde en önemli iklim etmendir. Kivi bitkisi yakla\u015f\u0131k 8-9 ay süren vejetasyon dönemi içinde iklime göre topraktan 800-1400 mm su tüketir.
\n Kivi, derin ve geçirgen topraklar\u0131 sever. Suyu fazla tutan killi topraklar kivi yeti\u015ftiricili\u011fine uygun de\u011fildir. Kivi tesisi edilecek bahçede taban suyu seviyesinin toprak yüzeyinde en az 90 cm a\u015fa\u011f\u0131da olmas\u0131, bu derinli\u011fin kesinlikle 60 cm’nin üzerine ç\u0131kmamas\u0131 gerekir. Bu durumda dahi kiviler yakla\u015f\u0131k 30 cm yükseltilmi\u015f \u015ferit yast\u0131klar üzerine dikilmelidir.
\n
\n BAHÇE TES\u0130S\u0130
\n Kivi bahçesi kurulmadan önce arazinin tesviye edilmesi gerekir. Elveri\u015fli bir toprak haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 için kivi tesis edilecek topra\u011fa iki y\u0131l üst üste hububat ekilmesi, toprakta bulunmas\u0131 muhtemel nematodlar\u0131n yok edilmesi bak\u0131m\u0131ndan gereklidir.
\n Kivi bahçesi tesis edilirken s\u0131ralar aras\u0131 ve s\u0131ralar üzerinde b\u0131rak\u0131lacak mesafe 3 ile 5m aras\u0131nda de\u011fi\u015fir. Bahçe tesis edilirken her 7 veya 8 di\u015fi omcaya 1 erkek omca hesap edilmelidir. Fidanlar sonbahar veya ilkbaharda dikilebilir. K\u0131\u015f donlar\u0131 tehlikesi olmayan yörelerde sonbahar dikimi daha uygundur.
\n Kivi, kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131ma özelli\u011finde olmayan bir bitki türüdür. Bitkiyi meydana getiren vejetatif ve generatif aksam\u0131n ask\u0131ya al\u0131nmas\u0131 ve desteklenmesi gerekir (\u015eekil 14). Bitki habitüsünün destek sistemi ile yukar\u0131ya kald\u0131r\u0131lmas\u0131, verim üzerine müspet yönde etkili oldu\u011fu gibi, toprak i\u015fleme, sulama, mücadele ve hasat gibi i\u015flerinin daha kolay yap\u0131lmas\u0131na imkan sa\u011flar. Bitki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan ve destekleyen direkler, teller ve herekler destek sisteminin unsurlar\u0131n\u0131 olu\u015ftururlar.
\n Direkler, a\u011faç, beton veya demir malzemeden yap\u0131labilir. Beton direkler 10 x 10 cm kesitinde olabilir. Direk boylar\u0131 ise uygulanacak terbiye \u015fekline göre 2,5 – 3 m aras\u0131nda olur. A\u011faç direklerin çap\u0131 ise cinsine ve kullan\u0131laca\u011f\u0131 yere göre 8 – 12 cm aras\u0131nda olmal\u0131d\u0131r. A\u011faç direkler çürümeye kar\u015f\u0131 uygun bir yolla dayan\u0131kl\u0131 hale getirilmeli veya emprenye edilmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. A\u011faç ve beton direkler topra\u011f\u0131n 50-60 cm derinli\u011fine çak\u0131lm\u0131\u015f veya gömülmü\u015f olmal\u0131d\u0131r.
\n Modern kivi yeti\u015ftiricili\u011finde omcalara \u015fekil verilmesi ve bu \u015feklin y\u0131llar boyu sürdürülmesi verimin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 mümkün k\u0131lar. "T" sistemi dünyada en yayg\u0131n kullan\u0131lan bir terbiye \u015feklidir. Bu terbiye \u015feklinde gövde yüksekli\u011fi 1.8m’dir. Gövdenin tepesinde, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 telin hemen alt\u0131ndan sa\u011fa ve sola birer adet sabit kol b\u0131rak\u0131l\u0131r. Kollar orta tel üzerine bindirilerek desteklenir. Kollar üzerinde 30-40 cm aral\u0131klarla takriben 100 cm uzunlu\u011funda ürün çubuklar\u0131 olu\u015fturulur ve çubuklar uçlar\u0131ndan d\u0131\u015ftaki tellere ba\u011flanarak desteklenir.
\n
\n
\n \u015eekil 14. Farkl\u0131 biçimlerde olu\u015fturulmu\u015f destek sistemleri
\n
\n BAHÇE BAKIM \u0130\u015eLER\u0130
\n \u015eekil Budamas\u0131
\n Kivi omcalar\u0131na dikildikleri y\u0131ldan itibaren \u015fekil verilmeye ba\u015flan\u0131r. \u0130lk y\u0131l fidanlar dikildikten sonra alttan ikinci göz üzerinden budan\u0131r. Gözler sürmeye ba\u015flay\u0131nca kuvvetli olan sürgün b\u0131rak\u0131l\u0131p di\u011ferleri t\u0131rnak b\u0131rakmadan dipten kesilir. Ancak dipteki yapraklar kopar\u0131lmamal\u0131d\u0131r. B\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olan sürgünün dik büyümesini sa\u011flamak amac\u0131yla omcan\u0131n yan\u0131na bir herek dikilmelidir (\u015eekil 15). Gövdeyi olu\u015fturacak olan bu sürgün here\u011fe fazla s\u0131k\u0131 ba\u011flanmamal\u0131 ve sürgünün k\u0131vr\u0131m olu\u015fturacak \u015fekilde here\u011fe sar\u0131lmamas\u0131na dikkat edilmelidir. Gövde olu\u015fturulurken dipten ç\u0131kan obur sürgünler sürekli temizlenmeli, büyüme mevsimi boyunca gövde üzerinde geli\u015fen yan dallar da temizlenmelidir. E\u011fer zamanla gövde c\u0131l\u0131zla\u015f\u0131rsa tepesi üstten vurularak kuvvetli geli\u015fecek olan yeni bir yan sürgünün lider duruma geçmesi sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. E\u011fer gövde kuvvetli geli\u015fip erken bir zamanda tel seviyesine ula\u015fm\u0131\u015f ise ilk y\u0131l yan kollar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131 yoluna da gidilebilir. Bunu yapmak için gövde tepesi telin 10 cm alt\u0131ndan kesilerek tepeden iki adet sürgünün kuvvetli geli\u015fmesi sa\u011flan\u0131r. Bu sürgünler ters istikamette olmak üzere orta tele ba\u011flanarak geli\u015fmeleri sa\u011flan\u0131r. Bu sürgünler sonraki y\u0131llarda omcan\u0131n ana kollar\u0131n\u0131 olu\u015fturacaklard\u0131r.
\n \u0130kinci y\u0131l yap\u0131lan budaman\u0131n amac\u0131 kal\u0131c\u0131 ana kollar ve bunlara ba\u011fl\u0131 yan dallar\u0131 olu\u015fturmakt\u0131r. Kollar\u0131n dengeyi sa\u011flamak için e\u015fit kal\u0131nl\u0131kta olmas\u0131, orta tel boyunca düzgün olarak uzat\u0131lmas\u0131 gerekir. Bunu sa\u011flamak için bu kollar\u0131n orta tele 45-60 cm aral\u0131klarla fazla s\u0131k\u0131p bo\u011fmadan ba\u011flanmas\u0131 gerekir. Yan dallar kollardan 20-30 cm aral\u0131klarla sa\u011fl\u0131-sollu olarak ç\u0131kan dallard\u0131r. Bu dallar\u0131n d\u0131\u015f tele ba\u011flanmas\u0131, kalan di\u011fer dallar\u0131n kesilerek at\u0131lmas\u0131 gerekir. Aksi taktirde istenmeyen dallar zamanla di\u011ferlerine sar\u0131larak onlar\u0131n düzgün olarak geli\u015fmelerini engellerler. \u0130kinci y\u0131l\u0131 izleyen k\u0131\u015f döneminde kollar ve yan dallar uçlar\u0131ndan geriye do\u011fru 0.65 cm kal\u0131nl\u0131\u011fa kadar olan yerden itibaren kesilip at\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u0130lk ürün, üçüncü y\u0131lda bu dallardan ç\u0131kan sürgünlerden elde edilmektedir.
\n
\n
\n \u015eekil 15. Fidanlar yanlar\u0131na dikilen hereklere ba\u011flanarak dik ve düzgün büyümeleri sa\u011flan\u0131r
\n
\n Üçüncü y\u0131l kollar\u0131n biti\u015fikteki omcaya 30-50 cm yakla\u015f\u0131ncaya kadar uzat\u0131lmas\u0131 gerekir. Bunu sa\u011flamak için uçtaki kuvvetli sürgünlerden biri lider olarak seçilip orta tele ba\u011flan\u0131r. Kollardan ç\u0131kan yan dallar\u0131n kollara dik olarak geli\u015fmesi sa\u011flan\u0131r. Kollarla rekabet edecek olan ve d\u0131\u015f tel boyunca büyüyen paralel dallar kesilir. Üçüncü y\u0131l yap\u0131lan \u015fekil budamalar\u0131yla omca iskeleti olu\u015fturulur. Meyveler son y\u0131l\u0131n sürgünlerinden elde edilir. Üçüncü y\u0131lda yeterince gölgelenme olmad\u0131\u011f\u0131 için meyvelerde güne\u015f yan\u0131kl\u0131klar\u0131 görülebilir. Üçüncü y\u0131l vejetatif geli\u015fmeyi te\u015fvik etmek için meyve seyreltmesine gidilmelidir. Üçüncü y\u0131l\u0131n sonundaki k\u0131\u015f dinlenme döneminde yap\u0131lan budamalarla omca üzerinde e\u015fit aral\u0131kl\u0131 ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak dengelenmi\u015f 15-20 adet çubuk b\u0131rak\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu dönemde yine obur dallar ve gövde üzerinden ç\u0131kan dallar kesilip at\u0131l\u0131r. Kollar ve yan dallar dördüncü y\u0131la girinceye kadar olu\u015fturulmal\u0131d\u0131r. Bundan sonra yap\u0131lacak budamalarla meyve veren dallar yenilenir, omcan\u0131n çat\u0131s\u0131 korunur ve ürün yükü ayarlan\u0131r.
\n Ürün Budamas\u0131
\n Optimum düzeyde her y\u0131l verim almak ve omcalara verilen \u015fekli uzun y\u0131llar muhafaza etmek için kivilerde budaman\u0131n sürekli olarak yap\u0131lmas\u0131 zorunludur.
\n K\u0131\u015f Budamas\u0131: K\u0131\u015f budamas\u0131 yap\u0131l\u0131rken önce omca üzerinde bulunan fakat varl\u0131klar\u0131 istenmeyen ters yönde büyümü\u015f, e\u011filmi\u015f, bükülmü\u015f, birbirini üstlemi\u015f, rüzgardan zarar görmü\u015f dallar, kom\u015fu omcalar\u0131n içerisine kadar girmi\u015f dallar ve kollardan ç\u0131kan obur dallar dipten ç\u0131kar\u0131l\u0131r. Çok kuvvetli dallar alt\u0131nda yaz boyunca gölgede kalm\u0131\u015f zay\u0131f dallar, zay\u0131f çiçek gözü te\u015fekkül ettirdiklerinden bir sonraki y\u0131l bu dallardan meydana gelen meyveler de zay\u0131f ve kalitesiz olacakt\u0131r. Genellikle daha küçük dallar kuvvetli dallara göre daha az say\u0131da ve daha küçük meyve olu\u015ftururlar. Dik büyüyen kuvvetli dallar ço\u011funlukla tellere ba\u011flan\u0131rken k\u0131r\u0131l\u0131rlar. Böyle dallar a\u015f\u0131r\u0131 geli\u015ftiklerinden zamanla di\u011fer dallar\u0131n gölgede kalmalar\u0131na neden olurlar. Ayr\u0131ca bu dallar her ne kadar iri ve kaliteli meyveler meydana getirmi\u015f olsa da bu meyveler ana gövdeden çok uzakta te\u015fekkül ettiklerinden arzu edilmezler.
\n Daha sonra omcan\u0131n geli\u015fme durumu ve ya\u015f\u0131na göre omca üzerinde belirli say\u0131da çubuk b\u0131rak\u0131l\u0131r. Bu say\u0131 dördüncü ya\u015fta 12, be\u015finci ya\u015fta 18, alt\u0131nc\u0131 ya\u015fta 24, yedi ve yukar\u0131 ya\u015flarda 30 ile 40 aras\u0131nda de\u011fi\u015fir. Çok gerekmedikçe ana kollar üzerinden ç\u0131kan k\u0131sa bo\u011fumlu meyve dallar\u0131n\u0131n budanmamalar\u0131 gerekir. Çünkü bu dallar çok verimli dallard\u0131r. Ya\u015fl\u0131 dallar\u0131n derin budanmas\u0131 gerekir. E\u011fer normal olarak b\u0131rak\u0131lacak bir ya\u015fl\u0131 dallar aras\u0131ndaki mesafe 45 cm'den fazla ise bu durumda iki ya\u015fl\u0131 dallar da b\u0131rak\u0131labilir. Ancak bu dallar\u0131n bir önceki y\u0131l meyve vermi\u015f gözlerin 2-4 göz ilerisinden budanmas\u0131 gereklidir. Dallar aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa yol açmamak için 1-2 bazen 3 ya\u015fl\u0131 meyve dallar\u0131n\u0131n omcan\u0131n her taraf\u0131na e\u015fit bir \u015fekilde da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131na dikkat edilmelidir. Ya\u015fl\u0131 dallar kesildikten sonra e\u011fer geriye yenilenecek dal kalmam\u0131\u015f ise bu gibi durumlarda uzunlu\u011fu 3-5 cm olan ya\u015fl\u0131 dal parçalar\u0131 b\u0131rak\u0131larak bunlardan sonraki y\u0131llar için yeni sürgünler olu\u015fturulmas\u0131 yoluna gidilir. Yeni sürgünler elde edildikten sonra bu dal parçalar\u0131 uygun yerlerinden kesilip at\u0131lmal\u0131d\u0131r.
\n Çubuklar seyreltildikten sonra kalan çubuklar\u0131n uçlar\u0131 10-14 göz üzerinden k\u0131salt\u0131larak uçlar\u0131ndan kenar tellere ba\u011flan\u0131r. E\u011fer kollardan üç ve daha ya\u015fl\u0131 dallar varsa bu dallar\u0131n dipten kesilerek yenilenmesi gerekir (\u015eekil 16). “Yenilenen Dal” olarak adland\u0131r\u0131lan bu dal 15 ile 40 cm kadar ana kollara yak\u0131n olmal\u0131 ve en az kendisinin üzerinde meydana geldi\u011fi ya\u015fl\u0131 meye dal\u0131 uzunlu\u011funda olmal\u0131d\u0131r. Budama, omcan\u0131n bir ucundan ba\u015flan\u0131p di\u011fer ucuna do\u011fru yap\u0131l\u0131r. Prensip olarak 1 cm kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki dallar\u0131n tamam\u0131nda uç alma veya kesme i\u015flemi yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. B\u0131rak\u0131lacak dal uzunlu\u011fu normal geli\u015fen dallarda 80-100 cm, kuvvetli geli\u015fmi\u015f dallarda 120-150 cm ve zay\u0131f geli\u015fen dallarda 40 cm olmal\u0131d\u0131r. E\u011fer bir önceki y\u0131l meyve verimi az olmu\u015f ise o zaman ayn\u0131 y\u0131l meyve verimini normalin üstünde beklemek gerekir. Böyle bir durumda b\u0131rak\u0131lacak dal uzunlu\u011fu olmas\u0131 gerekenden 20 cm kadar daha k\u0131sa olmal\u0131d\u0131r. Böylece daha az say\u0131da ve fakat daha iri meyve elde edilmesi te\u015fvik edilmi\u015f olacakt\u0131r. Tersine olarak bir önceki y\u0131l a\u015f\u0131r\u0131 miktarda verim elde edilmi\u015f ise ayn\u0131 y\u0131l az say\u0131da meyve te\u015fekkül edecek demektir. Bu gibi durumda verimin daha da a\u015fa\u011f\u0131 dü\u015fmemesi için \u015fiddetli budamadan kaç\u0131n\u0131lmal\u0131 dallar normale göre biraz daha uzun b\u0131rak\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u0130zlenecek bir ba\u015fka yöntem de dallar üzerindeki meyve gözlerini say\u0131p bunlardan %10-14’ünü b\u0131rak\u0131p di\u011ferlerini kesmektir. Genel olarak b\u0131rak\u0131lan bu gözlerin yar\u0131s\u0131ndan üzerinde 4-6 adet meyve veya meyve salk\u0131m\u0131 veren sürgünler elde edilir. Örne\u011fin e\u011fer bir dal 10 göz üzerinden budanm\u0131\u015f ise bu gözlerin 5 tanesi sürecektir. Her bir sürgünden 5 adet meyve elde edilece\u011finden bu daldan toplam 25 adet (yakla\u015f\u0131k 2.5 kg) meyve elde edilecek demektir. Bu orana göre normal bir kivi omcas\u0131ndan 75-100 kg meyve elde edilebilir. Bu \u015fekilde bir verim, zaman\u0131nda sulanm\u0131\u015f, bak\u0131m ve seyreltme i\u015flemleri usulüne göre yap\u0131lm\u0131\u015f omcalar için geçerlidir.
\n
\n
\n \u015eekil 16. Budanmam\u0131\u015f (1) ve budanm\u0131\u015f (2) kivi omcalar\u0131, iki ya\u015fl\u0131 kivi dallar\u0131 (3) ve üç ya\u015fl\u0131 (4) dallarda dal yenilemeleri.
\n
\n Erkek kivi omcalar\u0131n\u0131 budamaktan maksat bunlardan çiçek zaman\u0131 maksimum say\u0131da çiçek elde etmek ve bu çiçek verimlili\u011fini her y\u0131l devam ettirmektir. Ancak omca çat\u0131s\u0131n\u0131n genel yap\u0131s\u0131n\u0131 bozmamaya dikkat etmek gerekir. Aksi taktirde budama ilaçlama ve di\u011fer bak\u0131m i\u015fleri güçle\u015fir. Erkek omcalar budan\u0131rken izlenecek yollardan biri, çiçeklenme bittikten sonra dallar\u0131n ço\u011fununun 15-30 cm üzerinden kesilip at\u0131lmas\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 y\u0131l meydana gelecek yeni sürgünlerden ertesi y\u0131l yeteri oranda çiçek elde edilebilecektir. Erkek omcalar di\u015fi omcalara oranla daha hafif budan\u0131rlar. Sadece \u0131\u015f\u0131k giri\u015fini engelleyen bir birine girmi\u015f dallarda \u015fiddetli budama yap\u0131l\u0131r. Di\u011fer dallarda hafif uç alma ile daha fazla say\u0131da erkek çiçek açt\u0131r\u0131lmas\u0131 yoluna gidilir.
\n Yaz Budamas\u0131: Kivilerde yaz budamalar\u0131, dallar aras\u0131na güne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131n sürekli olarak nüfuz etmesini sa\u011flamak, k\u0131\u015f budamas\u0131 ile omcalar aras\u0131nda sa\u011flanm\u0131\u015f olan mesafe ve düzeni sürdürmek, yeterli yaprak alan\u0131 olu\u015fturarak meyve geli\u015fimini sa\u011flamak, budama sonras\u0131 çubuklar üzerinde kalan gözlerin pi\u015fkinle\u015fmesini ve ertesi y\u0131l daha fazla ürün almak amac\u0131yla yap\u0131l\u0131r. Yaz budamalar\u0131na çiçeklenmeden hemen sonra ba\u015flanabilir. \u0130lk önce çiçek açmayan tellerden d\u0131\u015far\u0131ya sarkm\u0131\u015f dallar kesilip at\u0131l\u0131r. Ayr\u0131ca çiçek açm\u0131\u015f koltuk alt\u0131 meyve dallar\u0131 da son meyveden itibaren 4-6 yaprak say\u0131larak kalan k\u0131sm\u0131 kesilir. Ya\u015fl\u0131 dallardan ç\u0131kan obur dallar ve di\u011fer dallara sar\u0131lm\u0131\u015f dallar da kesilip at\u0131l\u0131r. Yaz boyunca vejetatif büyüme çok kuvvetli olabilir. Ertesi y\u0131l varl\u0131\u011f\u0131 istenmeyen dallar\u0131n yaz budamalar\u0131 ile kesilip at\u0131lmas\u0131 gerekir. Ya\u015fl\u0131 dallar\u0131n yerine konacak dallarda uç alma yap\u0131larak bunlar\u0131n di\u011fer dallara sar\u0131lmas\u0131 önlenmi\u015f olunur. Yaz budamalar\u0131 yap\u0131l\u0131rken a\u015f\u0131r\u0131ya kaçmamaya dikkat etmek gerekir. Aksi taktirde meyve yan\u0131kl\u0131klar\u0131 söz konusu olabilir. Yaz budamalar\u0131nda gövdeden ç\u0131kan obur dallar\u0131n dipten kesilip ç\u0131kar\u0131lmas\u0131 gerekir (\u015eekil 17).
\n
\n
\n \u015eekil 17. Yaz budamalar\u0131 ile bir birine girmi\u015f olan sürgünle budanarak omcan\u0131n her taraf\u0131n\u0131n güne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan yararlanmas\u0131 sa\u011flan\u0131r.
\n
\n Meyve Seyreltmesi
\n Kivilerde di\u011fer meyvelerdeki gibi meyve dökümleri olmaz. Meydana gelen tüm meyveler hasat zaman\u0131na kadar omca üzerinde kald\u0131\u011f\u0131ndan seyreltilmenin elle yap\u0131lmas\u0131 gerekir. Kivilerde meyve seyreltmeye daha çiçekler açmadan ba\u015flamak mümkündür. Çünkü çiçek açma döneminde yass\u0131la\u015fm\u0131\u015f (fan) meyve olu\u015fturacak gözleri normal meyve gözlerinden ay\u0131rmak mümkündür. Meyveler te\u015fekkül ettikten sonra seyreltme i\u015fine ne kadar erken ba\u015flan\u0131l\u0131rsa kalan meyvelerin irile\u015fmesi o oranda fazla olur. E\u011fer k\u0131\u015f budamalar\u0131 usulüne uygun olarak yap\u0131lm\u0131\u015f ise üçlü gruplar halinde olu\u015fan meyvelerde ortadaki iri olan\u0131n\u0131n b\u0131rak\u0131l\u0131p di\u011fer ikisinin seyreltilmesi gerekir. Prensip olarak yan yana duran her iki gözden 3 adet meyve olu\u015fmas\u0131, kalan meyvelerin seyreltilmesi tavsiye edilir (\u015eekil 18).
\n
\n
\n \u015eekil 18. Seyreltilmi\u015f ve normal yükleme yap\u0131lm\u0131\u015f bir meyve dal\u0131
\n
\n Yabanc\u0131 Ot Kontrolü
\n Kivi yüzlek köklü bir bitki oldu\u011fundan toprak i\u015fleme yolu ile yabanc\u0131 otlar\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 do\u011fru de\u011fildir. Çünkü toprak i\u015fleme s\u0131ras\u0131nda köklerin önemli bir k\u0131sm\u0131 zarar görebilir. Toprak i\u015fleme yerine omca altlar\u0131n\u0131n gövdeye zarar vermeden ot öldürücü ilaçlarla ilaçlanmas\u0131, s\u0131ra aralar\u0131n\u0131n ise çimenli b\u0131rak\u0131larak sürekli biçilmesi gerekir (\u015eekil 19).
\n
\n
\n \u015eekil 19. Yabanc\u0131 ot kontrolünün sadece s\u0131ralar üzerinde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir kivi bahçesi
\n
\n Sulama
\n Kivi su tüketim ihtiyac\u0131 fazla alan bir meyve türüdür. Bir vejetasyon döneminde 1500 mm’nin üzerinde su tüketilmektedir. Verim ça\u011f\u0131ndaki bir dekar kivi bahçesinden yaz aylar\u0131nda her gün yakla\u015f\u0131k 6.5 ile 7.5m3 su tüketilmektedir. Genel olarak hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 21°C'nin üzerine ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131 günlerde verim ça\u011f\u0131ndaki bir omcan\u0131n her gün 100-150 litre su tüketebilece\u011fini söylemek mümkündür.
\n Kivi yeti\u015ftiricili\u011finde en çok damla sulama ve mini ya\u011fmurlama (mikrojet) sistemleri tercih edilmektedir. Minisprinkler veya mikrojet su<\/p>\n
<\/p>\n