Dünyanın en önemli flora merkezi olan ülkemizde 9000 den fazla otsu ve odunsu bitki doğal olarak bulunmaktadır. Bu bağlam da kıvanç verici olan ve en az flora zenginliğimiz kadar önemli olan ikinci husus da mevcut türlerin yaklaşık (%33) 3000'i Anadolu'nun değişik yörelerinde karşımıza çıkan dünyanın başka yerlerinde görme olanağı bulunmayan ENDEMİK türlerdir (Asan, 1998).
Biyolojik varlık olan bitkilerin ağaç olarak vasıflandırılması için kök, gövde ve tepe tacını tamamlaması ve en az 5 m boy ve 10 cm çapa erişmesi gereklidir. Ancak bu tanımın orman rejyonlarına göre değiştiği bilinen bir gerçektir. Örneğin polar rejyonlarında daha az boylu olması ve tropik yağmur ormanlarında ise, boylarının 8 m den fazla olmasıdır. Anıt ağaç, normal ağaçların alışıla gelmiş yaş, boy, çap ve taç gelişimleri ile kendi türlerinin ölçütleri üzerindeki boyutlara ulaşan, yöre tarihinde birçok olaya tanıklık yapan (Tarihi Anıt Ağaçlar ve Boyutsal Anıt Ağaçlar) kültür ve folklöründe özel yeri olan (Folklorik Anıt Ağaçlar), geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında iletişimi, sağlayabilecek doğal kültüre sahip olan (Mistik Anıt Ağaçlar) ağaçlar olarak dört grup altında incelenmesi mümkündür.

          Anıt ağaçlar bilimsel yayınların dışında hukuki belgelerde de değişik şekilde zikir edilmektedir. 

        2658 sayılı Dünya Kültürel ve doğal mirasının korumasına ait sözleşmenin 2. Maddesinde estetik ve bilimsel açıdan evrensel değeri olan fiziksel ve biyolojik oluşumlardan veya kültür oluşumun topluluklarından müteşekkil doğal anıtlardan bahsedilmektedir. 

         "2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunun" 6. Maddesinde zikredilen ‘Tarihi mağaralar, kaya sığınakları; özellik gösteren ağaç ve ağaç toplulukları ile benzerleri; taşınmaz tabiat varlığı örneklerindendir' tanımına dahil edilmiş ve anıt ağaç tespiti, tescili ve korunmasına ilişkin esaslar ortaya konmuştur (Anonim, 1996 a) 
 

        Bu yasanın 6. Maddesi uyarınca Biyogenetik ve ekolojik gerekçelerle korunması gereken anıt ağaçların tescil edilmesi ve korunmaları gerekmektedir. Örneğin; ulaşım yolları ile mesken yerler ve yakınlarındaki anıt ağaçları ilgili belediye ve orman teşkilatlarınca

*A.İ.B.Ü. 2002-05-02-136 Kod Nolu "Batı Karadeniz Bölgesi Anıt Ağaçları Projesi" isimli Bilimsel Araştırma Projesi'nin bir parçasını oluşturmaktadır.

* A.İ.B.Ü Düzce Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği Bölümü

korunmaya çalışılmalıdır. Endemik ve nesli tükenmekte olan doğal ağaçların alanının tespit edilmesi sağlıklı olanların korunması, kesilmesinin yasaklanması ve çok yaşlanmış tehlike arz

eden veya hastalanmış kurtulması mümkün olmayan ağaçların kesilmesi ve yerine aynı türden fidanlar dikilmelidir (Yavuzşefik, 2001).

‘2872 Sayılı Çevre Kanunu' ile de anıt ağaçlar doğal zenginlikler içine dahil edilmiş ve 8. Maddesiyle koruma altına alınmıştır (Anonim, 1996 b).

        Son olarak 2873 sayılı milli parklar kanunun 2. Maddesinde yer alan dört grup doğal alanlar içinde tabiat anıtı kavramını incelenmektedir (Anonim, 1996 c). 

        Anıt ağaç kavramı Kültür Bakanlığı Kültür ve Tabiat  Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulunun 25 ve 597 sayılı kararları ile hukuki kayıtlarda ilk defa kullanılmış ve tanımı şöyle yapılmıştır. "Doğal yapısı, ölçütleri ve diğer özellikleri bakımından anıtsal nitelikler kazanmış bulunan ağaçlara ANIT AĞAÇ denilmektedir (Anonim, 1998). 
  
 

        Anıt Ağaçların İşlevleri; 

        Anıt ağaçların bilinen normal ağaçların fonksiyonları dışındaki işlevleri üç ana grupta toplanmaktadır. 

        Anıt Ağaçların Bilimsel İşlevleri: Anıt ağaçlar, bulundukları yetişme ortamlarının ekolojik koşullarının ortaya koyabilen materyaller olduğu gibi anıt ağaçlar fitolojik ve arkeolojik araştırmalar için çok değerli birer kaynaktır. Artım bulgularıyla ağacın yaşam boyunca maruz kaldığı iklimsel değişiklikleri, yangın, böcek ve mantar zararları hakkında bilgilere sahip olmak mümkündür.

Anıt Ağaçların Estetik ve Turistik İşlevleri: Anıt ağaçlar görkemli yapıları ve harika formları ile kırsal ve kentsel peyzajın kıymetli öğelerindendir. Doğanın bir parçası olan Anıt ağaçları ve Tabiat anıtının bütün insanların mirası olduğu için incelenmesi, araştırılması ve tanıtılması ve insanların hizmetine sunulması insanlığın temel görevlerindendir ki bu önemli ve atraktif görünümleri ile hem doğa hem de folklörik ve mistik değerlere dayalı kültür turizmini yönlendirebilmektedir.

        Anıtsal niteliği bulunan ağaçların önemli bir bölümü günümüze kadar yaşayabilme şansını kutsal ve mistik mekanlarda yer almalarına borçludur. Tarihin değişik dönemlerinde insanlara ilham kaynağı olmuş ve mistik mekanlarını, abidevi görünümler kazanan ağaçlarla süslenmişlerdir. Örneğin cami bahçelerindeki çınarlar, mezarlıklardaki serviler ve meşeler vb. (Asan, 1993).

Psikolojik ve Kültürel İşlevleri: Anıt ağaçlar toplumun psikolojisini derinden etkilediği gibi, toplumda tarih, doğa ve çevre koruma bilincinin gelişmesini sağlayan bir canlı eğitim araçlarıdır. Anıt ağaçlar, sanatkarlarımızın da esin kaynağı olmuştur. Halk ve divan edebiyatımızın pek çok şairine ve müzisyenlerimize ilham kaynağı nice ihtişamlı ağaç mevcuttur.

Keza tarihin bütün dönemlerinde insanlar mistik mekanlarını, abide görünümler kazanan ağaçlarla süslemişlerdir. Öyle ki, cami bahçelerini süsleyen asırlık çınarların yaşları hemen hemen bu camilerin yaşlarına eşittir. (Orhan Gazi Camisi - Beçiyörükler- Düzce.) Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Bey'in beşiğinin sallandığı, yada Hatay Bedirge fidanlığında bulunan meşe ağacının altında Yavuz Sultan Selim'in konakladığına dair yöre halkının inancı ve Düzce Şıralık Köyü'ndeki iki anıt meşenin altında
Osmanlı ordusun konakladığı söylentileri gibi örnekler bulunmaktadır.Bilhassa çınarlar Türk Kültüründe çok önemli bir yere sahiptir. Bazısı ‘Sohbet Çınarı', bazısı ‘Dilek Çınarı', bazısı da ‘İnfaz Çınarı' olmuştur. Nitekim, yedi kahvehaneye kanat germiş ‘Yalvaç Çınarı' bir ‘Sohbet Çınarı'dır. Isparta- Eğridir ilçesindeki ‘Kanlı Kavak' bir ‘İnfaz Çınarı' olarak hala hayattadır ve çok önemli bir tanık olarak günümüze kadar hayatını devam ettirmiştir (Genç ve Güner, 2003). Kütahya-Domaniç ilçesi Domur Köyü'nde bulunan ve 1982 yılında kuruduğu saptanan karaçamın dallarında

Anıt ağaç ve orman parçalarının insan üzerindeki etkilerinin kökeni, insanlık tarihi kadar eskidir. Tarihsel çağlardan önceki devirlerde insanlar fiziksel boyutları ve ömürlerinden ötürü anıtsal nitelik taşıyan ağaçları TOTEM olarak kabul ettikleri gibi KUDRET ve GÜCÜN sembolü olarak kullanmışlardır.

        Psikolojik ve kültürel etkileşimin günümüze kadar devam etmesini sağlayan anıt ağaçlar bazı ülkelerin bayraklarını da (Lübnan ve Kanada bayrakları ) o ülkelerin uzun ömürlü olması dileklerini sembolleştirmek veya o ülkenin doğal güzellikle süslenmiş bir ülke olduğunu göstermeye çalışılmıştır.

Anıtsal nitelik taşıyan tek ağaç ve orman parçaları, birey ve toplum üzerinde bıraktıkları psikolojik etkiler nedeniyle dünyanın tüm ülkelerinde özel koruma altına alınmaktadır. Bu konunun en tipik örnekleri Lübnan-Beşare Köyü'ndeki 400 ağaçlık Lübnan sedir (Cedrus libani) meşcereleri ile, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Yosemite Milli Parkı'ndaki görkemli Mamut ağaçlar (Sequoiadendron gigantea) olağanüstü boyutlarının insanlarda uyandırdığı doğaya saygı duygularından dolayı koruma altına alınmıştır (Asan, 1999).

Doğal ve kültürel mirasımızın en seçkin öğeleri oluşturan anıt ağaçlar ve ağaç toplumları yaşadıkları yüzyıllar içerisinde pek çok olaya tanıklık ettiklerinden birey ve toplum üzerinde derin izler bırakmaktadır. Bu nedenlerle bu doğa harikalarını daha çok korumaya muhtaç hale getirmektedir (Yavuzşefik ve Çetin., 2002)

Yürütmekte olduğumuz Batı Karadeniz Bölgesi'ndeki anıt ağaçların tespiti ile ilgili bilimsel proje çerçevesi içinde tespit ettiğimiz yapraklı anıtağaçlardan çınarlar hakkında bazı

bilimsel bilgilerin verilmesi yararlı olacaktır.

DOĞU ÇINARI (Platanus orientalis L.)

Çınarlar, çok kalın ve kısa gövde üzerinden yukarı ve yanlara doğru kalın ve uzun dallar salan geniş tepeli, 20-30 m boylarında, 5-6 m çap yapan ve yüzlerce yıl yaşayabilen ulu ağaçlardandır. Gövde kabuğu küçük pullar halinde çatlar ve dökülür. Yapraklar 5-7 loplu , loplar derin, çoğu kez orta damara değin ilerler. Loblar sivri uçlu , tali lobları da vardır. Kenarları düzensiz kaba dişli ya da düzdür. Yapraklar sarmal dizilidir.

        Bileşik meyveler uzun bir sap üzerinde 2-6 adettir. Küremsi meyvelerin çapları küçük, sayıları çoktur. Bu özellik Doğu Çınarı için karakteristiktir. Bileşik meyveyi oluşturan nusların diplerinde uzun tüy demetleri vardır. Olgunlaşan meyve dağılır. 

        Tomurcuklar tek bir pulla külah gibi örtülmüştür. Yaprak sapının dip kısmında saklıdır. 

        Odunu iyi cila tuttuğu için mobilyacılıkta değerlendirilir. Müzik aleti yapımında kullanılır. Süs bitkisi olarak  büyük kent içi park ve bahçelerde çok görülür. Ancak dağılan meyveleri istenmeyen bir durumdur. 

        Platanaceaefamilyasının tek bir cinsi olan  çınarın ( Platanus ) yayılışı Güneydoğu Avrupa'dan başlar Batı Asya'da Himalaya'lara değin uzanır (Anşin ve  Özkan. 1993). Türkiye'de hemen tüm ormanlık alanlarda, dere boylarında, nehir kenarlarında, nehir deltasında, sızıntı ve çakıllı yamaçlar üzerinde bulunur.Ülkemizde yapraklı ağaçlar arasında en büyük çapa ulaşmış ağaç türlerinden biri olan Çınarlar başta İstanbul olmak üzere, Bursa gibi önemli tarihi kentlerde bulunan Ulu Doğu Çınarları varsa da bunlardan en ilginç olanı Bilezikçi Çiftliğindeki ‘ Uyuyan Çınar' veya ‘Ahtapot Çınar' diye isimlendirilen Çınardır. Kısa ve kalın gövdesi üzerinde, yanlara doğru açılmış 5-6 adet kalın dalları bulunur. Yaşlı dallar gövde kadar kalındır ve yere paralel uzanırlar, görülmeye değer muhteşem bir ‘Anıt' ağaçtır (Kayacık.1981.,Yaltırık ve Efe 1994).  

        Yurdumuz ormanları, insanlığın bilinen tarihi boyunca üzerinde yaşayan kavimler tarafından sürekli tahrip edilmiştir. Ancak Anadolu'nun değişik yörelerinde, yine de kimi mistik, kimi folklorik, kimi tarihsel, kimi de salt kesilip taşınmasındaki güçlükler nedeniyle zarar görmeden günümüze kadar gelebilmiş çok sayıda anıt ağaç ve orman parçası mevcuttur. 

        Ülkemizde büyük çap ve boylara ulaşmış, tarihi olaylarda adı geçmiş ulu çınarlardan söz edilir. Örneğin 1096 yılında Haçlı kumandanlarından Godenfroy de Bouillon'un İstanbul'da Büyükdere Çayırı'nda, gölgesi altında karargah kurduğu tarihi Büyükdere Çınarı (Platane de Godenfroy) bunlardan yalnızca birisi (Yaltırık, 1994).

Tablo-1: Batı Karadeniz Bölgesi'ndeki Anıt Çınarlar

..................................................................................................................................................................................................

KAYNAKLAR

Anonim, 1998:‘Korunması Gerekli Tabiat Varlıklarından Anıt Ağaçların Tanımı ve Korunması Hakkında Karar', TC Kültür Bakanlığı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Yüksek Kurulu, Karar No ve Tarih. 597, 14.07.1998, Ankara.
Anonim, 1996 a:‘2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'. Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Mevzuatı, TC Kültür Bakanlığı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Genel Müdürlüğü Yayını, 1806. 3-25.
Anonim, 1996 b:‘2872 Sayılı Çevre Kanunu'. Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Mevzuatı, TC Kültür Bakanlığı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Genel Müdürlüğü Yayını, 1806. 56-66.
Anonim, 1996 c:‘2873 Sayılı Milli Parklar Kanunu'. Taşınmaz Kültür ve Tabiat Varlıkları Mevzuatı, TC Kültür Bakanlığı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Genel Müdürlüğü Yayını, 1806. 67-72.
Anşin, R. ve Özkan, Z., C. 1993: Tohumlu Bitkiler (Spermatophyta), Odunsu Taksonlar Trabzon- 1993.
Asan, Ü. 1993: Mistik ve Folklorik Yönüyle Anıt Ağaçlarımız, Yeşile Çerçeve Dergisi, Ekim- Kasım 1993.
Asan, Ü. 1998: Beykoz ve Üsküdar'ın Anıtsal Ağaçları, Beykoz İlçesi Çevre Sorunları Sempozyumu, Bildiriler Kitabı, 6-7 Haziran 1998.
Asan, Ü. 1999: Çevre Koruma ve Anıt Ormanlarımız, Tabiat ve İnsan. Yıl: 33, Sayı:2 ISSN 1302-1001.
Genç, M. ve Güner, Ş., T. 2003: Anıt Ağaçların Önemi, Göller Bölgesi'nin Anıt Ağaçları. ISBN: 975-585-325-1. Isparta 2003.
Kayacık. H. 1981. Orman ve Park Ağaçlarının Özel Sistematiği. İ.Ü. Orman Fakültesi Yayın No. 287.
Yaltırık, F., Efe A., 1994: Dendroloji Ders Kitabı (Gymnospermea-Angiospermae), İ. Ü.Orman Fakültesi Yayın No: 431. İstanbul.
Yaltırık, F. 1994: Tarihi ve Anıtsal Nitelikteki Ağaç ve Ormanlarımız. Sandoz Dergisi. Sayı:4.
Yavuzşefik, Y. 2001: Koca Meşe (Quercus robur sp. robur) Defne Dergisi Yıl:30 Sayı:305 ISSN 1300-2279, Kasım-Aralık 2001.
Yavuzşefik, Y., Çetin, B. 2002: Düzce Yöresinde Anıt Ağaçlar (Sözlü Bildiri), II. Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi Bildiriler Kitabı, II. Cilt, Say 504-509, 15-18 Mayıs 2002.

**Prof. Dr. Yavuz YAVUZŞEFİK

**Arş. Gör. Bilal ÇETİN

**Arş G ör. Şemsettin KULAÇ

dergi.ormuh.org.tr