ÇAM (Pinus sp.) HASTALIKLARI
(Ağaç)İğne Yaprak Dökümü : Cytospora pinastri, Systremma acicola, Hypoderma hedğecockii, H. pedatum, H. desmaziera, Bifusella striiformis, B. linearis, Elytroderma deformans, Lophodermium pinastri, L nitens ve Hypodermella sp. gibi birçok mantar

fidanlıklardaki ve orman ağaçlandırmalarındaki çam'larda "yaprak sararması" ve zaman zaman olgunlaşamadan "yaprak dökümCT'ne sebep olmaktadır.
Mücadele : "Yaprak dökümü" hastalığı iri ağaçlara koruyucu tedbirler uygulama gerektirecek kadar nadir olarak hasar yaratır. İğne yapraklar yarım büyüklüğüne .„ ulaştığında ve 2 hafta kadar tekrar, 4-4-50 oranında "bordobulamacı" veya başka bir "bakır'lı" ilaç püskürtülmesi uygulanarak küçük ağaçlarda ve fidanlık stokunda yer alan fidanlarda hastalık denetlenebilir. Böyle püskürtme maddeleri çam iğne yapraklarına kolay yapışmadığı için, "kazein sabunu" veya bazı başka materyal, yayıcı unsur olarak ilave edilmelidir. "Zineb" püskürtme ilaçları da iyi denetim sağlar.
Uçtan Ölüm, Uç Yanıklığı: Diplodia pinea mantarı fidanlıklarda 3-5 yıllık genç fideciklere ciddi hastalık oluşturarak saldırır, bu mantar önceleri Sphaeropsis ellisii olarak bilinmekteydi. Mantarın etkisi ile, toprak seviyesinin altında kök boynundan yukarı doğru uzanan bir "çürüklük" ortaya çıkar. Hastalık, kabuğun koyu kırmızı rengi ile ve odun içinde gelişen siyah çizgiler ile tanınabilir. Genç kozalakların pullarına da saldırı olabilir. Veymutçamıu (Pinus strobus) ve kırmızıçam (P. resinosa) "kök ve kökboynu çürüklüğü" hastalığına fidecikler olarak özelpkle hassastır, buna karşılık karaçam (P. nigra) "uçtan ölüm" hassastır. Mantar yaşlı ağaçların dallarında da "uçtan ölüm" yaratır. Böyle dallardan olan yeni büyüme cüce kalır, iğne yapraklar esmerleşir, uç tomurcuklar aşırı miktarda reçine salgılar. Bir büyüteç ile bakıldığında, hastalıklı iğne yaprakların dibinde özellikle yaprak kını'nda küçücük ve siyah üreme yapıları (yani püknid'ler) görülebilir. Bunlar ince sürgünlerde de bulunur ve geriye doğru bir uzunlukta öldürülürler. "Doku bozuklaşması" oluşumları da dal ve sürgün birleşme halkalarında oluşturulabilir.
Mücadele: Dipten hastalığa yakalanmış bitkiler için hiçbir muhtemel tedavi yoktur. Kök ve gövde dibi bulaşmalarından kaçınmak için "buhar" ile pastörize edilmiş toprak kullanılması tavsiye edilmektedir. Hastalığı yaşlı ağaçlardaki "tepe yanıklığı" safhası için denetim mümkündür. "Yanıklık" farkedilir edilmez; hastalıklı iğne yapraklar, ince sürgünler ve kozalaklar sağlıklı dokuya kadar budanmalı ve yok edilmelidir. Dallar kuru olduğu zaman budama yapılmalıdır, çünkü işçi ve aletler ile temas ile sporların yayılması tehlikesi daha azdır. Hastalığı özellikle şiddetli olduğu yerlerde önleyici ilaçlar da tavsiye edilmektedir. İlkbahar başlarında tomurcukların açılmasından başlayarak, iğne yapraklar kın'larından patlayıncaya kadar haftalık aralıklarla iki defa devam ederek, "bakır'lı" bir ilaç veya "benlat" uygulanır. Yağmurlu ilkbaharlarda, üçüncüden yaklaşık 10 gün sonra, dördüncü uygulama gerekli olabilir. İlave bir işlem olarak, sonbaharda ve ilkbahar başlarında ağaçları gübrelemek tavsiye edilmektedir.
Doku Bozuklaşması : Çam'larda çok sayıda "doku bozuklaşması" hastalıkları ortaya çıkmaktadır. Bunlar, orman ağaçlarında süs ağacı dikimlerindekinden daha yaygındır.
Tympanis pinastri mantarı kırmızıçam'a (P. resinosa) saldırır. 2-3 yıl sonra açılan, pürüzlü ve merkezi çökük olan, kenarı belli veya belirsiz olan uzun gövde "doku bozuklaşması" oluşumları gelişir. Herbir oluşum, mantarın yan dal dibinde dala girmiş olduğunu işaret eden bir dal halkasında bulunur. Zayıflatılmış şartlar altındaki ağaçlar bu hastalığa en hassas durumdadır.
Çam'larda "doku bozuklaşması" hastalığı yaratan mantarlar arasında Sphaeropsis sp., Fusarium lateritium var. pini, Phomopsis sp., Atropellis tingens, A. pinicola, Cytospora (Valsa)

kunzei, Sclerodenis lagerbergii, Dasyscypha pini ve Caliciopsis pinea bulunmaktadır.
Mücadele: Ölü ve zayıf dallar uzaklaştırılır, kabuk hasarlarından kaçınılır, ağaçların kuvvetini artırmak üzere gübreleme tavsiye edilmektedir. Sadece kıymetli ağaçlarda "doku bozuklaşması" oluşumlarını kesip çıkarmak faydalıdır.
Seyrek Yapraklılık: Phytophthora dnnamomi mantan'nın yarattığı yüksek derecede tahripçi olan "az yapraklılık" hastalığı, orman ağaçlandırmalarındaki çam'larda ortaya çıkar. Hastalık ileri safhasında en kolay olarak tanınır, çünkü ağaç tepesi seyrek ve dağınık bir görünüşe sahip olur, olağan yaprak kitlesinden yoksun olan dallar görülür. Yapraklar olağan boylarının sadece yansı kadardır. Ağaç olgunlaşamadan ölür.
Mücadele: Evyetiştiriciliği bakımından süs çam' larının, etmen mantarının toprakta mevcut olduğu bilinen yerlerde bile bu hastalığa yakalanmadığı görülmektedir.
Yanıklık: Cenanğium abietis mantarının etkisi ile "ince sürgün yanıklığı" hastalığı sonucu, yabancı (eksotik) çam'ların ince sürgünleri öldürülür. Başlangıç belirtileri uç tomurcukların "ölüm"ü ve iğne yaprakların "kızarması"dır. Hastalık içinde bulunulan yıla ait büyümelerin ötesine nadir olarak yayılır. Mücadele için; etkilenmiş ince sürgünler sağlam oduna kadar budanır ve yok edilir; '^sürgün yanıklığı" hastalığı sadece zayıflamış ağaçlarda şiddetli geçtiğinden kıymetli çam' ların gübrelenmesi ve sulanması tavsiye edilmektedir.
Dothistroma pini mantarı "iğne yaprak yanıklığı" meydana getirerek, bir yaşındaki karaçam (P. nigra) iğne yapraklarında yaz sonunda hafifçe şişmiş ve koyu "leke"lere veya "şeriflere sebep olur. Şişmiş iğne yapraklar açık esmere döner ve ölürler. Şiddetle etkilenmiş ağaçlar, iğne yaprakların olgunlaşmadan dökülmesinin bir sonucu olarak seyrek yapraklılık gösterirler. Mücadele ; ilki Nisan sonunda veya Mayıs başında ve ikincisi 3 hafta sonra olmak üzere "bordobulamacı" veya herhangi bir "bakır'h" ilaç uygulanması, bu hastalığa karşı denetim sağlar; "benlaf'da "iğne yaprak yanıklığı" hastalığını denetim altına alır.
Bulaşıcı olmayan bir "yanıklık" hastalığı da veymutçamfnın (P. strobus) iğne yapraklarında görülür. Hastalık ile, içinde bulunulan büyüme mevsiminde gelişmiş olan iğne yaprakların tamamında veya uçlarında "esmerleşme" ortaya çıkar. Rahatsızlığın birincil sebebi bilinmemektedir. Bazı uzmanlar bunun fazla veya eksik toprak rutubetinden olduğunu, bazıları besin eksikliğinden ve mantarlardan olduğunu, şimdilerde bazıları ise bir virüs'den olduğunu ileri sürmektedir. Hastalık daima felaketli değildir. Bazı ağaçlar, özel bir işlem görmeksizin iyileşirler.
Pas : Coleosporium cinsi'nden olan pas mantar'ları aşağıdadır.
Coleosporium asterum mantarının yarattığı "iğne yaprak pası" hastalığı en yaygın olarak P/nus rigida'öa bulunmaktadır, fakat birkaç başka tür daha hassastır. Sivilceler kabarcık olarak çıkar, bunlar da parlak turuncu renkli aeciospor'ları boşaltmak üzere açılır. Hastalık yapraksız kalmaya varacak kadar ciddi olabilir. Kabarcıklar yükseklik bakımından 2-5 milimetre kadardır. Sporlar boşaltıldıktan sonra peridium veya sınırlama tabakası görünür halde kalır. Bu kabarcıklardan çıkan spor'lar, ya yıldızpapatyası'na (Aster sp.) ya da altınsopa'ya (Solidağo sp.) bulaşır, mantar bu bitkiler üzerinde yaz esnasında altın veya pas renginde kabarcıklar oluşturur. Pas hastalığı sık sık altınsopa ve yıldızpapatyası bitkilerinin tepe yapraklarında kışlama kabiliyetindedir, böylece bu konukçularda kendini sürdürebilir. Fakat çam'daki pas hastalığı, tekrar çam'a taşmamadan önce, ilk önce yıldızpapatyası veya altınsopa'ya bulaşur. Bir kabarcık pası olarak çam'larda çok yıllık değildir.

Mücadele ; değerli çam' lara yakın olan yabancı! yıldızpapatyası ve altınsopa bitkilerinin yok edilmesi ve mevsim içinde erken zamanda çam'lara "kükürt" püskürtülmesi bir denetim sağlar.
Coleosporium pinicola mantarı Pinus virğiniana çamı'nda ve fırsat buldukça başka türlerde ciddi "iğne yaprak pası" hastalığı yaratır. İlkbaharda yapraklar üzerinde kırmızımsı "sivilce"ler çıkar. 1 santimetre kadar uzunlukta olan "kabarcıklar solgunlaşırve daha ilerde belirsiz olurlar. Yapraksızlaşma ortaya çıkar. Bu kısa devreli bir pas hastalığıdır, herhangi bir ara konukçu devresi yoktur, kabarcıklar içinde gelişen sporlar orada çimlenir ve ikinci! sporları yani basidiospor'ları saçarlar, bunlar da etraftaki çamlara ilkbaharda tekrar bulaşırlar. Süs çamlarında 1 ciddi bir hastalık değildir, bu yüzden herhangi bir denetim usulü teklif edilmemektedir.
Karaçam (Pinus nigra) ve sarıçam (Pinus sylvestris) iğne yapraklarında mantarın eşeysiz safhası olan Peridermium pini f. aecicola, "iğne yaprak kabarcık" hastalığı yaratmaktadır. Mantarın uredo yatak'ları ve teleuto yatak'ları; ara konukçu olan kanaryaotu (Senecio sp.), çançiçeği (Campanula sp.), andızotu (Inula sp.) ve öksürükotu (Tussilago sp.) gibi yabancıl bitki'lerde gelişir. Mücadele ; civardaki bu ara konukçu otsu bitki'leri yok etmek küçük arazrlerde fayda sağlar; direnci çam fert'lerini kullanmak gereklidir.
Cronartium cinsi'nden hastalık etmeni mantarlar şunlardır.
Cronaıtium ribicola mantarının sebep olduğu "çam kabarcık pası" hastalığı veymutçamı (P/nussüotous) ormanlarında çok ciddi hastalıkdurumu yaratmaktadır, ancaksüs çamlarının bu konudaki rolleri bilinmemektedir, çünkü ara konukçu olan bektaşüzümü'ne (Ribes sp.) karşı yürütülen karantina düzenlemeleri hastalığın ciddi hale gelmesini önlemektedir veya hiç ortaya çıkmamaktadır. Hastalık etmeni, çam'ın canlı kabuğuna ve kambiyum'a hücum eder, bunlar önce tatlımsı bir salgı çıkaran sivilceler halinde görülür ve daha sonra geniş ve parlak turuncu renkli kabarcıklar oluşur. Kabarcıklar sporlar ile doludur, bunlar da mantarı ara konukçuya taşır,. Ara konukçu üzerinde yaz esnasında kırmızı pas devresi ve daha sonra kış devresi gelişir. Bektaşüzümü'nden çıkan sporlar sağlıklı çamlara hastalığı tekrar bulaştırırlar. Hastalık ağaçta hızla yukarı ve aşağı yayılır, hemen dallan ve eğer ulaşırsa ana gövdeyi öldürür. Mücadele; orman ağaçlandırmalarında ara konukçulardan siyahkuşüzümü (Ribes nigrum), 1500 metre ve tüm yabani bektaşüzüm'leri 2500 metre çapı olan alan içinde yok edilir; camlardaki "doku bozuklaşması" oluşumlarını uzaklaştırmak üzere, oluşumları taşıyan yan dallar budanıp atılır, gövdedeki "doku bozuklaşması" oluşumları yukarı ve aşağı en azından 20 santimetre, rengi bozulmuş kabuğun iki tarafına 10 santimetre olacak biçimde kesilip uzaklaştırılır; yara yerleri ağaç boyası ile boyandıktan sonra ağaç macunu (shellac) ile kapatılır.
Cronartium commandrae mantarının etmeni olduğu "kabarcık pası" hastalığı, çam türlerinde oldukça yaygındır ve bilhassa P. contorta'da şiddetli olur. Genç ağaçların dallarında ve gövdelerinde iğ biçimli "şişkinlikler oluşur, daha yaşlı ağaçlarda bunlar boğulabilir. Gövde "doku bozuklaşması" oluşumları uzunluk bakımından nadir olarak 90 santimetreyi aşar. Mücadele bu hastalık ile denetim usulü geliştirilmemiştir.
Peridermium pini f. corticola (Cronartium asclepiadeum (C. flaccidum)) mantarı çam ağaçlarında "kabuk kabarcık pası" hastalığına sebep olmaktadır. Kabarcık oluşumları mantarın aecidium yataklarıdır. Sarıçam ve halepçamı (Pinus halepensis) bu hastalığa hassas durumdadır. Mantar, uredo ve teleuto safhalarını şakayık (Paeonia sp.) ve bataklıkbitotu (Pedicularis palustris) bitki'lerinde geçirmektedir.

Mücadele ; ara konukçu'ların ortadan kaldırılması fazla bir önem taşımaz, çünkü mantar aecidiospor'ları ile yeniden çam tür'lerine bulaşabilmektedir.
Cronartium quercuum mantarı, "ur" oluşturan "gövde kabarcık pası" hastalığının etmenidir. Sarıçam (P. sylvestris) ve bazı başka türler çok hassastır. Gövdenin çok "çarpıklaşma"sı ve "dolaşıklaşma"sı topraktan 1-1.5 metre yüksekte olur. Pas hastalığı ile "ur" yerine derin "doku bozuklaşması" oluşumuna sebep olabilir. Hastalık toprak seviyesinde ağacın dibine yakın gelişebileceğinden dolayı, hastalıklı kısım 30 santimetre kadar boyutta bile olabilmesine rağmen, farkedilemez olabilir. Dallar üzerinde çap bakımından 5-10 santimetre boyutta ve azçok küresel ur'lar gözükür; sonunda "ur"un yukarısında kalan kısımlar öldürülür. Bu ur'lar P. banksiana'da ağaçları öldürecek kadar çok sayıda olabilir. Bu ur'lar böcekler tarafından sebep olunanlar ile yanlışlıkla karıştırılabilir. Bazı küçük boyutlu çam türlerinin gövdelerinin hastalığa yakalanması, çok dikkat çekici küresel ur'lar ortaya çıkar, bunlar gövde çevresini tamamen kuşatır. Çap bakımından 25-30 santimetre olan ur'lar alışılmadık değildir. Hastalıklı meşe {Çuercus sp.) türleri hastalığın ara konukçularıdır. Meşe yapraklarında çok sayıda uzun ve esmerimsi çıkıntılar veya koyu esmer sporlar oluşturulur. Bu çıkıntıların üzerinde gelişen basidiospor'lar, ilkbaharda çam'laf yeniden hastalığı bulaştırır. Bu pas hastalığını denetim için hiçbir uygulama teklif edilmemektedir.
Devrilme ve Kök Çürüklüğü : Pellicuiaria filamentosa, Fusarium discolor, Phomopsis juniperovora ve Pythium debaryanum mantarları, fıdanlıklardaki çok genç fideciklerde ortaya çıkan olağan "damping-off, devrilme"ye hassas olan çok yaşlı iğne yapraklı fıdecikleri bir "kök çürüklüğü" ve "tepe devrilmesi" hastalığına maruz durumdadır. Banksçamı (P. bapksiana) ve kırmızıçam (P. resinosa) fidecikleri özellikle hassastırlar.
Mücadele : Tohum'lar de edilir ve daha sonra bunlar buhar ile pastörize edilmiş toprağa ekilir. Bazı durumlarda "PCNB (terraklor)" ile toprak ıslatılması bazı devrilme mantarlarının denetimi bakımından iyidir ve buharlama yerine kullanılmaktadır.
Odun Çürümesi: Çam odunu yüksek oranda reçine içerdiğinden, "odun çürümesi" yayvan yapraklılardaki ve başka herdem yeşil bitkilerdeki kadar sık meydana gelmez. Çam'da "odun çürümesi" yaratan mantarlar arasında Fomes offıcinalis, F. pini, Stereum sanguinolentum, Polyporus schweinitzii ve P. circinatus bulunmaktadır. Bunlardan S. sanguinolentum iyi kapatılmamış budama yaralarından girmektedir.
Mücadele: Aşın "çürüme"nin gerçekleşmiş bulunduğu kısımlarda uygulanabilirbirdenetim usulü yoktur. Yaralamalardan kaçınılmalı ve ağaçlar iyi ve kuvvetli halde tutulmalıdır.
Bodurluk : Kötü toprak şartlarından dolayı 5-40 yaşındaki kırmızıçam (P. resinosa) ağaçlarının "bodurlaşma"sı ve "ölüm"ü ortaya çıkar. Hasarı önlemek için, daha başlangıçta suyu iyi akıtılan bir yetiştirme yeri seçilir.
Tuz : Ağır kullanım altındaki otoyolların civarında 150-200 metre civarında yapılmış olan veymutçamı (P. strobus) dikimleri, buz ve kar eritmekte kullanılan tuz ile şiddetle hasar görür veya öldürülür. Tuzlu su yakınında büyüyen ağaçlarda da rahatsızlık olur. Aralık ayında ılıman bir günde ve tekrar Şubatta böyle yerlerdeki ağaçlara "foli-guard", "vaporguard" veya "wilt-pruf NCF" gibi kuruluğa karşı ilaçlardan birinin püskürtülmesi basan azaltacaktır.
Hava Kirliliği : "Kükürtdioksit" ve "ozon" gibi birkaç kimyasal madde, bunların atmosfere bırakıldıkları bölgelerdeki çamların yapraklarında "uç yanıklığı" ve "beneklenme" hasıl ederler.

Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008