DEVAMI:
8.3.7. Zararlılara Karşı Kullanılan İlaçların Bileşimindeki Aktif madde Grubuna Göre Sınıflandırılması
8.3.7.1. İnsektisitler
8.3.7.1.1. İnorganik Bileşikler
Bunlar, özellikle sentetik organik insektisitlerin bulunmasından önce zararlı böceklere karşı kullanılmıştır. Ama günümüzde önemleri pek kalmamıştır.
1. Arsenikli Bileşikler
Çok eskiden beri bilinen ve böceklere karşı kullanılmış bileşiklerdir. Çinliler 9. yüzyılda bahçelerdeki böceklere karşı arsenit sülfit'i kullanmışlardır. Mide zehiri etkilidir. Bu sebeple, ısırıcı-çiğneyici ağız yapısına sahip böceklere karşı kullanılmıştır. Etki süreleri uzun ve diğer canlılara da zehirlidirler. Arsenik trioksit, sıçanotu ve beyaz zehir olarak da bilinen bu bileşik, çekirge, danaburnu gibi böcekler ve farelere karşı zehirli yem olarak kullanılmıştır. Ayrıca, kalsiyum arseniat, sodyum arseniat ve paris yeşili gibi bazı bileşikler de böceklere karşı kullanılmışlardır.
2. Florlu Bileşikler
Hamam böceğine karşı ilk defa sodyum florür kullanılmıştır. Çok zehirli bileşiklerdir. Mide zehiri etkilidir. Fitotoksiktir. Sodyum florit; evcil hayvanların dış parazitlerine karşı kullanılmıştır. Sodyum alüminyum florit bağlarda, turunçgillerde, muzlarda ve sebzelerde ısırıcı-çiğneyici ağız yapısına sahip böceklere karşı kullanılmıştır.
3. Kükürtlü Bileşikler
Kükürt toz halinde zararlılara karşı çok eski yıllardan beri kullanılmaktadır. Fungusit ve akarisit etkilidir. Toz halinde kullanılan kükürdün çok ince olması gerekir. Doğal kaynaklardan elde edilen kükürt öğütülüp elenerek kullanılmaktadır. Islanabilir toz ilaç fomülasyonları da vardır. Zehirli değildir ve bulamaç halinde kullanılmaktadır. Toz olarak kullanıldığında doğal düşmanları kaçırtıcı etkisi daha fazla olmaktadır. Bu sebeple, ıslanabilir toz formülasyonu tercih edilmektedir. Kaliforniya bulamacı kabuklu bitler ve kırmızı örümceklere karşı kullanılmaktadır. Bu bulamaç, 1450 gram kükürt, 850 gram sönmemiş kireç ve 10 litre su ile hazırlanmaktadır. Bulamaç hazırlanırken önce su kaynatılır ve içerisine kükürt eklenerek iyice karıştırılır. Sonra kireç katılır ve uzun süre karıştırılır. Karışım 45 dakika kadar kaynatılır ve daha sonra soğumaya bırakılır. Bu bulamacın, yazın %2'liği, kışın ise %20'liği kullanılmaktadır.
4. Civalı Bileşikler
Civalı bileşikler daha çok fungusit etkilidir. Bazıları insektisit olarak da kullanılmıştır. İnsanlar için zehirli bileşiklerdir. Lahana ve soğan sineğine karşı, ayrıca, kereste muhafazası ve meyvecilikte kullanılmıştır.
5. Sodyum Selenat
Sistemik bir bileşiktir ve daha çok toprağa uygulanmaktadır. Nematisit etkiye de sahip çok zehirli bir bileşiktir.
8.3.7.1.2. Organik Bileşikler
Bunlar gerek doğal alanları ve gerekse sentetik alanları ile zararlılara karşı en fazla kullanılan insektisitlerdir.
8.3.7.1.2.1. Doğal Organik İnsektisitler
İlk böcek öldürücü ilaçlar bitkilerden elde edilmiş ve 2000 üzerinde bitki türünün böcek öldürücü etkiye sahip olduğu bilinmektedir. Bunların, eterik yağları, ekstraktları ve kurutulup öğütülerek elde edilmiş tozları kullanılmaktadır. Bazı bitkiler ise böceklerde beslenmeyi, büyümeyi, gelişmeyi ve yumurtlamayı engellediği, doğurganlığı azalttığı, uzaklaştırıcı ve kısırlaştırıcı etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir. Bitkisel insektisitlerin aktif maddeleri, bitkilerdeki organik asitlerin tuzları olan esterler, eterik yağlar, alkoloidler ve diğer bazı bileşiklerdir. Bunlardan bazıları,
1. Allethrin
Aktif madde pyrethrin'e benzer, ancak, daha dayanıklıdır. Trans allethrin ve d-trans allethrin olmak üzere iki ayrı formu vardır. Daha çok ev ve depolanmış ürün zararlılarına karşı kullanılır. Evlerde sivrisineklere karşı kullanılan elektrik fumigatör tabletlerinde aktif madde allethrin'dir. Sıcakkanlılara zehirliliği düşüktür.
2. Anabasin
Anabasin, Anabasis aphylla isimli bitkide bulunan bir alkoloiddir. İnsektisit olarak ilk kez Rusya'da kullanılmıştır. Bu alkoloid çok az miktarda da tütün çeşitlerinde bulunmaktadır.
3. Azadirachtin
Hindistan, Pakistan, Endonezya ve Afrika'nın bazı kısımlarında yetiştirilen ve yaprağını dökmeyen subtropikal bir ağaç olan Azadirachta indica A. Juss isimli bitkiden elde edilen ekstrakta verilen addır. Bu bitki, salannol, salannol acetate, meliantriol ve azadirachtin gibi maddeler içermesi sebebiyle böcekler tarafından sevilmez ve istenmez. Son yıllarda bu maddelerden en çok azadirachtin üzerinde çalışmalar yapılmıştır. Azadirachtin ağacın tüm vejatatif ve generatif organlarında bulunmakla beraber meyve ve tohumlarında daha yoğun olarak bulunduğu belirtilmektedir. Yine, bu bitkinin tohumlarından elde edilen yağ, küspe ile öğütülmüş yaprakları, birçok zararlı böcek türüne karşı kullanılmıştır. A. indica'nın türevleri böceklerde, beslenme, büyüme, gelişme ve yumurtlamayı engellediği, doğurganlığı azalttığı, kısırlaştırıcı olduğu ve ayrıca, toksik etkide bulunduğu saptanmıştır. Bu etkiler, Hemiptera, Lepidoptera, Coleoptera, Diptera ve Hymenoptera takımlarına ait birçok türde görülmüştür. Sıcakkanlılara etkisi düşüktür. Oldukça ümit var bir insektisit olarak görülmektedir.
4. Hellebore
Helleborus niger, H. orientalis, Veratrum album ve V. viride bitkilerinin köklerinin öğütülmesiyle elde edilir. Bu bitkilerin içerdiği alkoloidler, insektisit etkiye sahiptirler.
5. Nikotin
Nikotinin zararlılara karşı kullanılması tütünün Avrupa'ya girmesiyle başlamıştır. Tütün ekstraktları, 1690 yılında kontak insektisit olarak, 1773 yılında ise dumanın fumigant olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Nikotin, tütün yapraklarının destilasyonu ve bir eriyikte ekstraksiyonu ile elde edilir. Toz ve emülsiyon formülasyonları vardır. Saf nikotin çabuk uçar. Bu sebeple, nikotin sülfat kullanılır. Nikotin sülfat sinir sistemi, mide zehiri etkili ve aynı zamanda da gaz etkisi de olan bir insektisittir. Sıcakkanlılar için çok şiddetli zehirlidir. Akut ağızdan sıçanlarda LD50 değeri 50-60 mg/kg'dır.
6. Pyrethrum
İnsektisit özelliği ilk kez Kafkasya'da Chrysanthemum coccineum ve C. carneum bitkilerinin çiçeklerinin öğütülüp ev zararlılarına karşı halkın kullanmasıyla ortaya çıkmıştır. Uzun bir süre sır olarak saklanmıştır. 1825-1829 Türk-Rus savaşı sırasında öğrenilerek Avrupa'ya götürülmüştür. C. cinerariaefolium halen Japonya, Kenya, Kango, Mısır ve Fransa gibi ülkelerde yetiştirilmektedir. İnsektisit etkisi
Pyrethrin I ve II, Cinerin I ve II esterlerinden meydana gelir. Kontak etkili ve etkisi ani bir insektisittir.
7. Quasia
Batı Hindistan'da yetişen ağaçsı bir bitki olan Quasia amarata'nın su ile
ekstraktı sonucu elde edilir. Hindistan'da uzun yıllar evlerde karasineklere karşı kullanılmıştır. Kontak etkili insektisittir.
8. Rotenon
Rotenon, Leguminosae familyasına ait 68 bitki türünde bulunmuştur. Bunların başında Derris spp. ve Lonchocarpus spp. gelir. Bu bitkilerin toz veya ekstraktından elde edilmektedir. Beyaz renkli kristaller halindedir. Suda erimez, ışıkta çabuk okside olur. Sinir sistemi ve mide zehiri etkilidir. Balıklara çok zehirlidir.
9. Ryania
Güney Amerika'da yetişen Flacourtiaceae familyasından Ryania speciosa bitkisinin kök ve gövde ekstraktlarından elde edilir. İçerdiği ryanodin isimli alkoloid insektisit özelliğe sahiptir. Uzun yıllar elma iç kurdu gibi zararlılara karşı kullanılmıştır. Mide zehiri etkilidir. İnsanlara zehirliliği düşüktür.
10. Sabadilla
Amerika, Peru ve Venezuela'da yetiştirilen Schoenocaulon (Liliaceae) cinsine bağlı zambağa benzer bir bitkinin tohumlarına sabadilla denir. Tohumlarda bulunan veratrin, cevadrin ve veratridin isimli alkoloidler insektisit özelliğe sahiptir. 16. yüzyılda insanlarda bitlere karşı kullanılmaya başlanmıştır.
KAYNAK: TARIMSAL ZARARLILARLA MÜCADELE YÖNTEMLERİ VE İLAÇLAR KİTABI
(Üçüncü Baskı) (Gözden geçirilmis ve genisletilmiş)
Prof. Dr. Erol YILDIRIM
Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Bitki Koruma Bölümü - 2012
