1.3.1.3.3. Kaplı Fidan Yetiştirmede Kullanılan Çeşitli Kaplar
Kapalı mekanlarda yeni seralarda yetiştirilen kaplı fidanlarda, açık saha fi danlık işletmelerinde yetiştirilen kaplı fidanlarda kullanılan kaplar; şekil, malze me ve boyut olarak oldukça büyük farklılıklar gösterir.
Açık saha fidanlık işletmelerindeki kaplı fidan üretiminde çeşitli kaplar kul lanılabilmektedir.
Bu konuda Türkiye'de kaplı fidan yetiştirmede ilk olarak yağ, gaz ve konser ve v.s.nin boş, atılmış tenekeleri kullanılmıştır. Bunların yalnız bir defa kullanıla bilmesi, dikimde fidanı toprağı ile çıkartmak için kesilmelerinin hayli fazla iş gü cünü gerektirmesi, rastgele değişik ebadlarda temin edilmiş olmaları yani standart bulunmayışları, tenekede fidanların fazla bekletildiği durumlarda görülen kök de-formasyonları, bu tip kapların en büyük sakıncalarını oluşturmaktadır. Buna rağ men bugün halen de özellikle özel fidanlıklarımızda kullanılmaları çok yaygın-

Giiltekin, E. 1987: Fidanlık Tekniği, Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Ders notlan, No. 21, Adana.
dır. Bu kapların boyutları büyüdükçe özellikle silindir değil kare şekilli oldukça fidanların gelişmeleri, kök formları ve randımanları bakımından daha iyi hizmet verdikleri gözlenmektedir28. Ancak bunlar seri yetiştirmede üniformite sağlaya mazlar, işgücü gereksinmeleri yüksek ve maliyetleri pahalı olur. Bugünkü bu tip teneke kaplar bitki yetiştirmek amacıyla hazırlanmış, çabuk paslanmalarını önle yecek şekilde galvanize v.s. işlemlere tabi tutulmuş, dipte delikleri açılmış hatta kolay nakil için katlanmış şekilde satılmaktadır. Bunlarla dikim makinelerinde günde onbin adedin üstünde dikimleri mümkün olabilecek tarzda otomasyona gidilebilmektedir. Bunların ekserisinin dibe doğru incelmiş olmaları, ters çevrilme leri ve diplerine doğru vurulması halinde, fidanların topraklan ile kaptan dağılma dan kolaylıkla çıkması sağlanabilmektedir.
Altı açık beton saksılar da bir zamanlar Fıstık çamı ve Meşe türleri gibi de rin kök yapan, çıplak köklü olarak dikim şansları az olan türlerde, kullanılmıştır. Bunlar sert beton zeminlere konarak ve sık sık alttan kök kesimi yapılarak, saksı sisteminin sakıncaları giderilmeye çalışılmıştır. Önce beton saksılar silindir şek linde yapılmış fakat yerleştirildiklerinde aralarında kalan boşluklar yabani otları nın gelişmesine ve sulama kayıplarına neden olduğundan sonradan kare kesitli-saksılara dönülmüştür. Beton saksıların ağır ve dayanıksız oluşu fazla yaygınlaş-mamalarına neden olmaktadır.
Memleketimizde polietilen (plastik) torba ve katranlı mukavva kaplar ise özellikle küçük fidan üretiminde yaygın olarak kullanılmaktadır. Polietilen torba larda doğrudan ekim yapıldığı gibi repikaj yapılarak da fidan yetiştirilebilmekte-dir. Torbaların altında fazla suyun kök çürüklüğü yapmadan drene olması için, ka fi miktarda delikler açılmalıdır. Ancak her şeye rağmen bu torbalarda yumak kök teşekkülü oluşmakta, torbanın dibi kesilerek yumaklaşan kök kısmı alındıktan son ra fidan dikilse de, bu sefer kök/gövde dengesi bozulmakta, dikim çok zayiat ver mektedir. Yumak kök teşekkülü veya kuş yuvası kök oluşumu yalnız zayiatı arttır makla kalmamakta daha önce belirtildiği gibi gelişmeyi de büyük ölçüde engelle mekte ve kuvvetli rüzgarlarda devrilmelere de yol açmaktadır. Bugün bunların ye rine memleketimizde, altı açık dar çaplı polietilen tüpler kullanılmaya başlanmış tır. Bunlar delikli olarak yapılıp, türe ve tüpde kalış sürelerine göre çeşitli ebatlar da olmaktadır. Bu tüpler, yetiştirme ortamı harç, çeşitli boyutlarda dikdörtgen po lietilen levhalarla dört taraftan sarılarak ve kenarlarından çivilenerek veya zımba ile tutturularak oluşturulmaktadır. Kapların altlan açık olduğundan bunlarda kök yumrulaşması olmamakta ve fazla uzayan kökler kolaylıkla kesilebilmektedir.
Amerika Birleşik Devletieri'nde 1970 yılından beri, kök deformasyonlanm önlemek üzere kare kesitli kap lar kullanılmakta veya önerilmektedir (Bkz. Davidson, H. ve arkadaşları, 1988: s. 20 Dipnot 5).
Katranlı mukavva kaplar da eskiden beri kullanılmaktadır. Bunlar dikimler de polietilen torbalarda yetiştirilen fidanlardan daha başarılı sonuçlar vermiştir. Bunlar altı açık kare prizma veya silindir şeklinde özel kalıplarda hazırlanır. Kök kıvrılmaları bu kaplarda daha az görülür. Altlan açık ve kenarları da zamanla ru tubet alarak yumuşayıp çürüyebildiğinden, bunlarda dikim, kabın kenar kısımları bir keser ucu ile yırtılarak kaplı olarak ve toprakları dağılmadan kolaylıkla yapı labilir. Polietilen torbalar ise tamamen çıkarılarak dikim yapılmalıdır. Zira dikim çukurunda kalan ufak bir polietilen parça bile o kısımda ana toprakla köklerin te masını kesebilmekte ve bu durum gelişmeye menfi etki yapabilmektedir. Ancak delikli polietilen torbalarda kök kıvrılmaları bir ölçüde önlenebilmektedir.
Son yıllarda geniş saha ağaçlandırmalarında kaplı fidan kullanımında, boyut lar küçültülüp teknik geliştirilerek ve mekanizasyon olanakları artırılarak bir ta raftan başarı şansı yükseltilmekte ve diğer taraftan da çok ekonomik bazı yöntem ler ileri ülkelerde geniş uygulama yeri bulmaktadırlar.
Bunlardan sert plastik, aşağı doğru daralan silindirik ve hafif konik kaplar yaygın olarak kullanılmaktadır. Bunların içlerinde aşağı doğru uzanan yivler do-layısıyle, kökler sarmal kök oluşumuna meydan vermeyecek şekilde aşağı doğru gitmekte ve kabın alt kısmındaki konik ve delikli kısımda kökler dağılarak delik lerden çıkmaktadır. Bu kaplar 10 ile 15 cm yükseklikte tel kafesler üzerinde askı ya alınarak kapların altındaki bu deliklerden çıkan köklerin, açık havada kuruma ları sağlanmaktadır. Böylece fidanlar kendiliğinden hava budanmasına tabi ol makta ve bu durum fidanın kap içinde bolca yeni kökler oluşturmasına yol aç maktadır. Dikim, fidanlar bu kaplardan çıkarılarak yapılmakta ve oldukça yüksek dikim başarıları elde edilmektedir.
"Paperport" adı verilen çeşitli yapay lif ve kin yevi maddeler içeren kâğıt kaplar da son yıllarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Bunlar genellikle fidanlık alanından azami faydalanmayı sağlayacak hekzagonal şekilli, akordiyon stilinde katlanabilen bal peteği gibi bitişik kâğıt kaplardır (Resim: 66). Bunlar, kenarları ile birbirine zamkla yapışmış olup, içlerine yetişme ortamı (harç) doldurulup to hum ekimi veya küçük fidan repikaj yapılmaktadır. Altlan açık olan bu kâğıt kap lar ıslanınca birbirinden kolaylıkla ayrılırlar ve çeşitli özel dikim makineleri ile kolaylıkla dikilebilirler. Kâğıt kaplar toprakta belirli bir kök gelişmesi başlayınca kısa bir süre sonra çürüyüp dağılır. Bu safhaya gelinceye kadar kâğıdın dağılma ması için içeriğine çeşitli lif ve kimyasal maddeler katılmıştır. Kâğıt kaplar fidan ların yaş ve büyüklüğüne göre değişik boyutlarda olur.
Kap olarak, prese turba saksılar (jiffy-pot) veya "Fertil pot'lar ve kesme tur ba saksılar (Resim: 67)da başarılı olarak kullanılmaktadırlar. Prese turba saksılar (Resim: 67 sağ) da torf, selüloz elyafı ve bazı besleyici maddelerin preslenerek saksı şekline getirilmesinden oluşmaktadır. Bunlardaki selüloz elyafı, saksıya da yanıklı, geçirgen ve havalanma niteliği iyi bir ortam sağlar. Torf da kök çevresin de rutubet tutucu etki yapar. Turba kesme saksılar (Re sim: 67 solda) ise tamamen turba blokların kalıplar halin de kesilip içlerinin oyulması ile elde edilir. Bunların su tutma oranı çok daha yüksek tir. Ağaçlandırılması güç or tamlarda, kumul stabilizas-yonu gibi zor peyzaj onarım çalışmalarında, bu kaplardaki fidanlar çok iyi bir gelişme gösterebilmektedir. Son za manlarda turba kapsüllerde su içersinde şişirilerek kulla nılmakta ve içlerinde ekim yapılmaktadır (Resim: 68).

Bugün daha küçük, çok küçük boyutlarda kaplara ekim yapılarak da geniş ağaçlandırmalar ol dukça düşük maliyetlerle, başarılı olarak yapılabil mektedir. Bu konuda kul lanılan tipler 1.5-2.5 cm çap ve 7.5 cm kadar boy da olmakta, ekim ve dikim makineli olarak gerçekleştirilmektedir (Resim: 69).
Seralarda seri halde küçük kaplı fidan yetişti rilmesi de gittikçe yaygın- ] laşmaktadır (Resim: 70).
Fransızların kullandı-ğı Anthi-coiling tüplü fidan kaplan da kök dönmelerine meydan vermeyen köşeli kaplar olarak ilgi çekmektedir.
Finlilerin plastik şe- I ritler üzerine torf ve gübre sererek bunun üzerine de çıplak köklü fidanları yer leştirip helezoni şekilde saran ve beher rulede 50 fidan olacak şekilde uygu ladıkları bir fidan yetiştir me yöntemi (nisula meto du) da değişik bir şekil olarak benimsenmektedir. Ancak bu ülkedeki göz lemlerimiz yöntemin fi danlarda yelpaze kök olu şumu oluşturduğunu gös-
terdiği cihetle ülkemizde ancak ba zı mahdut türler (Sarmaşık, Sardun ya v.s.) dışında fazla başarılı olama yacağı kanısını vermektedir (Re sim: 60).
Gene kaplı fidan üretiminde odun talaşından yapılmış delikli saksılar ile yapraklılar ve iğne yap raklılar için çeşitli tipte kaplar da uygulamada kullanılmaktadır (Re sim: 71).
Ancak şu husus açıktır ki kaplı fidanlarda kap hacmi büyüdükçe, maliyet yükselmekle beraber, fidan çok daha iyi gelişmektedir. Bugün peyzaj uygulamalarında 100 Lt'lik bidon şeklinde kaplar dahi çok bü yük ağaç boyutundaki fidanlar için kullanılmaktadır. Bu ekstrem du rumlar yanında 10, 20, 30, 50 Lt'lik sert plastik kaplar veya tahta kasa lar da yaşlı fidanlar için peyzaj uy gulamalarında çok yaygın olarak kullanılmaktadır (Resim: 72).
F?DANLIK VE YET??T?RME TEKN???
Prof Dr. Suat Ürgenç