KASIMPATI (Krizantem) (Chrysanthemum sp.) HASTALIK LARI
(Park-Bahçe Çiçeği)
Solgunluk : Verticillium albo-atrum mantan'nın husule getirdiği "solgunluk" hastalığı, kasımpatı'nın ( Chrysanthemum morifolium), ayrıca başka birçok otsu bitki'nin ve odunsu bitki'nin en tahripçi hastalıklarından biridir. Kasımpatı'da hastalığın ilk belirtisi; yaprak'lardaki dikkat çekici "sararma" ve "esmerleşme"dir, bitki'deki dipten yukarı doğru "ölme"dir. Hastalıklı bitki'lerde "bodurlaşma" ve sık sık "çiçek oluşturmadan kalma" olur. Etmen mantar toprakta taşınan özelliktedir ve bitki'ye kök'lerden girer, daha sonra gövde'nin iletim boru'larını istila ederek su iletimini keser.. Esas olarak bu bir sera kasımpatısı hastalığıdır, fakat sert bahçe varyetelerine de sık sık saldırır. Mücadele olarak; içinde bitkilerin hastalanmış olduğu toprak, eğer tekrar kullanılacaksa, sıcaklık veya "khloropikrin" gibi etkili bir kimyasal madde ile pastörize edilir; ticari kasımpatı üreticileri, "çelik usulü" denilen metod ile hemen hemen tam denetim sağlayabilmektedir, daha sonra çelikler yükseltilmiş tezgahlardaki veya beton dipli yastık'lardaki pastörize edilmiş toprakta yetiştirilir.
Kasımpatı'nın diğer solgunluk hastalığına Fusarium oxysporum var. tracheiphilum mantarı ile sebep olunur.
C. morifolium kasımpatı tür'lerinde başka bir "solgunluk" hastalığı Pythium aphanidermatum mantan'nın etkisi ile bazı soğuk bölge kasımpatı'larının sıcak bölgelerde yetiştirilmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Mücadele; "dekson" ve "truban" ilaçları ile toprak ıslatılması çok iyi denetim sağlamaktadır.
Yaprak Lekelenmesi : Bu hastalık Chrysanthemum maximum'da Cercospora chrysanthemi ve Septoria leucanthemi mantarları tarafından husule getirilir. Mücadele ; bulaşık yapraklar uzaklaştırılır ve yok edilir; "bakır'h" veya "dithiokarbamat'h" ilaçlardan birinin püskürtülmesi hastalıktan şiddetli kırım'ı önler.
Kasımpatı'nın Chrysanthemum morifolium türünde, Septoria chrysanthemella ve S. chrysanthemi mantarları ile sebep olunan yaprak'lardaki leke'ler; başlangıçta sarımsı koyu boz renktedir; daha sonra koyu kahve ve siyah olurlar; çap 5 mm'den 2 cm'ye kadar artar; sınır çizgisi belirgindir. Yaşlı yaprak alt yüzünde hastalık şiddetli olur, "sararma"dan sonra "kuruma" ortaya çıkar; hastalık bu safhada iken çiçek gelişmesi'nde "duraklama" olur. Şiddetli hastalık, yaprakların olgunlaşamadan "solması" sonucunu doğurur, ölü yaprak'lar bir zaman boyunca gövdeye asılı kalır. Bitki'lerin alt yaprakları ilk olarak hastalığa yakalanır. C. morifolium konukçusunda yaprak lekelenmesine sebep olan diğer mantar'lar arasında şunlar sayılabilir: Cercospora chrysanthemi, Alternaria chrysanthemi ve Phyllosticta chrysanthemi. Mücadele ; ışık yetersizliği, rutubetli ve durgun hava, aşırı azotlu gübreleme hastalığı teşvik etmektedir; sera yetiştirmeciliği ve küçük bahçe dikimleri için hastalıklı yaprakların el ile toplanması ve yok edilmesi iyi bir yoldur; sera bitkilerini sulama sırasında yaprakların ıslatılmasından kaçınılır; bina dışında, bitki'nin alt yaprakları üzerine topraktan sıçratma ile erken bulaşma olur; turba yosunu veya başka uygun yaprak-saman materyali örtme böyle bulaşmalardan koruma sağlar; "faltan", "maneb", "kaptan" veya "zineb" gibi ilaçlardan birinin püskürtülmesi iyi bir denetim sağlar.
Cylindrosporium chrysanthemi mantan'nın etkisi ile sebep olunan "yaprak lekelenmesi hastalığı'nda; yapraklarda sarımsı koyu kahve renkli ve sınır çizgisi

belli olan leke'ler oluşur. Hastalığın ilerlemesi ile, yapraklarda "buruşma" olur, bu durumdaki yaprak'lar asılı kalırlar.
Gerçek Külleme: Kasımpatı'nın C. morifolium türü'nde, Erysıphe cichoracearum mantarının sebep olduğu bu hastalıkta, yaprak'lar beyazımsı ve kül rengi külleme büyümesi ile örtülür. Mantarın sporları çok rutubetli bir hava talep eder, böyle hava içinde spor'larçimlenirve hastalıkyayılır, spor'larsu içinde iyi çimlenmezler. Mücadele : "Benlat", "karathan" veya "ıslanabilir kükürt" gibi ilaç'lardan biri püskürtülür. Bazı ticari üreticiler buhar borularını "kükürt ve kireç karışımı" ile boyamaktadır.
Oidium chıysanthemi mantan'nın etkisi souncu; kasımpatı'nın yaprakları, sap'ları ve çiçek tomurcukları kirli beyaz renkli ve tozumsu misel örtüsü ile kaplanır. Sonunda yaprak'da "bükülme", çiçek'de "bozulma" ve hepsinde "kuruma" olur. Anaç bitkilerden alınan çeliklerde de benzer hastalık belirtileri görülür. Mücadele : Aşırı rutubet, havalandırma eksikliği ve aşırı azotlu gübreleme gibi durumlar hastalığı teşvik etmektedir. Havalandırma, fazla sıcaktan ve serinden kaçınma, nemliliğin azaltılması, püskürtme sulamasından ve aşırı azotlu gübrelemeden kaçınma gibi işlemler kullanılır.
Çiçek Yaprağı Yanıklığı : Mycosphaerella ligalicola (Ascochyta chrysanthemi) mantarı ile C. morifolium türü kasımpatı'da sebep olunan bu hastalık ticari üretim yapan seralarda gözükmektedir. Hastalık ile; çiçek yapraklarında "esmerleşme" ve "sararma" olur. Etkileme önce çiçek'lerde başlayarak bitki'nin bütününe yayılır. Şiddetli hastalık durumunda, çiçekler erken bulaşmaya uğrarsa ve hastalanırsa, "tomurcuk patlaması"na yol açabilir, "çiçek açma" olgusu kesintiye uğrar, taç yaprak'lar hücuma uğramaktadır, öyle ki çiçeklerin biçimi tek yanlı olacak şekilde bozulmaktadır.. Hastalığa yakalanma gecikirse, taç yaprak'lar gelişme gösterir, fakat çiçek sapı'nda ve çiçek çanak yâprak'larında "buruşma" ve "yumuşama" olur. Hastalığın ilerlemesi ile, gövde'de ve sap'da "siyahlaşma" olur; hastalıklı kısımlarda kırmızımsı esmer renkte üreme yapı'ları gelişir..
Mücadele : Ticari üreticiler, bitkiler daha küçük iken haftalık ve dönüşümlü olarak "ferbam" ve "zineb" püskürtmesi uygulamaktadır. Tomurcuklar oluştuktan sonra, bu ilaçların miktarı azaltılır, tomurcukları ve açılan çiçekleri korumak üzere ince sis uygulaması yapılır. Sonraları yapılacak ilaç uygulamalarında "maneb" yukarıdaki ilaçların yerine kullanılabilir. "Benlaf'nın da bir yaprak püskürtme maddesi olarak çok etkili olduğu ifade edilmektedir.
Taç Yaprak Benekliliği : C. morifolium kasımpatı türünde, Alternaria sp. ve Stemphyllium sp. mantarlarının türleri, rutubet ve sıcaklık yüksek olduğu zaman, tamamen yayvanlaşmış taç yapraklar üzerinde renkli hale'ler ile çevrili esmer veya beyaz beneklere sebep olur, benekler ölü dokulardan ibarettir. Mücadele; "taç yaprak yanıklığı" için kullanılan usuller bu hastalığı da denetim altına alır.
Boz Küf: Kasımpatı'nın C. morifolium türü'nde Botrytis cinerea mantarı tarafından husule getirilen bu "küf" hastalığı; rutubetli seralardaki çiçek'leri etkilemektedir. Esmer renkli ve suya sokulmuş gibi gözüken leke'ler ortaya çıkar. Hastalıklı kısımlar, bozumsu esmer ve toz kitlesi halindeki sporlar ile örtülür; bitki bütünüyle boz renkli toz gibi mantar yapısı ile örtülür. Çiçek yaprak'ları "sararma"ya ve "esmerleşme"ye uğrar; bütün çiçeği saran mantar sapa kadar yayılır ve "çürüme" yaratır. Bitkiyi örten mantar yapısı, bitki'den bitki'ye sürtünerek ve hava akımları ile dağıtılır. Bu hastalık aynı konukçunun "taç yaprak yanıklığı" hastalığı ile karıştırılabilmektedir.

Mücadele :?yi havalanma sağlanır, bitkiler serbest hava dolaşımı olacak şekilde aralıklı hale getirilir, sürtünerek emme imkanı verilmemelidir. Tomurcuk ve çiçeklere "kaptan" sis halinde püskürtülür. Bina dışında gelişen kasımpatı'lara "taç yaprak yanıklığı" hastalığının denetimindeki gibi püskürtme yapılır.
Pas : Kasımpatı'nın C. morifolium türünde Puccinia chrysanthemi mantarı tarafından meydana getirilen bu "pas" hastalığfnın kabarcık'ları, çoğunlukla yaprak alt yüzünde, bazan da üst yüzünde, ayrıca sap'larda sivilce gibi 0,2-0,5 cm boyutlu ve koyu kahve renkli şişkinlik'ler ile başlar, bunlar patlayarak açılır ve esmer toz kitlesi halindeki spor'lar boşaltılır. Şiddetle hastalanmış bitki'ler çok zayıflatılır, iyi bir çiçeklenme yapamadan kalır ve yaprak'ları kısa zaman içinde "sararma"ya ve "kuruma"ya uğrarlar. Hastalık fide yataklarında bulunabilir ve böylece seralara sokulur. Sadece soğuk bölgelerde hastalık bahçe kasımpatı'larında şiddetli olur.
Mücadele : Hastalık, kök sürgünlerinde, hasta yaprak'larda ve yaşlı dal'larda barınarak gelecek yıllardaki "bulaşmaları sürdürür. Dökülmüş yaprak ve odunsu kalıntılarda, ayrıcakaplı yerlerdeki saksı ve kasalarda "kışlama" yaparak baharın yeni bitki'lere "bulaşma" yapar. Islak bahar mevsimimde hastalık teşvik edilir. Hastalıklı yapraklar mümkün olduğunca çabuk uzaklaştırılmalıdır. Yeni bitkiler oldukça aralıklı tesis edilir ve daha iyi havalandırma sağlanır. Saksılardaki toprak bitkiler ıslatılmaksızın doğrudan sulanır. Şiddetli hastalık ihtimali olan yerlerde "ıslanabilir kükürt", "ferbam" veya "zineb" ilaçlarından biri püskürtülür.
Gövde Çürüklüğü : Sclerotinia sclerotiorum, Fusarium sölani, F. roseum ve Pellicularia filamentosa mantar'ları, fırsat bulduğunda kök'ler veya gövde alt kısımları yolu ile C. maximum kasımpatı türü'ne girer. Gövde'de sulu bir "yumuşama", yaprak'da "sararma" ortaya çıkar. Hastalıklılık durumu zaman içinde bitki'de "ölüm" getiriri. Mücadele : Toprağa dökülmüş hastalık bulaşık kısımlarda mantar uzun müddet barınabilir. Nemli yetiştirme yerleri ve nemli havada teşvik edilen ve toprak'da taşman bu mantar'lar "sıcaklık uygulama" ve "kimyasal madde" işlemi uygulama ile denetim altında tutulabilir.
Pellicularia filamentosa ve Fusarium sp. mantarlarının bulaşması ile C, morifolium kasımpatı türünde bir "dip çürüklüğü" hastalığı gelişmektedir. Temiz ve pastörize edilmiş toprak kullanılır.
Sarı Şerit Yapraktık : Aspergillus wentii mantarı'nın sebep olduğu bu hastalık kasımpatı'nın (C. morifolium) geniş ticari ekim-dikimlerinde gözükmektedir.
Hastalıktan etkilenmiş bitki'ler, sarı ve azcık şişmiş koltukaltı tomurcuk'ları bulunan dar ve soluk sarı yaprak'lara sahiptir.
Mücadele : "Sarı şerit yapraklılık" gösteren genç bitkileri çekip çıkarma ve bunları aynı yere tekrar dikme yüzde altmış oranında etkilidir. Yaşlı ve hastalıklı kasımpatı'lar bu işlemden faydalı bir etki almamaktadır.
Yaprak Lekelenmesi: Kasımpatı'da (C. morifolium) ortaya çıkan ve Pseudomonas cichorii bakterisi tarafından hasıl edilen bu hastalık'da, lekeler koyu kahverengiden siyaha değişir, hafifçe ortama gömülüdürler, aynı merkezli kuşaklara sahiptirler.
Mücadele : "Bakır'lı" bir bakteri ilacı veya "agrimisin", yağışlı dönemler sırasında haftalık aralıklar ile püskürtülür.
Yaprak Yanıklığı : Pseudomonas syrinğae bakterisi'nin sebep olduğu, bu hastalığın belirtisi; yaprak'larda "kırmızı siyah renklenme", yaprak sapı ve yaprak orta damarı'nda ise "renk değişimi"dir. Renk bozulmasına uğrayan bitki kısımları

"kuruma"ya uğrar. Çoğu yaprak'larda "kıvrılma" ortaya çıkar. Mücadele : Hastalık bulaşıklı yaprak'lar ayıklanır ve yakılır. Kapalı yerlerdeki kasımpatı'lar sık sık havalandırılır. Püskürtme yoluyla sulama yapılmamalıdır.
Ur : Agrobacterium tumefaciens bakterisi bazı fırsatlar ile Chrysanthemum maximum, C. morifolium ve C. frutescens'm bahçe ekim-dikimlerinde bitkilerinde, dallarda ve köklerin yakınında geniş şişkinlikler meydana getirir. Mücadele olarak, hastalanmış kasımpatı'lar sökülür ve yok edilir.
Bakteri Yanıklığı: Erwinia chrysanthemi bakterisi ile sebep olunan bu kasımpatı (C. morifolium) hastalığında en göze çarpan belirti gövdenin yukarı kısmının çürüklüğü'dür, buradan uzak kısımlarda "solma" ve "çökme" de husule gelir. Bu bakteri ile bulaşık çelikler diplerinde esmerden siyaha değişen "çürüme" gösterirler. Bazan hastalığın tek belirtisi yaprak kenarı "kavrulma"sıdır.
Mücadele : ?çinde hastalıklı bitkilerin geliştirilmiş bulunduğu toprak, tekrar kullanılmadan evvel sıcaklık ile pastörize edilmelidir. Köklendirme ortamına sokulmadan evvel, "khloromisetin", "streptomicin", "aureomisin" ve "terramisin" gibi antibiyotiklerin biri içinde 4 saat kadar ^tutulan çelikler, hastalıktan temiz olmaktadır.
Yassılaşma : Corynebacterium fascians bakterisi kasımpatı'da (C. morifolium) "sürgün yassılaşması" (fasciation) olgusuna sebep olur.
Tepe yakınında gövdeler kısalır ve kalınlaşır. Yapraklar dumura uğrar ve kötü biçimli gelişir. Bitki bodurlaşır ve olağanüstü sayıda tomurcuklar oluşur. Konukçu bitkiler erkenden etkilenir ve bitki geliştikçe hastalık da ilerler.
Mücadele : Bu bakteriyi yok etmek için toprak pastörizasyonu veya yenileme tavsiye edilmektedir. ?yi yetiştirme şartlarına da dikkat edilmelidir.
Sararma : Mikoplazma-benzeri bir organizma tarafından sebep olunan bu hastalık, kasımpatı (C. morifolium) varyetesinin olağan rengi yerine yeşil renk almış çiçeklerinin ortaya çıkması ile kendini gösterir. Çiçeklenen gövdenin üst dalları bazan ince, sarımsı ve olağandan daha dik olur. Hastalıktan etkilenmiş bitkiler birkaç ay içerisinde ölürler.
Mücadele : Bulaşık bitkiler uzaklaştırılır. Emici böcekleri denetim altına almak üzere "malathion" püskürtmesi yapılır.
Çiçek Çarpıklığı : Domates'deki {Solanum lycopersicum) çiçek çarpıklık virüsü'nün etkisi ile kasımpatı (C. morifolium) çiçekleri çarpıklaşır ve olağandışı renk kazanır. Bu virüs muhtemelen Doğu Asya orijinlidir, çünkü Asya'dan ithal edilen kasımpatflardan yayılmıştır. Hastalık, Myzus persicae, Acyrthosiphon solani ve Macrosiphoniella sanborni gibi birkaç bit (aphid) böceği ile tabiatta nakledilmektedir. Mücadele ; kasımpatı'nın gömüdeki ve hasta tüm fertlerini çiçeklenme zamanında yok etmek gerekir, bunlar sık sık "çiçek çarpıklığı" hastalığına yakalanmışlardır; bu çeşit bitkiler ile yapılan çoğaltmada dikkat edilmesi ve büyüme mevsiminde erkenden bit (aphid) böcek'lerini denetim altına almak için "sevin" veya "malathion" uygulaması yapılması gereklidir; dalların ucundan alman 4-8 mm uzunluğundaki aşı kalemlerinin sağlıklı kasımpatflara aşılanması ile bu virüs'den kurtulmak mümkündür; hastalık ile bulaşık saksıdaki kasımpatı'lar, 3-4- hafta süre ile 35 oC sıcaklıktaki bir iklim dolabına konularak tedavi edilebilir; böyle bitkilerden alman kalemlerden ve çeliklerden sağlıklı kasımpatı'lar elde edilir.
Kasımpatı'daki çiçek çarpıklığı virüsü'nün varlığı ve etkisi ile kasımpatı'nın

taç yaprakları kısa, dar ve içeri kıvrık olur. Bazan taç yaprakların birçoğu ortadan kalkar. Bazı hallerde de bunlar kısa ve mat olur. Etken virüs aşılama işlemleri ile nakledilmektedir.
Mozayik : Sekiz adet "mozayik virüsü" ve iki adet "rozetleşme virüsü" kasımpatı'nın C. morifolium türünde ve varyetelerinde bu hastalığı yaratmaktadır. Hastalığın taşınmasında özsuyu ve Myzus persicae bit'i rol oynamaktadır.
Lekeli Solgunluk: Domates'deki lekeli solgunluk virüsü'nün etkisi ile hastalanan C. morifolium türü kasımpatı'larda halka ve çizgi oluşumları, soluk bölgeler ve ölü dokulu leke'ler ortaya çıkar.
Mücadele : Bilindiği üzere virüs hastalıklarını denetim altına almak zordur. Hastalıklı olduğu bilinen bitkiler asla çoğaltma maksatları için kullanılmamalıdır, çünkü böyle bitkilerden alman kalemler virüsü barındırmaktadır. Bulaşık bitki materyalinin sıcaklık ile işleme sokulması ticari uygulamada denenmemiştir. Çünkü bit ve yaprak çekirgeleri genelde virüs'leri yayarlar, bu zararlılar da "malathion" püskürtme ile denetim altında tutulabilmektedir.
Bodurluk : Bir viroid tarafından kasımpatı'c|a (C. morifolium) sebep olunan bu hastalık sonucu; bitkilerin kendileri, yaprakları ve'çiçekleri boyut bakımından küçülür. Tunç rengi, pembe ve kırmızı çiçekler daha açık renk tonlarında açıklaşır. Bodurluk virüsü ile etkilendiği zaman çiçekler daha erken açar. Bitkilere hastalık bulaştıktan 6-8 ay sonra belirtiler gözükür.
Sarı Alacalılık : Bu hastalık kasımpatı'larda (C. morifolium) bir viroid tarafından yaratılmaktadır.
Nematod : Aphelenehoides ritzemabosi nematodu, sera kasımpatflarının (C. morifolium) bir zararlısı olduğu bilinmektedir. Son zamanlarda bu nematod bina dışında yetiştirilen kasımpatı'larda "yaprak lekelenmesi" yaratarak çok zararlı olmaktadır.
Gövdeler ıslak olduğu zaman oluşan su filmi vasıtası ile nematod'lar bitki yukarılarına yüzer ve yaprak stoma'larından konukçu bitkiye giriş yaparlar. Bulaşmanın ilk belirtisi yaprakların sarımsı esmer "lekelenmesi"dir. Leke'ler geniş damarlar ile azçok sınırlanmıştır, bunlar genişler ve ilerler öyle ki tüm yaprak istila edilir. Yapraklarda "ölüm", "gevrekleşme" ve "düşme" olur. Belirtiler, Septoria sp. mantarı tarafından sebep olunan hastalığınınkiler ile karıştırılabilir, ancak nematod'lar tarafından sebep olunan leke'ler esmerimsi olup siyah değildir. Nematod'lar bitki'nin taç yaprak'larını da istila eder ve bunların iyi gelişmesini önler. Şiddetle hastalanmış bitkiler çok iyi yaprak gelişmesi ve çiçek gelişmesi göstermeksizin ölürler.
Mücadele : Bahçe kasımpatf larında hasar yaratan bu etmenlerin denetim altına alınmasında birkaç tedbir vardır. Sadece uzun ve kuvvetli sürgünlerin ucundan alman kalemler ve çelikler ile bitki çoğaltması yapılır. Yaşlı bir bitkiyi bölmeieme yolunu kullanarak bitki çoğaltılması yapılmaz. Kasımpatı'larm ekim-dikimi her yıl aynı 1 yere yapılmaz. Toprak ısınır ısınmaz, turba yosunu veya saman ve yaprak gibi başka materyal ile örtüleme yapılır; bu işlem, eski ve istila edilmiş yapraklarda hayatını sürdürebilmiş olan nematod'ların alt yapraklara bulaşmasını önlemede yardımcı olur. Ticari üreticiler, bina dışı kasımpatf larına Temmuzda Eylül başlarına kadar 2-3 haftalık zaman aralıkları ile S.defa "parathion" püskürtmesi de yaparlar; ancşk bu işlem amatör yetiştiricilere tavsiye edilmemektedir. Profesyonel olmayan yetiştiricilere "diazinon" püskürtmesi tavsiye edilmektedir. Sera kasimpatı'larının ticari üreticileri

30 metrekarelik tezgah alanına 250 gram "teknik demeton" uygulayabilmektedirler. "Demeton (sistoks)", 30 santimetrekareye en azından yarım litre olacak kadar seyreltilir. Muameleden sonra, alan baştanbaşa sulanır.
Ur : "Kök ur'u" etmeni nematod'lar olan Meloidogyne hapla ve M. incognita, kasımpatı'ların köklerini de istila eder.

Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS B?TK?LER? HASTALIKLARI ---2008