ÜÇÜNCÜ VE TAKİP EDEN DİĞER YILLARDA BUDAMA

Önceki yapılan işlemlere devam edilir. Her yıl ana dalların ve liderin ucundan 1/3 kesilir. Ağaç çeşidine, toprak ve iklim durumuna göre 8-12 ana dal olgun verim çağında bir ağaçta bulunmalıdır. Buna göre ihtiyaca göre 3. Bir kat da oluşturulabilir.

Her ana dal arasında düşey olarak 10-15 cm bulunmalı. Açılar dar ise genişletilmeli, yaklaşık 35-65o lik bir açı olmalı. Ölü dallar, hastalıklı ve kırılmış dallar seçilerek budanır. Dar açılı ve dik büyüyen dallar, yaz budaması boyunca çıkarılmaz kış budamasında çıkarılır. Yan dallarda az yan sürgün varsa tepesi 1/4 oranında kısaltılır ve sürgüne teşvik edilir. Merkezi lidere ve ana yan dallara rakip dallar yaz budamasında çıkarılır. Yan dallar ilk beş yıl açı genişletmeye açı genişletmeye ihtiyaç duyar. Yayılan yada açısı genişletilen dallar sonraki yıllarda kuvveti azalır ve meyve gözü gelişimi artar.

Ağaç meyveye oturduğunda daha hafif terbiye uygulanır, minimum yaz budamasına ihtiyaç duyar. Birinci adım, ölü, hastalıklı ve zarar görmüş dallar çıkartılır ve alçak yatan dallar ile dik sürgünlerde çıkartılır ve alçak yatan dallar ile dik sürgünlerde çıkarılır. Kuzeyi önlemek için şekil verme ve destek kesimleri ile yan dalların tepesini vurma Noel ağacı şekli oluşturmada önemlidir. Güneş olmayı engelleyen dalları (eğer kalınsa) kış budamasında yapmak gerekir.

BODUR ELMA AĞAÇLARINDA VERTİCAL AXİS TERBİYE SİSTEMİ

        Elma ağaçları için bir budama metodudur. Yeni elma çeşitleri bazı eski elma çeşitlerinden (örneğin: Golden Del. ve Jonathan gibi) çeşitlerin fiyatlarından daha yüksektir. Eğer bir yetiştirici yeni bir elma üretmek isterse onun bazı özellikleri taşımasını talep eder. Mesela, eski çeşitlerden daha karlı olmalıdır. Yoğun bahçe dikim sistemleri (örneğin; vertical axis sistemi gibi) dikimden 2 veya 3 yıl içinde meyve verebilir. Bunun tersine düşük yoğun bahçe sistemleri genellikle daha az (dekara 40-50 ağaç) dikilir. Bunlar üretime geçinceye kadar genellikle 5 yıla ihtiyaçları vardır. Yoğun üretim sistemleri vertical axis sistemi meyvenin daha erken elde edilmesinde ilave yararlar sağlar. Budama ve hasat maliyetleri azalır.Çünkü ağacın hacmi küçüktür. Daha az ilaç ve gübre kullanılır. Fakat bazı dezavantajları da vardır. Tesis maliyetleri ki bu telli bir sistemi içerdiğinden maliyeti yüksektir. Bunun yanında daha yoğun idare teknikleri ihtiyacı vardır. Hastalık ve böcek zararlıları kolayca yayıldığından dolayı daha yoğun bir idare gerektirir.

Bodur elma ağaçları M9, M26 anaçlı ağaçlarda uygulanan vertical axis terbiye sistemini anlatmaya çalışacağım. Bunları tek sıralı, iki sıralı ve üç sıralı dikim sistemi ile dikebiliriz. İstenilen dikim sistemine göre dikilecek olan bodur anaçlı olan bu fidanlarda muhakkak bir destek sistemine ihtiyaç vardır. Bu destek sistemi için her bir fidana bir direk kullanılabilir. İkinci bir yöntemde telli terbiye sistemidir. Bu metot da iki direk arasına dikim mesafesine bağlı olarak 4-6 bodur ağaçlık yer sağlanır. Şekilde de bunu göstereceğim. Burada tellerin düşey sayısı ve nihai yüksekliği isteğe bağlı olarak 3-6 sıra tel döşenebilir. En alttaki tel 45-60 cm yerden yükseklikte ve diğer düşey aralıklarda yine aynı mesafede 45-60cm olmalıdır. En üstteki teli yüksekliği hasat metoduyla ilgilidir. Hasat yerden yapılacaksa en üsteki tel yerden 180 cm yüksekte olmalıdır. Eğer bir toplama platformu, merdiven kullanılacaksa 240-300 cm yükseklikte olabilir.

Direkler demir, beton veya ahşap olabilir. İki direk arası mesafe 10-14 m. Arasında olmalıdır. Direkler dikim mesafesine bağlı olarak iki fidanın ortasına dikilmelidir. Baştaki ve sondaki direkler daha derine dikilmeli ve desteklenmelidir. Direklere 3-4 mm kalınlığında galvanizli tel büyüme sezonu ortasında gergince çekilmelidir.

DİKİMDE BUDAMA

        Dalsız fidan dikilecekse onlar yaklaşık 76 cm’den tepeleri kesilir. Bir veya iki güçlü dal olduğunda onlar çıkartılmalı ve lider yaklaşık 76 cm’den budanmalıdır. Dallı fidanlar da kullanmaya elverişli en üst dalın yaklaşık 25 cm üzerinden liderin tepesi kesilir. Bu mesafe genellikle aşı noktasının yaklaşık 89-114 cm arasındadır.

        Yeni dikim fidanlar tepesi kesilmiş dallardan  yararlanılabilir ve bazı dalların kaldırılması tamamlanır. Çünkü her dikim yeri farklıdır, yalnızca genel tavsiyeler verilebilir. Bazı fidanlık fidanları aşırı bir dal sayısına sahip olabilir. Bu sebeple, onlar düşey ve ağaç etrafının her ikisine de iyi dağıtılan aşağı yukarı yedi dala seyreltilmelidir. Oldukça fazla dal bırakma şaşırtma şokuna yardım edecektir (normal büyüme ve yaprak çıkarma da başarısızlık), ve merkezi liderin zayıf gelişimine de sebep olabilir.

        Dalların tepesini vurmada karar verirken birkaç faktöre dikkat edilmelidir.

1- Dikim tarihi

2- Dalların sayısı ve numarası

3- Gözsüz dala çeşidin eğilimi

Dikim tarihinden sonra, dalların uzunluğu ve sayısı daha önemlidir ve çeşidin ölü göz teşekkülü daha önemlidir. Çok çeşitli dalların tepesi vurulabilir.

Dikim tarihi gecikince budamayı durdur veya tam çiçeklenmeden sonra dallar en azından %50’si çıkartılmalıdır. Dikim tarihi erkense (ortalama tam çiçeklenme tarihinden 6 hafta daha önce) budama sertliği dalların sayısı ve uzunluğuna bağlı olacaktır. Nispeten az dallı ağaçlar için (3-5), 61 cm’den daha az uzunluktaki her biri, dalın budanması isteğe bağlıdır. Tepesi vurulmayan, bırakılan dallar ikinci yıl mahsulü daha çok meydana gelecektir. Bununla birlikte, hafif eğme ve uzunluğunun yukarı doğru dörtte birini çıkarma dallanmayı ve gövdeye yakın spur gelişmeyi (ölü gözü azaltmaya) ve dalların sertleşmesini arttıracaktır.

Uzun dallar uzunluğunun 1/3 ile ¼ arası çıkarılarak yaklaşık 61 cm’ye kısaltılmalıdır. Dallardaki budama, ağacın yer üstündeki bölümünün azaltılması nakliye ile oluşacak şokun önlenmesine yardım edecek ve daha küçük kök sistemiyle daha yakın denge oluşturacaktır. Çok dallı ağaçlarda dalların budanması da ölü göz oranını azaltacak ve dallanmayı arttıracaktır. Budama dalları da sertleştirdiğinden ikinci yılda ürün vermeye başladığında ara dalları yukarı bağlama ihtiyacını azaltır.

BİRİNCİ SEZON (MEVSİM)

        İdeal bir vertical axis bahçesi kurmak için bir lider ve aşağısında dört yan dal ki bunlar ağacın etrafına düzgün yayılmış dallara sahip olmalı. Bu yan dallarda merkez liderin etrafında uygun yayılmış, toprak yüzeyinden 45 ile 76 cm yükseklikte ve geniş açılı olarak  (merkezi lider ile açı 45-60 derece) bulunmalı. Satın alınan ağaçlarda bu şartlar eksiktir. Bu sebeple toprak yüzeyinden 45 cm’e kadar olan mesafede hiç dal bırakma. Ana lider ile dar açı yapan dallar ve uygun yayılış göstermeyen ana gövdedeki dallar uzaklaştırılmalı.

(A) Bir Vertikal axis sisteminde dikim için ideal bir ağaç. (B) Vertikal axiste dar açılı dallar çıkartılır ve zayıf dallı ağaçlarda lider dikimde geriye kesilir.

Eğer ağaçta sadece 2 dal varsa onlar kesilmeli ve ana lider 75 – 80 cm yüksekten kesilerek yeni lokal dalların büyümesi teşvik edilir. Yeni lider yaklaşık 45 cm büyüdüğünde liderin ucuna yakın yerleşmiş 1., 2. ve3. dallar uzaklaştırılır. Daha aşağıdaki dalların gelişmesi sağlanır. Lider de hereğe bağlansa iyi olur. Haziran başlarında en az 60 dereceden daha az açılı (liderden) dallar uygun yayılışta bulunulmalı ve bu açı ile aşağıya bağlanmalıdır. Tel veya plastik yayıcılar ve diğer ticari ürünler kullanılabilir. Açıların açılması için çimento ağırlığı veya çamaşır mandalı kullanılabilir. Bu ucuzluk sağlar. Bununla birlikte çimento ağırlıkları kullanıldığı zaman dallar başlangıçta 60 dereceden daha az bir açı ile tutulsa iyi olur. Çünkü dal açısı zamanla artar. Ağaç ağırlıkları Ağustos sonundan sonraki bir zamanda dallardan kaldırılabilmelidir.

(A) Dallar birinci büyüme sezonunun haziran başlarında gövde ile 60 derecelik bir açıya açılmalı. (B) Dal açmada çamaşır mandalı ile tutturulan ağırlıklar kullanılabilir.

Dikimden hemen sonra destek sistemine ana gövde bağlansa iyi olur. Bir yaşlı fidan üzerindeki dallar da genellikle yatay ve yataydan 30 derece yukarı açılı dallar çok arzu edilmez. Yataydan 45 derece daha yukarı açılı dallar aşırı büyümeyi ve meyvelenmeyi teşvik etmek için 30 derece veya daha aşağı açıya bağlanmalıdır.

İlk yaz büyümesi boyunca dallanma ve spur gelişimi ana dallar üzerinde olacaktır. Birkaç yeni dal ve yeni bir lider kesim noktasının hemen altında çıkacaktır. Birinci durgun budamada amaç ana iskeletin aşağıdan güçlü bir kat gelişmesini teşvik etmek ve ağacın üstünlüğünün zirvesine ulaşmasını yakınlaştırmaktır. Merkezi lider düşey bir pozisyonda bağlanırsa ve budanmadan bırakılırsa bu amaç gerçekleşmez. Birkaç budama ihtimali vardır ki bunlar; güçlü ve alçaktan bir taç oluşumu teşvik edilmesi ve doruk büyümesinin azaltılmasıdır.

Nispeten güçlü dalların tümü 30 derece aşağıya veya yatayın biraz üzerinde bağlansa iyi olur. Açı, dala ve ağaç kuvvetine bağlıdır. Dallar ve ağaçların nispeten zayıf büyümesi için 30 dereceye yakın bir açı uygundur, ama büyüme güçlüyse daha yatay bir pozisyon uygulanabilir. Dik sürgünler tamamen budanır ve çatal dallar teklenir.

İKİNCİ SEZON

        Dikimde dallı olan ana dallarda spurlar üzerinde çiçeklenme meydana gelecektir. Bodur anaçlarla, m-9  gibi mütevazı bir ürün alınacaktır ama genç ağaçların çok ürünlenmesinden sakınılmalıdır. Özellikle ağaçlar zayıf büyüyorsa. Zayıf ağaçların meyveye yatmasına müsaade edilmemelidir. Ağaçlar kamçı olarak dikildiği için genellikle ikinci yıl çiçeklenmeyecektir. Dallı fidanlardan dolayı birinci yılda iyi yetiştiler ve dekara 250-1000 kg kadar ürün alımı erken verimli çeşitlerde Gala veya Jonagold gibi beklenebilir.

    Martta liderle rekabet eden güçlü dalların çıkarılmasıyla ağacın dar piramit şekli korunmaya çalışılır. Meyve tutumundan sonra bir ağaçta 2 veya 3 elma bırakılabilir, bununla birlikte elmaların çoğu Haziran’a kadar çıkartılmalıdır. Dalların vejetatif büyümesi için oldukça fazla meyve bırakılmamalıdır ve ağacın sonraki hayat süresini azaltır. Haziranda dalla 60 dereceden daha az bir açıda yayılmalı ve ağırlık takılmalıdır. Kök sürgünlerinin çıkarılması yaz süresince yapılmamalı, sonbahar veya durgun sezon boyunca çıkartılabilir.

İkinci büyüme sezonunun ilkbahar başlarında merkezi lidere rakip olan güçlü dallar çıkartılmalıdır.

ÜÇÜNCÜ SEZON

        Terbiyenin başarıldığı yıllar süresince budama temel yapı tamamlanıncaya kadar ikinci yılda tarif edilene benzer olacaktır.

        Merkezi lider en üst tele ulaşınca, iki yöntemden biri takip edilebilir. Lider bir istikamet (baskı) içinde kıvrılabilir ve en üst tele bağlanır. Sonra, bükülen yerin altında bir yan sürgün geliştiğinde ve yeterli büyüklüğe ulaşınca o ters yönde tele bağlanır. Diğer yöntem en üst telin hemen altından lideri kesmektir. Yeni yan sürgünler geliştiğinde başlıca ikisini en üst tele bağla ,kafi uzunluğa gelir gelmez her birini ters yönlerde gerilir. Son yöntem katların gelişmesi için yeterli dal güvencesini biraz daha fazla verir.

        Bitişik olan ağaçların dalları veya ana dalları değene kadar, tellerin meyvelenmiş dallarla tüm kısımlarını örtmesini sağlamak için bir(kaplama) örtme arzu edilir. Her yıl, meyveli dalların telleri kaplamasının ardından, budama güneş ışığının iyi işlemesini sağlamak için dışarıdaki seyreltme ile sınırlamalıdır. Fazla yan sürgünler erken yıllar süresince bırakılır, üç dört yıllık bir süreden sonra tedricen çıkartılmalıdır. Ağaç sırasının genişliği 90-120 cm istenmesinin sürdürülmesi için kenar dalları seyreltme kesimleriyle buda.

DAHA SONRAKİ YILLAR

Olgun dikimler, dalların tele sardığı ağaç çiti sistem yalnızca senelik durgun budamanın makul bir miktarına ihtiyaç duyar. Ağustosta aşırı ve istenmeyen sürgün büyümeleri çıkarılır.

İyi dallanmış ağaçlar dikildiyse üç yılda dönüme 2-4 ton arasında bir ürün meydana gelmelidir. Yeni yüksek karlı çeşitlerin sık dikim meyve bahçeleri ile kurulu ağaçlardan ağırlıklı ürün almak güçlü ekonomik motivasyondur. Bununla birlikte üçüncü yılda aşırı verimli ağaçların iki yılda bir ürünlenme gibi (peryodizite) ciddi bir neticesi dikkate alınmalıdır.

İkinci yıldaki gibi kuvvetli dallar yaz mevsiminde iple veya lastik bantla bağlayarak veya terbiye ağırlığı kullanımıyla yatay bir doğrultuda terbiye edilmelidir. Takip eden üçüncü yılda durgun sezonda merkezi lider budama ve terbiyesi evvelki yıllarda kullanılan yöntemleri takip etmelidir.

Dördüncü beşinci yıllarda ,yazın ana dalların yerini belirleme ve durgun budama evvelki yıllardaki gibi aynı olacaktır. Ağaç son yüksekliğe ulaştığı ve üst dallar üzerinde meyvelendiği zaman merkezi lider iki üç yaşlı dal içine doğru geriye kesilmeli, yeni lider sürgün olarak zayıf bir yan dal bırakılmalıdır.

Erken ilkbaharda liderle rekabet eden güçlü dallar uzaklaştırılır. Erken ilkbaharda ağacın ucuna yakın dalların açılmasına (yayılmasına) devam edilir. Bu zamana kadar ağacın alt kısımlarında dallar oluşturulmalıdır. Destek için lider direğe bağlanır. Haziranın ortasına kadar lider direğin en üstünde olmalıdır (yaklaşık 240 cm uzunluğunda). Dal kırılmalarını önlemek için ve meyve büyüklüğünü ve kalitesini geliştirmek için meyve seyreltmesine ihtiyaç olacaktır.

Üçüncü yılın sonundaki durgun sezonda komşu ağacın birlikte büyüyen ve temas eden alçaktaki dalları budamalısın.

         Dinlenme döneminde komşu ağacın birlikte büyüyen alt dalları budanır. İki yaşlı ve daha yaşlı dalları piramit şekli formunda, daha az güçlü bir yan dal yapmak için geriye kesin (bak.resim 5). Bir yaşlı dallar kesilmemeli, bu olay aşırı büyümeyi teşvik eder. Tele alınan eski dallar çıkarılır.

OLGUN AĞAÇLARIN İDARESİ

        Vertical axis meyve bahçesi sisteminde olgun ağaçların yüksekliği genellikle yaklaşık 300 cm’dir. Sonra merkezi lider direğin üstünden öteye büyüyebilir, fazla kıvrılabilir ve ağaç büyüklüğü limitine kadar en üst tele bağlanabilir veya durgun sezon boyunca iki yaşlı dallar üzerinde daha az güçlü yan dal için geriye budanabilir.Vertical axis sisteminde alçak dallar daimidir ama iki yaşlı veya daha yaşlı dallar budama kesimleriyle periyodik olarak kısaltılır. Ağacın daha yukarı kısımlarında dar şekli korumak ve yeni dallar oluşturmak için merkezi lidere yakın kesimler yapılmalı. Stap (kütük) kesimlerin dibindeki vejetatif gözler yeni bir dal üretecektir ve yeni meyveli sürgün sağlayacaktır. Diğer dalın üzerine çıkan dallar ve gölgeli alçak dallar çıkartılmalıdır.

(A) Ağaç uygun yüksekliğe gelince, merkezi lider kıvrılmalı ve direğe bağlanmalıdır veya (B) yeni bir lider oluşturmak için zayıf bir yan dal üzerinden geriye kesim yapılmalıdır.

Vertical axis sistemi uygulanmış bir bahçede ileriki yıllarda görülebilecek yukarıdaki gibi olacaktır.

Kaynaklar :

1- Prof. Dr. Muhsin YILMAZ, Adana, 1990, Meyve Ağaçlarında Budama.

2- John Van Dyk, Iowa State University, USA, Genç Elma Ağaçlarında Budama.

3- Pete Lane, Ohio State University, USA, Pruning Mature Apples and Pears.

4- Michael L. Parker, Nort Carolina State University, Training & Pruning Fruit Trees.

5- Bruce H. Barritt, Good Fruit Grower, Intensive Orchard Manegement.

6- Michele R. Warmud, Missouri University, Columbia-USA, The Vertical Axis Sistem.

7- Richard C. Funt, Ohio State Univesity, USA, Trellis Espalier System for Supported Apples Trees.

8- Virginia Cooperative Extension, Tree Fruit in the Home Garden.

geocities.com