Bitkilere verilecek gübre miktarının belirlenmesinde çok değişik faktörler vardır ve bunların tek başına veya birleşik etkileri bulunur. Bu faktörleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
a. Toprak çeşidi ve toprağın durumu
b. Bitki tür ve çeşitlerine göre besin maddesi gereksinimi
c. Yetiştirme şekli ve zamanı
d. Yetiştirme süresi
e. Uygulanan ekim nöbeti (münavebe)
f. Bir önceki yetiştirilen bitkiden sonra toprağın durumu ve besin içeriği
Toprağın bünyesinin hafif veya ağır olması, besin maddelerinin toprak tarafından tutunma gücü, yıkanma miktarı durumu gübrelemede bazı farklılıklar ortaya çıkartır. Nitekim toprağı incelediğimizde azot noksanlığının daha çok açık renkli, hafif yapılı, asit reaksiyonlu, organik ve yeşil gübrelemenin yapılmadığı, toprakta organik maddenin az olduğu ve C/N oranının uygun olmadığı zamanlarda meydana gelir. Fosfor noksanlığı çok açık renkli, ağır yapılı, asit reaksiyonlu, organik madde miktarı düşük, havalanması iyi olmayan, soğuk topraklarda görülür.
Potas noksanlığı daha çok bakımlı topraklarda karşımıza çıkar. Ayrıca toprakta kirecin yüksek bulunması, organik madde miktarının düşük olması durumunda kendini gösterir. Yetiştirilen bitkilerin durumuna bakarak gübre noksanlığının mevcut olup olmadığı tespit edilebilir. Genelde bitkiler iyi büyüyor ve gelişiyorsa, yeteri kadar ürün veriyor, ürün zamanında olgunlaşıyor ve hasat yapılabiliyorsa, tohum bağlaması iyiyse, toprakta yeteri kadar besin maddesi var demektir. Bunun tersi büyüme ve gelişme kısıtlı kalıyor ve bazı aksaklıklar ortaya çıkıyorsa, meyve miktarı ve olgunlaşması iyi değil ve meyve zamanında gecikme meydana geliyorsa besin maddelerinde noksanlık bulunduğu var sayılır. Bu arada dengesizlik daha çok vejetatif bitki büyümesiyle, generatif meyve veriminde ortaya çıkmaktadır. Bitkiler bodur kalıp, renk açık yeşile dönüyorsa azot, meyve miktarında azalma ve meyvelerde bazı anormallikler meydana geliyorsa fosfor ve bitkilerde hastalıklara yakalanma artıyor ve çevreye uyumsuzluk baş gösteriyorsa, kısacası bir direnç düşüklüğü varsa potasyum noksanlığı var demektir (bu konuda detaylı bilgi için besin noksanlıkları konusuna bakınız). Bitkinin vejetatif ve generatif gelişmesinde dengenin olması, ortamda yeteri kadar NPK'lı besin maddelerinin bulunduğunu gösterir. Uygulanan gübrelemenin iyi olduğuna da bir işarettir. Cetvel 14.16’da bazı sebzelerin yeterli düzeyde istediği besin maddesi düzeyleri verilmiştir. Ancak temelde uygulanacak temel gübreleme miktarıyla, bitkilerin istemiş olduğu gübre miktarı arasında fark oluşmakta ve atılacak temel uygulama gübresindeki azot, fosfor, potasyum ve magnezyum oranının daha yüksek verilmesi gerektiği ortaya çıkmaktadır.
ANHERSON ve RUDICH’e (1994) göre, domateslere verilmesi gereken gübre miktarları Cetvel 14.17’de verilmiştir.
Sebzelerin NPK isteklerine göre bir sınıflama yaptığımızda karnabahar ravent, beyaz baş lahana (geççi), wirsing (geççi) çok fazla azot ; cihori, çin lahanası, kabak, pırasa kereviz, havuç (geççi), kuşkonmaz, beyaz baş lahana (erkenci) kuvvetli azot ; yeşil yaprak lahanası, hıyar, alabaş, salata ve marul, havuç (erkenci), bayır turpu, kırmızı pancar, ıspanak, domates, kuru soğan orta azot ; fasulye bezelye, fındık ve kestane turpu, yeşil soğan az azot isteyen sebzelerdir. Sebzeler içinde fazla fosfor ve potasyum isteyenler karnabahar, çin lahanası, hıyar, kabak, baş lahana, ravent, kereviz, havuç, normal düzeyde fosfor ve potasyum isteyen sebzeler domates, patlıcan, marul ve kıvırcıktır. Fasulye, bezelye, hıyar, pancar ve domates fazla magnezyumu sever. Diğer sebzelerin magnezyum isteği normal düzeydedir.
Sebzeler yetiştirme zamanlarına göre farklı besin maddesi isteği gösterir. Daha önce verdiğimiz Cetvel 14.16'yı burada tekrar inceleyecek olursak, alınan ürün miktarına bağlı kalarak sebzelerin erken, vaktinde ve geççi yetiştirilmesi, yetiştirme yerinin örtü altında (serada veya alçak tünellerde) veya dışarıda tarlada olması, farklı besin uygulaması yapmayı gerektiğini görürüz. Nitekim cetvelde domateslerin tarlada yetiştirilmesinde dekara 3500 kg ürün için NPK gübresi saf olarak 11-4-14 kg iken, bu serada toprak üzerinde ilkbahar yetiştiriciliğinde 15000 kg ürün için 30-12-25 kg, sonbahar yetiştiriciliğinde 10000 kg ürün için 25-8-20 kg, topraksız yetiştiricilikte ilkbaharda 25000 kg ürün için 45-20-30 kg ve sonbaharda 20000 kg ürün için 30-15-25 kg’dır.
Cetvel 14.16. Bazı Sebzelerin Besin Maddesi İstekleri.
Sebze Çeşitleri Verim Azot Fosfor Potasyum Kalsiyum
(kg/da) (kg/da) (kg/da) (kg/da) (kg/da)
Beyaz baş lahana Erkenci 3000 5 5 15 11
Vakitli 6000 20 10 30 35
Geççi 4500 15 7 22 20
Kırmızı lahana Erkenci 2700 16 5 19 17
Vakitli 4000 24 7 28 25
Geççi 3500 21 6 24 22
Wirsing Erkenci 1800 12 4 16 17
Vakitli 2000 15 6 20 20
Geççi 2200 18 8 24 25
Yaprak lahanası Küçük yap. 1800 12 3 11 8
Büyük yap. 2500 14 4 20 14
Karnabahar Erkenci 2000 12 5 18 12
Geççi 2500 15 6 20 15
Baş salata İlkbahar 3000 6 3 14 4
Sonbahar 2500 5 2 10 4
Ispanak İlkbahar 1200 9 4 11 3
Sonbahar 1000 7 3 10 4
Havuç Erkenci 2000 9 3 15 11
Geççi 4000 12 6 12 15
Kök kerevizi Vakitli 2000 13 6 19 6
Kırmızı pancar Vakitli 4500 16 8 28 8
Domates Tarla Vakitli 3500 11 4 14 14
Topraklı İlkbahar ser 15000 30 12 25 25
Sonbahar ser 10000 25 8 20 20
Topraksız İlkbahar ser 25000 45 20 30 15
Sonbahar ser 20000 30 15 25 10
Hıyar Tarla 5000 5 4 8 3
İlkbahar ser 18000 35 28 25 10
Sonbahar ser 15000 25 15 20 8
Soğan Kuru 3000 8 5 9 6
Taze 1000 6 3 15 5
Pıras Vakitli 3000 10 5 15 6
Fasu Sırık 2000 16 4 12 18
Yer 1500 10 3 8 12
Bezel Vakitli 1500 14 4 11 12
Cetvel 14.17. Domates Bitkisine Verilecek Temel Uygulama Gübre Miktarları
(ATHERTON ve RUDICH 1994)
Elementler Topraktaki miktarı Verilecek Gübre Gübre Cinsi
(mmol/l) miktarı (kg/100 m2)
Azot
Düşük 0 - 4,0 12 - 15
Orta 4,1 - 8,0 9 -12
Normal 8,1 - 12,0 6 - 9 NH4NO3 + CaCO3
Yüksek 12,1 - 16,0 3 - 9
Çok yüksek 16,1 - ? 0 - 3
Fosfor
Düşük 0 - 0,5 10 -15
Orta 0,6 - 1,0 5 - 10
Normal 1,1 - 1,5 0 -5 Ca(H2PO4)2
Yüksek 1,6 - 2,0 -
Çok yüksek 2,1 - ? -
Potasyum
Düşük 0-2,0 30 - 40
Orta 2,1 - 4,0 22 - 30
Normal 4,1 - 6,0 15 - 22 K2SO4 . MgSO4
Yüksek 6,1 - 8,0 7 -15
Çok yüksek 8,1 - ? 0 -7
Magnezyum*
Düşük 0 - 0,5 16 - 24
Orta 0,7 - 1,0 10 - 16
Normal 1,1 - 1,5 6 - 10 MgSO4 . 2H2O
Yüksek 1,6 - 2,0 6 - 10
Çok yüksek 2,1 - ? 0 - 3
* Çözelti ortamında belirlenmiştir.
Açıkta yetiştiricilikte daha az ürün karşılığı daha az gübre kullanılmakta, sera gibi kapalı bir üretimde fazla ürünle beraber gübre miktarı artmaktadır. Burada seradaki iklim koşullarının bitki büyüme ve gelişmesini devamlı hızlı ve sürekli teşvik etmesi, bitkinin verim potansiyelini arttırmakta ve karşılığında daha fazla gübre kullanmasına sebep olmaktadır. Hıyarı ve domatesi ele alarak, tarla yetiştiriciliklerini karşılaştıracak olursak, domateste NPK saf olarak 11-4-14 kg iken, hıyarda 5-4-8 kg olmaktadır. Buradan da sebze tür ve çeşitlerine göre farklı gübreleme yapılması gereği ortaya çıkar. Meyvesi yenen sebzelerde NPK oranı 1-1-2, yapraklı sebzelerde 1-1-1 ve yumrulu sebzelerde 1-2-2 şeklindedir. Domates bitkisini bir yetişme dönemindeki farklı büyüme periyotlarında istediği besin maddesi oran ise, fide döneminde 1-1-2, hasat öncesi 1-1-1 ve hasat başladıktan sonra 1-0,5-0,5 olmaktadır. Yukarıda daha önceden de belirttiğimiz gibi bitkinin istediği gübre miktarıyla, uygulanacak gübre miktarı arasında fark oluşmaktadır. Çünkü, toprak üzerinde yapılan yetiştiricilikte atılan gübrenin tamamı bitkiler tarafından kullanılmaz. Bunun bir kısmı bitki tarafından alınırken, diğer bir kısmı gaz halinde uçarak, yıkanarak, toprakta fiksasyona uğrayarak (yarayışsız hale geçerek) kaybolabilir. Genel bir yaklaşımla, bu oranların % 10-30’u yıkanabilir, % 10-20’i yarayışsız hale geçebilir ve % 30-50’si bitkiler tarafından alınabilir. Bitkilerin topraktaki besin maddelerinden yararlanma oranları, azotlu gübrelerde % 30-60, fosforlu gübrelerde % 10-30 ve potasyumlu gübrelerde % 20-40 arasında değişir. Tarlada gübreleme yaparken dekara verilecek saf besin maddeleri, çok kuvvetli azot gübrelemesinde 25-30 kg, kuvvetli azot gübrelemesinde 15-20 kg, orta azot gübrelemesinde 5-10 kg ve zayıf azot gübrelemesinde 2-5 kg olarak belirlenir. Aynı durum kuvvetli fosfor gübrelemesinde 15-20 kg, orta fosfor gübrelemesinde 10-15 kg, az fosfor gübrelemesinde 5-10kg; kuvvetli potasyum gübrelemesinde 40-60 kg, orta potasyum gübrelemesinde 20-30 kg ve az potasyum gübrelemesinde 5-15 kg’dır. Buraya kadar verilen bilgilerin ışığı altında, şimdi tarlada yapılacak bir gübrelemede kullanılacak gübre miktarlarını bir sebze çeşidini ele alarak hesaplayalım. Türkiye’de en çok yetiştirilen bitki domates olduğundan, bu bitkiyi örnek olarak alabiliriz. Domatesin tarlada yetiştirilmesi sırasında saf gübre olarak istediği NPK gübre miktarı Cetvel 14.16 da 11 kg azot (N), 4 kg fosfor (P) ve 14 kg potasyum (K) dur (Dikkat gübrelerde bulunan besin maddeleri ağırlıkça % olarak belirtilir ve azot (N), fosfor (P2O5) ve potasyum (K2O) şeklinde ifade edilir).
AZOT- Amonyum nitratlı gübre kullandığımızda :
100 kg amonyum nitrat 35 kg N içerdiğinden
X 11 kg gübrelemede verilecek saf N için

X = 11 x100 / 35 = 31,4 kg amonyum nitrat gübresi kullanılmalıdır.
FOSFOR- Süper fosfatlı gübre kullanıldığında:
100 kg süper fosfat 20 kg P2O5 içerdiğinden
X 4 kg gübrelemede verilecek saf P2O5 için

X = 4 x 100 / 20 = 20 kg süper fosfat gübresi kullanılmalıdır.
POTASYUM- Potasyum sülfatlı gübre kullanıldığında:
100 kg potasyum sülfat gübresi 50 kg K2O içerdiğinden
X 14 kg gübrelemede verilecek saf K2O için

X = 14 x 100 / 50 = 28 kg potasyum sülfat gübresi kullanılmalıdır.
Bu hesaplama sonuçlarını Cetvel 14.18’deki şekliyle verebiliriz. Bu rakamlar, gübrede bulunan saf besin maddesine göre, bitkilerin istemiş olduğu gübre miktarıdır. Eğer doğrudan bu miktar gübreyi toprağa atacak olursak, toprakta tutunan ve yıkanan gübre miktarını hesaba katmadığımızdan, verilen gübre ile bitkilerimiz eksik gübrelenmiş olur.
Cetvel 14.18. Tarla Domatesine Verilecek Gübre Miktarı
Gübre Çeşidi Gübrede Bulunan Gübrelemede Verilecek Kullanılacak
Etkili Besin Saf Besin Gübre
Maddesi Miktarı Maddesi Miktarı Miktarı
Amonyum nitrat 35% 11 kg saf Azot 31,4 kg / da
(100 kg gübrede
35 kg azot
bulunur)
Süper fosfat 20% 4 kg saf Fosfor 20 kg / da
(100 kg gübrede
20 kg fosfor
bulunur)
Potasyum sülfat 50% 14 kg saf Potasyum 28 kg / da
(100 kg gübrede
50 kg potasyum
bulunur)
?imdi bulunan bu gübre miktarına, toprakta tutunan ve yıkanan miktarı ilave etmemiz gerekir. Önceki konularda belirttiğimiz gibi, atılan gübrenin % 30-50’si bu yolla kaybolduğundan, atılacak gübre miktarı bu oranda arttırılmalıdır. Başka bir değişle atılacak gübrenin 2-3 kat fazlası toprağa verilmelidir. Bu durumda kullanacağımız gübre miktarını iki kat arttırdığımızda:
Azotlu gübre için amonyum nitrattan = 31,4 x 2 = 62,8 kg/da
Fosforlu gübre için süper fosfattan = 20,0 x 2 = 40,0 kg/da
Potasyumlu gübre için potasyum sülfattan = 28,0 x 2 = 56,0 kg /da
kullanmamız gerekir.
Ancak bu rakamları bir yıl önce yapılmış gübreleme şeklini ve yetiştirilen bitki çeşidini ve yapılan organik gübreleme miktarını devreye soktuğumuzda yeniden değiştirmek mecburiyetinde kalırız.
Tarla yetiştiriciliğinde dekara 5-10 ton arasında ahır gübresi verilir. Atılan ahır gübresi, birinci yıl toprağa % 20-30 , ikinci yıl % 10-20 ve üçüncü yıl % 5-10 düzeyinde etkili olur. Ahır gübresi içinde ortalama % 60-80 su ve % 20-40 kuru madde vardır. Kuru madde % 0,4-0,6 azot (ortalama % 0,5), % 0,1-0,2 fosfor (ortalaması % 0,2) ve % 0,2-0,6 (ortalama % 0,4) potasyum bulunur. Toprağa 10 ton ahır gübresi verdiğimizde, toprağa o yıl ortalama 50 kg azot, 20 kg fosfor ve 40 kg potasyum vermiş oluruz. İlk yıl ahır gübresi içindeki besin maddelerinin ortalama % 15'i faydalı hale geçtiğinden, ahır gübresindeki 50 kg azotun 7,5 kg’mı, 20 kg fosforun 3 kg ve 40 kg potasyumun 6 kg kullanılabilir ve bu miktarları vereceğimiz gübreden düşmemiz gerekir.
O zaman atacağımız gübre miktarı :
Azot için 62,8 – 7,5 0 = 55,3 kg
Fosfor için 40 – 3 = 37 kg
Potasyum için 48 – 6 = 42 kg bulunur.
Bir yıl önce yaptığımız yetiştiricilikte, yetiştirdiğimiz bitkiye verdiğimiz gübrelerin bir miktarı bitki tarafından alınmış ve diğer bir kısmı toprakta kalmış olabilir. Bu bakımdan topraktan örnek alıp, toprakta mevcut bulunan besin maddeleri miktarını analizle tespit etmemiz gerekir. Analizi sonucunda, toprakta alınabilir besin maddelerini, bu yıl domatese vereceğimiz gübre miktarından düştükten sonra, kalan gübre miktarını toprağa verebiliriz.
Yukarıdaki bu örnekten anlaşılacağı üzere, her şeyi hesap ederek, yetiştireceğimiz bitkinin besin maddesi isteğini, gübre olarak toprağa vermek oldukça güç bir işlemdir. Bütün bu hesaplamaları yapmak hem güç, zaman alıcı, pratik olmayan bir iş ve hem de masraflıdır. Bazen geçerli bir yol da olmayabilir. Biz ne kadar gübre miktarını tam hesaplayıp atsak bile, bazı çevre koşullarına (yağışın o yıl ani artışı, güneşlenme ve sıcaklık değişimi vb. gibi) müdahale edemediğimizden ve sabit tutamadığımızdan, atılan gübrenin topraktaki tutuluşu ve etkinliği değişebilir, yarayışlılığı azalabilir. Bu bakımdan gübreleme yaparken sadece Cetvel 14.18’de bulduğumuz değerleri dikkate alarak da gübreleme yapabiliriz. Bu değerler çok fazla yüksek değerler olmadığından toprakta bulunan besin maddelerini aşırı derecede arttırmaz ve bitkilerimize zarar verecek noktaya çıkarmaz. Ancak atılan gübreler toprakta yıkanıp ve tutunup kullanışsız hale geçebilir, eksik duruma düşebilir ve bitkilerde besin noksanlıkları çıkabilir. Eğer iyi bir yetiştirici isek, devamlı bitkilerimizi kontrol ettiğimizden, onlarda meydana gelen aksaklıkları gözlediğimizden ve bitkide meydana gelen besin noksanlıklarının neler olduğunu ve hangi besin noksanlıklarında bitkilerin hangi belirtileri ortaya çıkardığını bildiğimizde, bu eksik besin maddelerini suda çözünmüş halini toprağa vererek veya yaprak gübrelemesiyle tamamlayabiliriz ve anında bu olayı ortadan kaldırabiliriz. Son yıllarda serada yaptığımız topraksız yetiştiricilikte, toprak faktörü ortadan kalktığından, bitkilere verilecek gübre miktarları, onlara vereceğimiz çözelti içindeki miktar kadar olmakta ve bu bakımdan da daha belirgin bir hesaplama yapabilmekteyiz (Bu kitapta serada yetiştirme sistemleri üzerinde durmadığımızdan herhangi bir bilgi verilmemiştir. Eğer bu konuda bilgi almak istiyorsak GÜNAY ve KÜTÜK (1999) kaynağına bakmamız gerekir).
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay