Diplotaxis tenuifolia DC. (Yabani roka) Cruciferae

[Fitopatolog]

Diplotaxis tenuifolia DC. (Yabani roka) Cruciferae

İşlenmemiş topraklarda, bilhassa yol kenarları ve duvar üstlerinde yetişen, 30 - 80 sm boyunda, Mayıs - Kasım aylarında çiçek açan, mavimsi yeşil renkte, tüysüz veya aşağı kısımlarında az tüylü, iki veya çok senelik, fena kokulu otsu bir bitkidir. Gövde üzerinde sarmal durumda bulunan yapraklar tam veya nispeten az parçalı, aşağıdaki mızrak biçimindeki yapraklar ise şeritsi loplarla derin parçalara ayrılmış tüysü tiptedir (Şek. 1). Sapları aşağı yukarı çiçeğin iki misli uzunlukta olan çiçekler salkım durumunda toplanmıştır. 4'lü diziliş gösteren çiçeklerin sarımsı yeşil renkle, tüysüz veya uçlarına doğru az tüylü olan kaliks yaprakları yaygın durumdadır (Şek. 2). Kaliks yapraklarının iki misli kadar büyüklükteki sarı renkli 4 korolla yaprağının yaygın olan uç kısımları ikişer ikişer karşılıklı durumda bir haç manzarasını göstermektedir. Sayıları 6 olan erkek organlardan dışta bulunan ikisi içteki 4 erkek organdan daha kısadır (Şek. 3). Erkek organların taban kısmında nektaryumlar bulunmaktadır. Üst-durumlu dişi organ, 2 meyvayaprağm-dan yapılmış olan parietal plasentalanma gösteren yumurtalıkla, bunun üzerinde yassılmış kısa bir stilus ve bir, veya kısmen ikiye ayrılmış stigmadan ibarettir. Yalancı bir bölme ile iki göze ayrılmış olan yumurtalığın her bir gözünde bulunan çok sayıdaki tohum - taslakları iki sıralı dizilmiş bulunmalarına rağmen karşılıklı plasentalarda tohum-taslakları almaşlı olduğundan her gözde üst üste tek sıra teşkil ederler (Şek. 4). Uzun ve yaygın saplar üzerinde düşey durumda bulunan mey-valar silikuva tipinde kapsüller halindedir (Şek. 5). Olgunlaştıkta, meyvayaprak-ları aşağıdan yukarıya doğru açılır ve tohumlar yalancı bölmeye bağlı olarak kalır (Şek. 6). Tohumun içi tamamiyle yedek besin maddelerini çeneklerinde toplamış olan embriyo ile doludur.
Yayılışı: İstanbul, Ege bölgesi, Orta Anadolu ve Toroslarda bulunmaktadır.
Kullanılışı: Kültür bitkileri için zararlı bir bitkidir. İhtiva ettiği nek-taryumlarmdan ötürü bilhassa son baharda kısmen arılara uğrak teşkil eder.



Küçük bir embriyo, yağlı geniş endospermaya malik tohumlar çiçek rengine bağlı olarak beyazımsı, kahverengi veya mavimtrak renkte olurlar (Şek. 2c).
Yayılışı: Anadoluda yabani olarak bir çok haşhaş çeşitlerine tesadüf edilmekte, ve bir çok yerlerde, özellikle Doğu Anadoluda afyon ve tohum elde etmek için yetiştirilmektedir.
Kullanılışı : Yeşil kapsülün sütünden afyon ve afyon alkaloidleri elde edilir. Afyon ağrı kesici ve uyuşturucu olarak eskiden beri tanınmaktadır. Ayni zamanda öksürük kesici, spazm giderici ve peklik verici özellikleri de vardır. Tıpta daha ziyade afyondan elde edilen alkaloidler kullanılmaktadır. Haşhaş yaprağı dıştan ağrı kesici, haşhaş başı ise dıştan ağrı ve sancıları dindirici, içten teskin edici olarak kullanılır. Tıbbî saha dışında afyon keyif verici maddeler arasındadır. Haşhaş tohumunda afyon alkaloidleri hemen hemen hiç bulunmadığı için tohumlardan elde edilen yağ bilhassa haşhaş ziraati yapılan yerlerde yemek yağı olarak kullanılır.