Unum austriacum L. (Keten)

[Fitopatolog]

Unum austriacum L. (Keten)

Linaceae

Haziran - Ağustos aylarında güzel mavi çiçekler açan. 10-60 sm yükseklikte, tüysüz, çok senelik, toprak-aîtı gövdesi odunlaşmış otsu bir bitkidir (Şek. 1). Dik veya yatık vaziyetteki gövde üzerinde sık ve sarmal durumda bulunan, grimsi yeşil renkteki basit yapraklar sapsız olup şeritsi mızrak biçimindedir. Gevşek akrep tipinde (sinsiııus) çiçekdurumları teşkil eden çiçeklerin oldukça uzun olan sapları ya diktir veya umumiyetle bir yöne doğru kavis meydana getirecek tarzda eğilmiştir. Kaliks, tüysüz, dıştaki 2'si mızraksı, içteki 3"ü oval biçimde 5 serbest yapraktan ibarettir. Mavi renkteki serbest korolla yaprakları kaliks yapraklarından 3 - 4 defa daha uzundur. Sayıları 10 olan erkek organlardan korolla yapraklarının önüne rastlayan 5 tanesi körelmiş olup. filameatlerin aşağı kısımlarının birleşerek meydana getirdikleri tüpün kenarında birer diş şeklini almışlardır (Şek. 2, 3). Içe-ba-kan anterlere malik olan verimli erkek organlar korolla yapraklarıyla almaşlı durumda yer almıştır. Filamentlerin teşkil ettiği tüpün dışında, taban kısmında, verimli erkek organların bulunduğu yerde 5 küçük nektaryum bulunmaktadır. 5 meyvayaprağmdan yapılmış olan üst-durumlu dişi organ uzunca topuz halinde stig-ma ile nihayetlenen 5 serbest ince uzun stilusa maliktir. Ekseriya çiçekler dişi organın erkek organlara nazaran kısa (Şek. 2), veya uzun (Şek. 3) olmasına göre di-morf heterostili göstermektedir. 5 gözlü olan yumurtalık meyvayapraklarının sırt kısmından çıkıp, aşağı yukarı yumurtalığın merkezine kadar ilerleyen yalancı bölmelerle, her birinde aksiller plasentalanma gösteren birer tohuın-taslağı bulunan 10 gözlü hale gelmiştir (Şek. 4). Meyvalar olgunlaştıkta, dışında kaliks yaprağı taşıyan, küremsi şekilde, gerçek ve yalancı bölmelerin bulunduğu yerden 10 yarıkla açılan 10 tohumlu kapsüller teşkil eder (Şek. 5). Kenarları keskin, yassılmış uzunca oval biçimli, parlak kahverengindeki tohumlar yağ bakımından zengin ince bir endosperma ile etli bir embriyo ihtiva ederler (Şek. 6). Tohum kabuğunda su ile şişip peltemsi bir hal alan müsilâi maddesi vardır.
Yayılışı: Doğu ve Orta Anadoluda bulunmaktadır.
Kullanılışı: Bahçelerde bir süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Dokumacılıkta kullanılan gövde kabuğundaki lifleri (Şek. 8), tıpta kullanılan tohumları bakımından diğer bir keten türü (L. usitatissimum L.) hemen hemen bütün Tür-kiyede yetiştirilmektedir. Keten tohumu dıştan lapa halinde yumuşatıcı, içten müs-hil olarak kullanılmaktadır. Keten tohumundan elde edilen yağ lavman suretiyle verildiği gibi, dıştan yanıklara tatbik edilir. Sanayide bezir yağı diye tanınan keten tohumu yağı cila, boya, sabun imalinde ve daha pek çok yerde kullanılmaktadır.