Aeseulus hîppocastanum L. (Atkestanesi) Hippocastanaceae

[Fitopatolog]

Aeseulus hîppocastanum L. (Atkestanesi) Hippocastanaceae

Nisan - Temmuz aylarında çiçek açan, 15 - 25 m boyunda, sık dallı ve yapraklı bir ağaçtır. Gövde üzerinde karşılıklı durumda bulunan uzun saplı, oldukça büyük olan yapraklar, kenarları dişli, ucu sivri, taban kısmına doğru daralan uzunca ova! biçimli 5 - 7 parçadan ibaret, parmaksı tipte aya kısmına maliktir (Şek. 1). Yaşlandıkları zaman tüysüz olan yapraklar erken safhada alt taraflarında damarların çıktığı yerlerde tüy demetleri taşır. Epeyce büyük ve dik olan piramid biçimli çiçek-durunıları akrepsi tipte kimoz durumlardaki çiçeklerin bileşik-salkım tarzında birleşmesiyle meydana gelmiş tirsus tipinde durumlardır. Ayni çiçekdurumlarında bulunan çiçekler ya erdişidir (Şek. 6), veya dişi organın köıelmesiyle erkek çiçek haline gelmişlerdir (Şek. 7). Eğik tek-simetri gösteren güzel kokulu çiçeklerin dışında, çan şeklinde bileşmiş, eşit olmayan 5 dişe malik kaliks ile, 2 yukaıda, 3 aşağıda olmak üzere buruşuk ve tüylü 5 serbest yapraktan ibaret korolla bulunmaktadır (Şek. 2). Korolla yapraklarından alt ortadaki bazen eksik olabilir. Korolla yaprakları beyaz renkli olup taban kısımlarında genç fazda sarı, antetlerin açılmasından sonra kırınızı renk alan lekeler taşımaktadır. İki daire üzerine dizilmiş olan erkek organların sayısı, kaliks yapraklariyle karşılıklı durumda bulunanlardan umumiyetle 3'ünün kaybolmasıyla 7'ye inmiştir. Erkek organlar, çiçeğin taban kısmında bulunan nektaryum diskinin iç kısmından çıkan, çiçeğin bir tarafında yukarıya doğru kavis meydana getirerek bir yay gibi kıvrılan, farklı uzunlukta filamentlere maliktir. Ust-durumlu. 3 meyvayaprağmdan yapılmış olan dişi organ, sivri ve ince tek stigma ile nihayetlenen, aşağı yukarı erkek organların uzunluğunda bir stilusa maliktir. Dişi organ erkek organlardan evvel olgunlaşır fprotogini). Her gözünde üst üste, aksiller plasentalanma gösteren ikişer tohum -taslağı ihtiva eden 3 gözlü genç meyva (Şek. 3, 4, 5) gelişme sonucunda umumiyetle bir, bazen iki tohum ihtiva eden, eksokarpı derimsi ve dikenli, sarımsı yeşil renkte, küre biçiminde, oldukça büyük, 3 parçaya yarılarak açılan lokulusid kapsül tipinde bir meyva verir (Şek. 8). Oldukça büyük, küremsi veya yumurtan ısı biçimli tohum geniş sarımsı renkte hilum gösteren, düzgün parlak kahverenginde bir tohum kabuğuna maliktir (Şek. 9). Endospermasız olan tohumun iç kısmı la-mamiyle yağ ve nişasta ihtiva eden geniş çeneklere malik, kendi üzerinde kıvrık embriyo ile dolu bulunmaktadır (Şek. 10).
Yayılışı:Gerek yol kenarlarında, gerek parklarda bir süs ağacı olarak bütün Türkiyede yetiştirilmektedir.
Kullanılışı : Bir süs bitkisi olarak kullanılmaktadır. Çok beyaz ve yumuşak olan odunu tornaya ve yontarak işlemeye uygundur. İyi bal yapmaya elverişli olan bol miktardaki nektarından dolayı arıların uğrağını teşkil eder. Tohumları keçi ve koyunlar tarafından yenilmektedir. Tıpta atkestanesi tohumları ağrı dindirici olarak ve damar daraltıcı özelliğinden dolayı varis, flebit ve hemeroite karşı, kabukları ise ateş düşürücü ve kuvvet verici olarak kullanılmaktadır.