Primula sibthorpii Rchb. (Çuhaçiçeği) Primulaceae

[Fitopatolog]

Primula sibthorpii Rchb. (Çuhaçiçeği) Primulaceae

Mart - Mayıs aylarında çiçek açan, 5 - 20 sm yükseklikte, etli toprak-altı gövdesine ve birçok ek-köke malik, yünsü tüylü, çok senelik otsu bir bitkidir. Rutubetli ve gölgelik yerlerde yetişir. Bitkinin taban kısmında rozet halinde toplanmış olan, uç kısımlarına doğru geniş, sapa doğru daralan oval biçimdeki yapraklar, kenarı gayrimüsavi dişli, yüzeyi kırışık, alt yüzü üst yüzden daha açık yeşil renkte, tüylü bir aya kısmına maliktir (Şek. 1). Şemsiye tipindeki çiçekdurum-ları ekseriya çok kısa bir gövde üzerinde bulunduğundan çiçek sapları yaprak rozetinin ortasından çıkmış gibi görünür. Nadiren çiçfekdurumu aşağı yukarı yaprak uzunluğunda, yünsü tüylü bir gövde üzerinde taşınabilir. Çiçeğin etrafında 5 kaliks yaprağının birleşmesiyle meydana gelmiş, aşağı yukarı kendi boyunun yarısı kadar uzunlukta mızraksı biçimli, dişlere malik, yünsü, tüylü, yeşil renkte, uzunca bir kaliks tüpü bulunmaktadır. Kaliks boyunun yaklaşık olarak 2 katı uzunlukta ve 2 - 3 sm genişlikte olan korölla, nihayetinde kalp biçiminde, aynı plânda yayılmış 5 lop bulunan, boğaz kısmına doğru daha geniş ve plilenmiş, oldukça uzun silindir biçiminde bir tüp meydana getirmiştir. Umumiyetle açık veya koyu eflâtun ve bazen beyaz renkte olan korolla loplarının taban kısmında portakal renginde bir leke bulunmaktadır. Korolla loplarıyle korolla tüpünün yeşilimsi sarı rengi beyaz renkli bir bölge ile ayrılır. Kısa filamente, içe-bakan anter-lere malik olan erkek organlar korolla loplarıyle karşılıklı durumda ya korolla tüpünün boğaz kısmına (Şek. 2), veya aşağı yukarı korolla tüpünün orta kısmına bağlı bulunurlar (Şek. 3). Üst-durumlu, 5 meyvayaprağmdan yapılmış olan dişi organ, sentral plasentalanma gösteren çok sayıda tohum-taslağı ihtiva eden tek gözlü yumurtalıkla (Şek. 4), basit bir stilus ve başçık halindeki stigmadan ibarettir. Erkek organların korolla tüpünün boğaz kısmına bağlı olan çiçeklerde stilus kısa, stigmanm papilleri küçük, polenler büyük, diğerlerinde ise stilus uzun, stigmanın papilleri büyük, polenler küçüktür. Aynı bitki üzerinde tesadüf edilen karakteristik dimorf heterostili avtogamiye engel teşkil etmekte rol oynamaktadır. Kaliks ile örtülü bulunan ve kaliks tüpünden biraz uzun olan oval biçimli meyva tepesinden 5 dişle açılan, çok tohumlu bir kapsüldür (Şek. 5). Tohumlar etli en-dosperma içersinde küçük bir embriyo ihtiva ederler.
Yayılışı: Marmara ve Karadeniz bölgesinde bulunmaktadır.
Kullanılışı: Süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Bu meyanda kullanılan çift katmerli varyetesi birbirinin içersine geçmiş gibi görünen iki korollaya maliktir. Yumartalığın taban kısmından salınan nektar bilhassa kış mevsiminin sonunda arıların uğrağını teşkil eder. Tıbbî özelliği bakımından müsekkin, idrar ve balgam söktürücü olarak bilinmekteyse de memleketimizdeki türler henüz bu yönden incelenmiş değildir.