Digitalis ferruginea L. (Yüksükotu) Scrophulariaceae

[Fitopatolog]

Digitalis ferruginea L. (Yüksükotu) Scrophulariaceae

Temmuz - Eylül aylarında çiçek açan, 0,3 - 3 m yükseklikte, iki veya çok senelik, zehir ihtiva eden otsu bir bitkidir. Umumiyetle dalsız olan tüysüz gövde nadiren çiçekdurumu ekseninin dip kısmından dallanabilir. Bitkinin tabanında rozet durumunda toplanmış yapraklar saplı ve spatül biçiminde; gövde üzerindeki sarmal dizilişli, sapsız yapraklardan aşağıdakiler uzunca mızraksı, yu-kardakiler ise mızrak biçimindedir (Şek. 1). Yüzeyi sert ve derimsi, umumiyetle tüysüz veya kenarlarında ve damar altlarında seyrek tüylü olan yaprak ayasının ucu sivri, kenarı tam, veya uca doğru hafifçe dişlidir. Bitkiye göre değişen açık yeşil ile esmer yeşil arasında renk farkları gösteren yaprakların damarları az çok kenar çizgisine paraleldir. Tüysüz, mızrak biçimli braktelerin koltuğunda bulunan, kısa saplı, aşağıya eğik, tek-simetrili, erdişi çiçekler, tüysüz bir eksen üzerinde, sık çiçekli salkım tipinde çiçek durumları teşkil etmek üzere toplanmışlardır. Çiçeklerin etrafında nihayeti yuvarlak veya hafifçe ikiye bölük yumurtamsı elips biçimde, kenarları zarımsı, tüysüz veya kenarlarında seyrek tüylü, 5 serbest kaliks yaprağı ile; 15-30 mm uzunlukta, nihayetinde üstte 2, altta 3 loptan ibaret 2 dudağa malik küresel bir tüp teşkil eden korolla bulunmaktadır (Şek. 2, 3). Hafifçe ikiye ayrılmış olan üst dudak çok kısa, yan lopları kısa 3-köşemsi olan alt dudağın yarım daire halinde nihayetlenen orta lopu aşağı yukarı korolla tüpü uzunluğundadır. Bitkiye göre değişen beyazımsı sarı ile pas rengi veya morumsu renk arasında değişen korolla iç kısımda, ve en fazla alt dudağın orta lopunda koyu renkte damarhdır. Tüylü olan korolla bilhassa alt dudağın orta lopunun iç kısmında daha sık ve uzun tüylere maliktir. 2'si diğer 2'sinden daha uzun olan içe-bakan 4 erkek organ korolla tüpünün taban kısmına bağlıdır. Dibinde bir salgı diski bulunan alt-durumlu, 2 meyvayaprağmdan yapılmış dişi organ etli, aksiller plasentalanma gösteren çok sayıda tohum-taslağma malik 2 gözlü yumurtalıkla, 2 loplu stigma ile nihayetlenen, korollanm üst dudağını takip eden basit bir sti-lustan ibarettir. Tabanında kaliks yapraklarını taşıyan meyva kızıl kahverenkli, ucunda kurumuş stilus artığından bir gaga bulunan, sert meyvakabuğuna malik septisid bir kapsüldür (Şek. 4). Olgunlaştıkta, meyvanm kenarları içeriye doğru kıvrık 2 kapakla açılmasıyla ortada, üst kısmı çıplak plasenta sütunu görünür. Endosperma ile çevrilmiş etli embriyoya malik olan, üzerinde poligonal ağsı bir süs gösteren, kızıl kahverenkli tohum kabuğuna malik çok küçük tohumlar, yan yüzeylerinden birinde boyuna bir girinti taşıyan piramitsi şekildedir (Şek. 5).
Yayılışı : İstanbul civarında, Marmara ve Karadeniz bölgelerinde, Konya ve Antalyanm dağlık kısımlarında bulunmaktadır.
Kullanılışı : Bir süs bitkisi olarak kullanılabilir. Memleketimizde yetişmekte olan Digitalis türlerinden kimyasal ve farmakolojik yönden en iyi incelenmiş olanıdır. Yapraklarının, kalp kuvvetlendirici olarak tıpta kullanılan D. pur-purea türünün yapraklarından daha fazla zehirli olduğu, ve kalp üzerinde tesirli glikozitler ihtiva ettiği tespit edilmiştir.