Ecballium elaterium L. (Eşekhıyarı) Cucurbitaceae

[Fitopatolog]

Ecballhım elaterium L. (Eşekhıyarı) Cucurbitaceae

Mayıs - Eylül aylarında çiçek açan, 1 - 2 m uzunlukta sert tüylerle örtülü, kalın, sülüksü yatık gövde ve etli bir kök taşıyan, çok senelik, bir evcikli, mavimsi yeşil renkte, otsu bir bitkidir. Gövde üzerindeki sarmal dizilişli uzun saplı yaprakların üst yüzü koyu yeşil, seyrek tüylü, alt yüzü daha açık mavimsi yeşil, sık tüylü ve bariz damarlı, kenarları dalgalı, ucu küt, kalpsi üçgen şekilde aya kısımları vardır (Şek. 1). Yaprakların koltuğunda umumiyetle bir arada yer alan tek eşemli çiçeklerden erkek eşemli olanlar uzun saplı salkım tipinde durumlar teşkil ettiği halde, kısa saplı dişi çiçekler tek olarak bulunurlar. Çiçeklerin etrafında, taban kısımlarında birleşmiş 5 tane şeritsi mızrak biçimli, tüylü yapraktan meydana gelmiş kaliks ile; yeşilimsi sarı renkli, damarlı, kenarında ucu sivri, derin 5 lopa ayrılmış geniş çan biçiminde korolladan ibaret bir çiçekörtüsü bulunmaktadır (Şek. 2, 3). Erkek çiçekteki 4 tanesi ikişer ikişer birleşmiş 5'incisi serbest kalmış erkek organların kısa sapları, S harfi şeklinde açılan anterleri vardır (Şek. 4, 5). Umumiyetle 3 meyvayaprağmdan yapılmış, alt-durumlu dişi organ her gözünde parietal plasentalanma gösteren 2 sıralı çok sayıda tohum-taşlaklarına malik, üzeri tüylerle örtülü, uzunca oval biçimli 3 gözlü yumurtalıkla; üst kısmında her birinde çatallanmış birer stigma bulunan 3'e ayrılmış stilustan ibarettir. Evvelâ dik, olgunlaştığında sarkık bir durum alan, üzeri sert tüylerle örtülü, 3 - 5 snı uzunluğunda, oval biçimli, sarımsı yeşil renkli bakka tipindeki meyva uzun bir sapa maliktir. Olgun meyvamn içersinde meydana gelen basınç sonucunda sapa bağlandığı yerden kopmasıyle içerdeki özsuyunun dışarıya fışkırması, fışkıran özsuyu ile birlikte tohumların uzak mesafelere dağılabilmesi sağlanmaktadır. Yüzeyi düzgün, yassılmış oval biçimli, esmerimsi kahverengindeki tohumların içerisi yağ bakımından zengin geniş çeneklere malik dik durumlu embriyo ile dolu bulunmaktadır (Şek. 6).
Yayılışı: İstanbul civarı ve Anadoluda çok yaygın bulunmaktadır.
Kullanılışı: Tıpta meyvaları müshil ve idrar söktürücü olarak kullanılır. Kuvvetli tesire malik olduğundan yüksek dozlarda kullanılması tehlikelidir. Son zamanlarda kökleri Adamotu kökü diye satılmaktadır.