Tweet
Terrarium (Þiþe bahçeleri)[2]
Bitkilerin çeþitli þekil ve boyutlardaki cam kaplar içersinde yetiþtirilmesi "terrarium" olarak tanýmlanýr. Týpký balýklar için oluþturulan yaþam ortamý akvaryumlar gibi, bunlar da bitkilerin minyatür yaþam ortamlarýdýr.
Bunlarýn en küçükleri olarak çeþitli cam kavanozlar ve þiþeler içinde yetiþtirilenlere "þiþe bahçeleri (bootle gardens)" büyük cam muhafazalar içinde yetiþtirilenlere ise "terrarium" tabir edilmektedir. Bugün cam kavanozlar içinde olanlar yanýnda çeþitli tipte ve bazýlarý üstü açýk olmasý dolayýsýyla bu kategoriyi pek karakterize etmeyen, küçük minyatür köprüleri, patikalarý, kayalýklarý, göletleri, tepe noktalarý ile minyatür bahçeler de yarý terrarium halinde bazý tesislerin giriþ ve geniþ atriumlarýnda hizmet vermektedir.
Önce bu grup bitkilendirmenin en basiti olan þiþe bahçelerini ana hatlarýyla ele alalým.
Bu þiþe bahçeleri iç mekanlarda þiþeler, kavanozlar ve benzeri cam kaplar içinde oluþturulan minyatür bahçelerdir. Bunlar iç mekan dekorasyonuna canlýlýk getirirler. Bitkiler her ne kadar bu cam ortamlar içersinde, odalarda saksýlarda yetiþtirilen süs bitkilerine nazaran daha sýnýrlý bir alanda yetiþtirilmekte iseler de onlardan daha uygun ekolojik koþullara sahiptirler. Bir kere saksý bitkileri gibi kuru oda þartlarýnda, sigara v.b. dumanlar ile ýsýtýcýlarýn çýkardýklarý çeþitli gazlarýn etkisi altýnda deðildirler. Ayrýca þiþe bahçelerinde bitkilerin yüksek rutubet içeren bir ortamda bulunmalarýda onlara çok kolay ve zahmetsiz bir geliþme saðlamaktadýr. Bu itibarla bakýmlarý da kolay, dolayýsýyla ucuzdur. Zira onlar özel komposttan oluþan yetiþtirme ortamýnda ihtiyaçlarý olan suyu bu ortama bir defa verilince, buradan bitkilere geçen nem transpirasyonla buharlaþarak her taraf kapalý olduðundan camýn iç yüzeyinde yoðunlaþýr ve buradan tekrar yetiþtirme ortamýna akarak ortamý tekrar rutubetlendirir ve böylece bu cam mekan içinde kendine özgü ve bitki için çok uygun bir mikroklima, daha doðrusu kapalý bir ekosistem oluþur. Böylece sulama aralýklarý 6 aylýk aralýklara kadar uzayabilir. Bu ise bakým uðraþýlarýný büyük ölçüde azaltýr. Özellikle bitkiler için gereken bakým ve özenin az olduðu veya devamlý ilginin gösterilemediði yerlerde bu yöntem bitki yetiþtirmeye, onlarýn görsel güzelliklerinden faydalanmaya imkan verir. Mekana bir canlýlýk kazandýrýr.
Þiþe bahçelerinin tesisinde çeþitli tipte cam þiþeler, kavanozlar, damacanalar kullanýlýr. Ancak gövdeleri þiþkin, geniþ aðýzlý veya geniþ boyunlu kaplar (balýk yetiþtirilen balon cam kaplar gibi), bitkilerin içerlerine daha kolay yerleþtirildikleri ve grup halinde karýþýk yetiþtirmeye daha fazla imkan verdikleri için tercih edilirler. Bu kaplar içinde bitkilerin ýþýk gereksinimini en iyi þekilde karþýlamak üzere camýn bol ýþýk alabilecek þekilde renksiz veya çok açýk renkte (örneðin açýk yeþil) olmasý tercih edilir. Bu itibarla renkli camlar bu iþ için kullanýlmamalýdýr. Camýn ýþýk alýmýný engellememek için gerek dikimler esnasýnda ve gerekse daha sonrada camýn temiz tutulmasýna özen gösterilmelidir. Bu cam kaplar içten ve dýþtan sirkeli su, diþli kum veya pirinç taneleri ve hatta bazý zararlý maddeleri içermeyen mutfak eþyasý temizleyicileri ile tel veya kýl fýrçalar kullanýlarak temizlenip, bir sünger yardýmý ile yýkanýp yine süngerle kurutulabilir. Bu konuda ve bütün dikim ve bakým iþlerinde özel uzun ince maþalar, pensler veya bazý basit araçlar kullanýlabilir. Bunlar satýn alýnýr veya bizzat yapýlabilir (Resim: 220 A-l).
Resim: 220 A-l. Þiþe bahçeleri için basit el araçlarý.
Seddon, G. 1576. Bkz. S. 516 Dipnot *'dan.
Bir þiþe bahçesinde dikim (Resim 220 A-2)de gösterilen safhalarla gerçekleþtirilir.
Bitkilendirme içleri önce cam temizlenip bir fungusitle dezenfekte edildikten ve kuruduktan veya basit bir kurutma makinesiyle kurutulduktan sonra önce bir
kâðýt huni yardýmýyla dibe drenaj için küçük çakýllardan veya özel hazýr fýrýnlanmýþ kil granüleler kabýn büyüklüðüne göre 2-3 cm (daha büyük kaplarda 10 cm) olmak üzere tabaka halinde yerleþtirilir (Resim 220 A2 (1). Bunun üstüne drenajý takviye etmek ve çürümeleri önlemek üzere bir tabaka kömür tozu serilir. Bunun üzerine þiþenin ve getirilecek bitkinin büyüklüðüne göre (8-15 cm bazen 20 cm) kadar kalýnlýkta ve genellikle toprak içermeyen özel bir kompost tabakasý serilir. Bu konuda en uygun olan kompost bir torf karýþýmýdýr. Bunlar hazýr satýn alýnabildiði gibi bu konuda 2 kýsým yaprak çürüðü + 1 kýsým öðütülmüþ torf + 1 kýsým diþli kum karýþýmý da iyi bir ortam oluþturur. Kullanýlacak bitki türleride bu karýþýmda dikkate alýnmasý isabetli olur. Hatta gerektiðinde karýþýma biraz balçýk ve turba topraðý da katýlabilir. Eðer eðreltilere mensup bitkiler yahut Aechmea, Bilbergia, Cryptanthus, Guzmania, Haemanthus, Nidelarium, Rhoeo, Tdlandsia ve Vriesea gelir. Bromeliaceae'lere. mensup türler kullanýlacaksa ortama biraz sfagnum yosunu karýþtýrýlýr. Ancak karýþýmýn kenarlara yapýþýp þiþe cidarlarýný kirleþmemesi için kuru olmasý gerekir ve bir kâðýt honi yardýmýyle karýþýmýn þiþenin dip kýsmýna kadar ulaþtýrýlmasý gerekir.
Daha sonra yerleþtireceðimiz, dikeceðimiz bitki veya bitkilerin seçimine sýra gelir. Kullanýlacak bitkiler daha çok tek deðil gruplar halinde yerleþtirilir. Ancak þiþe içine lüzumundan fazla bitki doldurmaktan çekinmelidir. Hernekadar yavaþ büyüyen minyatür bitkiler seçilir ve küçük bitkiler kullanýlýrsa da onlar da zamanla þiþe içinde ister istemez büyürler. Böylece her yýl yahut daha kýsa bir zamanda yenilenmeleri gerektiði de dikkate alýnmalýdýr. Böylece bir karpuz formundaki þiþe veya damacanaya 6 veya daha fazla bitki yerleþtirilirken bir küçük þiþeye 2 bitkiyi yerleþtirmek uygundur. Bir büyük þiþede eðreltiler gibi tek bir bitki de dikkati çekebilecek bir þekilde kullanýlabilir. Ne kadar büyüklükte bir bitkinin, ne büyüklükte bir kapta yetiþtirilebileceði de iyi ve isabetli bir þekilde tasarlanabilmelidir. Bitkilerin halihazýr ve yakýn gelecekte alabilecekleri boyutlar da iyi kestirilmelidir. Bir bitkinin þiþe içinde kenarlarý zorlayarak eðilmesi güzel bir görünüm oluþturmaz. Dar boðazlý þiþelerde çiçekli bitkilerden ziyade Foliage plents'ler dediðimiz yapraklarý için yetiþtirilen bitkiler tercih edilir Ancak çiçek li bitkileri de bu kapta kuruyan çiçekleri dýþarýya kolaylýkla alabilme halinde yetiþtirebiliriz. Örneðin dar aðýzlý bir kavanoz veya damacana tipinin dibinde Afrika menekþelerini yetiþtirmek gibi.
Þiþe bahçelerinde dar ve geniþ aðýzlý þiþelerde serin ýlýman ve sýcak þartlarda yetiþtirilecek bitkiler farklýlýk gösterir.
Þiþe bahçeleri ve bundan sonra göreceðimiz Terrariumlar için uygun bitkiler þunlardýr:
Dar aðýzlý kaplar için uygun, yapraklý (Foliage) bitkiler:
Bunlarý serin, ýlýman ve sýcak koþullarda yetiþtirilmek üzere 3 alt grupta toplayabiliriz.
Serin koþullarda : Adiantum capillus-vereris, Hedçra helix (küçük yapraklý), Ophiopogan plansscapus.
Ilýman koþullarda : Adiantum hippidulum, Calathea insignis, Calathea makoyana, Calathea ornata (genç iken), Maranta leuconeura "Kerchoveana", Pellioniapulehra, Pilea muscosa' "microphylla ", Scirpus cernuus, Selaginella kraussiana.
Sýcak koþullarda : Fittonia argyroneura, Peperonýia caperata, Siderasis fuscata.
Geniþ aðýzlý kavanoz tipinde kaplar için uygun çiçekli bitkiler:
Serin koþullarda : Nertera depressa (granadensis), Oxalis deppei, Saxifraga sarmentosa.
Ilýman koþullarda : Begonia boweri, Plectranthus certendahlii, Saintpaulia tonantha.
Sýcak koþullarda : Episcia dianthiflora, Sonerila margaritaceae "Argentea".
Birçok eðrelti kapalý kaplarda yetiþtirilebilirler. Eðer kap küçük ise çok genç eðreltiler ya hut küçük ve yavaþ büyüyen varyeteleri seçilebilir.
Dikimler kenardan içe doðru yapýlýr, yavaþ büyüyen türlere ait bitkiler kenarlara, daha hýzlý büyüyenler ve boylu bitkiler ise en son olarak ortaya yerleþtirilir. Yerleþtirme esnasýnda þiþeyi çevirerek her taraftan aradýðýmýz etkinliðin saðlanýp saðlanmadýðýný kontrol etmelidir. Gerekli deðiþiklikler günler, haftalar geçmeden hemen yapýlmalýdýr. Zira daha sonra bu deði þiklikleri yapmak zorlaþýr. Karýþýmlar da ayrýca yaprak renkleri bakýmýndan kontrast teþkil eden bitkiler seçilerek dikkat çekici bir kompozisyon yaratýlabilir. Ayrýca bitkiler etrafýnda mermer parçalan, granüle kil yahut granit parçalarý konur, zemin dalgalandýrýlarak minyatür bir peyzaj etkinliði de saðlanabilir. Ancak bu konuda daha geniþ mekanlar olan Terrariumlar daha fazla vaat edicidir.
Dikimlerde önce uzun saplý, yuvarlak aðýzlý küçük kaþýklarla dikim çukurlan hazýrlanýr, sonra (Resim: 220 (2)) ay þeklinde bir yanm halkaya tutturulmuþ bir çubuk yardýmý ile yanm halka kýsmýna bitki oturtularak çukura indirilir (Resim: 220 A-2 (2)), eðer bitki daðýnýk form da ise bu takdirde bitkiyi þiþenin dibine yerleþtirirken bitki aþaðýya bir kâðýt külah içinde indi rilmelidir (Resim: 220 A-2 (2)).
Daha sonra 2 çubuk kullanýlarak bitki kökü daha önce açýlan çukura sokulur (resim: 220 A-2 (3)), bastýnlýr ve sonra da kâðýt külah bitkinin çevresinden uzaklaþtýrýlarak þiþenin dýþýna alýnýr ve bitki tekrar düzeltilir.
Bitki düzgün pozisyona geldiðinde etrafýndaki toprak ucuna bir þiþe mantan veya boþ bir iplik makarasý geçirilmiþ çubuk yardýmýyle þahmerdan gibi vurulup bastýnlarak bitki kökleri yetiþtirme ortamý ile iyice temas edecek ve dik duracak bir duruma getirilir (Resim: 220 A-2 (4)).
Sonra da kavanozun diðer kýsýmlan öngörülen aranjmana uygun olarak diðer bitkiler de kullanýlarak dikim tamamlanýr (Resim: 220 A-2 (5)).
Dikim iþi tamamlandýktan sonra sprey ile þiþleme halinde su püskürtülür. Püskürtme ke narlara ve cama yapýlýr doðrudan yetiþtirme ortamýna yapýlmaz, aksi halde ortamda parça kalk malarý olabilir. Ve böylece kenarlara ve cama doðru yapýlan su püskürtmesi ile dolaylý olarak kompost rutubetlendirilir, fakat þiþenin týpasý hemen kapatýlmaz. Aksi halde þiþe içinde fazla rutubet birikmesi olur ve cam kabýn iç kýsýmlannda cidarda su zerrecikleri birikir ve içteki bitkiler görülmez hale gelir. O zaman þiþe içinde ve dýþýndaki sýcaklýk ve hava rutubeti dengele nene kadar þiþe açýk býrakýlýr, bu denge saðlandýktan sonra týpasý kapanýr. Bu açýk kalýþ birkaç hafta sürebilir. Bazen c/e çaöufc kuruma gösterir, bu takdirde bir miktar sulama da sözkonusu olabilir.
Bakým tedbiri olarak sulama esnasýnda da gene sabah saatleri biraz bunun dýþýnda da camda rutubet yoðunluðu hâlâ görünüyorsa þiþe týpasý bu yoðunluk gidip þiþe içi istenen rutu bet seviyesine ulaþýp cam temiz kalýncaya kadar þiþe açýk tutulur ve sonra týpa kapanýr. Böylece o þiþe içinde bitkiler için ideal bir yetiþme ortamý yaratýlmýþ olur. Ancak þiþe bahçelerinin de ýþýða ihtiyacý olduðu unutulmamalý fakat asla direkt güneþ ýþýnlan olan bir yere de konma malýdýr.
Kýsa sürede (birkaç ay içinde) bitkiler büyür ve kavanoz içinde minyatür tropik bahçe ve orman görünümlü bir þiþe bahçesi oluþur. Bitkiler çok büyüdüðü vakit büyüyenleri alýp yeni lerini yerleþtirmek veya ucu jiletli deðneklerle bazý kýsýmlarý budamak ve bakým tedbiri olarak da çürüyen kýsýmlann kesilerek þiþe dýþýna alýnmalarý gerekir. Böylece istenilen aranjmanýn de vamlýlýðý saðlanmýþ olur. Sulama geniþ aralýklarla bazen birkaç ayda bir olmak üzere çok ba sit ve kolay bir bakým yeterlidir (Resim: 220 A-2 (6)).
Terrarium'lara gelince bunlar þiþe bahçeleri gibi olup ancak akvaryumlar gibi daha ziya de büyük camdan yetiþme ortamlandýr.
Bunlar akvaryum, kavanoz, cam fanus veya ahþap veya metal çerçeveli özel yapýlmýþ cam kaplar þeklindedir. Bunlar silindirik cam veya þeffaf plastik kaplar ve hatta cam büyük bir ak varyum þeklinde olabilirler. Bunlar içinde minyatür tepecikler, küçük vadiler oluþturularak tom ruk parçalanný temsil eden küçük odun yuvarlaklan konularak, küçük patikalar meydana geti rerek minyatür bir tropik veya bakir orman görünümü verilmeye çalýþýlýr (Resim: 220 A-3).
Bu rutubetli atmosferde birçok tropik bitki yetiþtirilebilir. Bunlardan bilhassa sýcaklýk ve hafif gölge isteyenler için bu rutubetli ortam çok müsaittir. Özellikle çalý formunda bir habitü- ye sahip bitkiler, örneðin minyatür Begonia boweri (Miniature Eye-lash Begonia=minyatür kiýpik begonyasý), Chamaedorea elegans (Draft Mountan Palm = Bodur dað palmiyesi) ve Buttonferu denilen bir nevi eðrelti (Pellaea rotundifolia) gibi. Çeþitli þekil ve renkte güzel yap- raklarýyla tanýnmýþ Sansevieria hahnii variegata ve san kenarlý formlan, Maranta leoconeura (kýrmýzý þeritleri ile) güzel renklere sahip foliage bitkiler ve emeralt (zümrüt yeþili), yeþil ve çukulata renkli bazý begonyalar, Pellionia pulchra bunlann en dikkat çekicileridir. Özellikle çan formundaki cam bir terrariumda (Resim: 220 A-4 üst) eðreltiler güzel kombinasyonlar oluþturur. Bunlardan Adiantum hispidulum, Aspilenium bulbiforum, Aspilenium nidus ve diðer bir eðrelti Pellaea rotundifolia bu konuda sözkonusu olabilecek önemli eðreltilerdir.
Resim: 220 A-3'de yer alan bütün bitkiler ayný serin ve gölge þartlarý içinde geliþecekler dir. Bu bitki gruplanný oluþturmak üzere bu þartlara uygunluðu bilinen Hedera helix, "Minima", Chlorophytum elatum "Variegatum", Adiantum Capillus-Veneris ve Tolmiea men- ziesii gibi þekil, tekstür ve yaprak renkleri bakýmýndan kontrast teþkil eden bitkiler sözkonusu olabilir. Ayrýca bu konuda çayýn canlandýrmak üzere 2 bitki türünden biri beyaz þeritlere sahip yeþil yapraklan ile Acorus gramineus "Variegatus" ve diðeri de pembe siyah kemer þeklinde yapraklan ve Nisan'ý takibeden açan ve uzun süre dayanan parlak turuncu üzümsü meyvalarý ile Ophiopogan planiscapus olmak üzere bu iki bitki terrarium'a bakir orman görünümü ka zandýrmada çok etkilidirler. (Resim: 220 A-3) de kullanýlan bitkiler ve bunlarla oluþturulan kompozisyon, resme ekli olarak verilmektedir.
Resim: 220 A-4 13 cm kadar derinlikte tabaklara önce dibe iki santimlik bir çakýl taba kasý ve onun üstüne de 8-10 cm kalýnlýkta bir turba kompost tabakasý serilerek üstüne ekli þe mada gösterilen aranjmana uygun olarak altlannda yazýlý bitki türleri dikilerek ve üstü cam ve ya plastik bir fanus geçirilereK Dýr lerrarium oluþturulabilir.
Resim: 220 A-5 (l))de ise geri planda boylu ve öne doðru gittikçe kýsalan boylardan çe þitli türlerin yerleþtirildiði silindirik þekilli bir aranjman görünmektedir. Bu tip aranjmanlar grubun konulacaðý yer dikkate alýnarak düzenlenir.
Eðreltileri uzun silindirik þekilli cam kaplarda da güzel bir görünüm içinde büyütebiliriz (Resim: 220 A-5 (2)). Bu cam kabýn iç kýsmýnýn etrafýna çepeçevre 1 cm büyüklükte petekle ri olan izole telden yapýlmýþ bir kafes geçirilmiþtir. Altý açýk bu cam silindir fanus su geçirmez bir kabýn içine oturtulur. Alta 2-3 cný'lik bir spagnum yosun tabakasý yerleþtirilir. Sonra tel aðýn aralýklarý içine çepeçevre yosun kaplanýr ve üstüne kömür tozu karýþtýrýlmýþ turba kompost serpilir. Küçük eðreltilerin her biri, kökleri komposto girecek þekilde çepeçevre bu fanus etrafýnda tel að üzerine yerleþtirilir. Sonra yosunlara su püskürtülerek nemlendirilir. Böylece eðreltiler için çok uygun bir vasat oluþturulmuþ olur. Buraya yerleþtirilecek eðreltiler Adian tum hispidulum, Aspilenium bulbiforum, Aspilanium nidus ve Pellaea rotundifolia türleri ara sýndan seçilebilir. Bu türler gölge ve sýcaklýk isterler.
Terrariumlarda bakým daha önce gördüðümüz þiþe bahçelerindeki bakýmýn aynýdýr. Terrariumdaki bitkiler hýzlý bir büyümeye neden olacak þekilde beslenmemelidirler. Bitki bu cam mekana sýðmayacak kadar büyüdüðü zaman oradan çýkarýlýp yerine benzeri türden daha küçük bir birey dikilir. Daha fazla bitki çýkarmak gerekiyorsa aranjman deðiþiklik istenen þekle göre yenilenir.
FÝDANLIK VE YETÝÞTÝRME TEKNÝÐÝ
Prof Dr. Suat Ürgenç
Bitkilerin çeþitli þekil ve boyutlardaki cam kaplar içersinde yetiþtirilmesi "terrarium" olarak tanýmlanýr. Týpký balýklar için oluþturulan yaþam ortamý akvaryumlar gibi, bunlar da bitkilerin minyatür yaþam ortamlarýdýr.
Bunlarýn en küçükleri olarak çeþitli cam kavanozlar ve þiþeler içinde yetiþtirilenlere "þiþe bahçeleri (bootle gardens)" büyük cam muhafazalar içinde yetiþtirilenlere ise "terrarium" tabir edilmektedir. Bugün cam kavanozlar içinde olanlar yanýnda çeþitli tipte ve bazýlarý üstü açýk olmasý dolayýsýyla bu kategoriyi pek karakterize etmeyen, küçük minyatür köprüleri, patikalarý, kayalýklarý, göletleri, tepe noktalarý ile minyatür bahçeler de yarý terrarium halinde bazý tesislerin giriþ ve geniþ atriumlarýnda hizmet vermektedir.
Önce bu grup bitkilendirmenin en basiti olan þiþe bahçelerini ana hatlarýyla ele alalým.
Bu þiþe bahçeleri iç mekanlarda þiþeler, kavanozlar ve benzeri cam kaplar içinde oluþturulan minyatür bahçelerdir. Bunlar iç mekan dekorasyonuna canlýlýk getirirler. Bitkiler her ne kadar bu cam ortamlar içersinde, odalarda saksýlarda yetiþtirilen süs bitkilerine nazaran daha sýnýrlý bir alanda yetiþtirilmekte iseler de onlardan daha uygun ekolojik koþullara sahiptirler. Bir kere saksý bitkileri gibi kuru oda þartlarýnda, sigara v.b. dumanlar ile ýsýtýcýlarýn çýkardýklarý çeþitli gazlarýn etkisi altýnda deðildirler. Ayrýca þiþe bahçelerinde bitkilerin yüksek rutubet içeren bir ortamda bulunmalarýda onlara çok kolay ve zahmetsiz bir geliþme saðlamaktadýr. Bu itibarla bakýmlarý da kolay, dolayýsýyla ucuzdur. Zira onlar özel komposttan oluþan yetiþtirme ortamýnda ihtiyaçlarý olan suyu bu ortama bir defa verilince, buradan bitkilere geçen nem transpirasyonla buharlaþarak her taraf kapalý olduðundan camýn iç yüzeyinde yoðunlaþýr ve buradan tekrar yetiþtirme ortamýna akarak ortamý tekrar rutubetlendirir ve böylece bu cam mekan içinde kendine özgü ve bitki için çok uygun bir mikroklima, daha doðrusu kapalý bir ekosistem oluþur. Böylece sulama aralýklarý 6 aylýk aralýklara kadar uzayabilir. Bu ise bakým uðraþýlarýný büyük ölçüde azaltýr. Özellikle bitkiler için gereken bakým ve özenin az olduðu veya devamlý ilginin gösterilemediði yerlerde bu yöntem bitki yetiþtirmeye, onlarýn görsel güzelliklerinden faydalanmaya imkan verir. Mekana bir canlýlýk kazandýrýr.
Þiþe bahçelerinin tesisinde çeþitli tipte cam þiþeler, kavanozlar, damacanalar kullanýlýr. Ancak gövdeleri þiþkin, geniþ aðýzlý veya geniþ boyunlu kaplar (balýk yetiþtirilen balon cam kaplar gibi), bitkilerin içerlerine daha kolay yerleþtirildikleri ve grup halinde karýþýk yetiþtirmeye daha fazla imkan verdikleri için tercih edilirler. Bu kaplar içinde bitkilerin ýþýk gereksinimini en iyi þekilde karþýlamak üzere camýn bol ýþýk alabilecek þekilde renksiz veya çok açýk renkte (örneðin açýk yeþil) olmasý tercih edilir. Bu itibarla renkli camlar bu iþ için kullanýlmamalýdýr. Camýn ýþýk alýmýný engellememek için gerek dikimler esnasýnda ve gerekse daha sonrada camýn temiz tutulmasýna özen gösterilmelidir. Bu cam kaplar içten ve dýþtan sirkeli su, diþli kum veya pirinç taneleri ve hatta bazý zararlý maddeleri içermeyen mutfak eþyasý temizleyicileri ile tel veya kýl fýrçalar kullanýlarak temizlenip, bir sünger yardýmý ile yýkanýp yine süngerle kurutulabilir. Bu konuda ve bütün dikim ve bakým iþlerinde özel uzun ince maþalar, pensler veya bazý basit araçlar kullanýlabilir. Bunlar satýn alýnýr veya bizzat yapýlabilir (Resim: 220 A-l).
Resim: 220 A-l. Þiþe bahçeleri için basit el araçlarý.
Seddon, G. 1576. Bkz. S. 516 Dipnot *'dan.
Bir þiþe bahçesinde dikim (Resim 220 A-2)de gösterilen safhalarla gerçekleþtirilir.
Bitkilendirme içleri önce cam temizlenip bir fungusitle dezenfekte edildikten ve kuruduktan veya basit bir kurutma makinesiyle kurutulduktan sonra önce bir
kâðýt huni yardýmýyla dibe drenaj için küçük çakýllardan veya özel hazýr fýrýnlanmýþ kil granüleler kabýn büyüklüðüne göre 2-3 cm (daha büyük kaplarda 10 cm) olmak üzere tabaka halinde yerleþtirilir (Resim 220 A2 (1). Bunun üstüne drenajý takviye etmek ve çürümeleri önlemek üzere bir tabaka kömür tozu serilir. Bunun üzerine þiþenin ve getirilecek bitkinin büyüklüðüne göre (8-15 cm bazen 20 cm) kadar kalýnlýkta ve genellikle toprak içermeyen özel bir kompost tabakasý serilir. Bu konuda en uygun olan kompost bir torf karýþýmýdýr. Bunlar hazýr satýn alýnabildiði gibi bu konuda 2 kýsým yaprak çürüðü + 1 kýsým öðütülmüþ torf + 1 kýsým diþli kum karýþýmý da iyi bir ortam oluþturur. Kullanýlacak bitki türleride bu karýþýmda dikkate alýnmasý isabetli olur. Hatta gerektiðinde karýþýma biraz balçýk ve turba topraðý da katýlabilir. Eðer eðreltilere mensup bitkiler yahut Aechmea, Bilbergia, Cryptanthus, Guzmania, Haemanthus, Nidelarium, Rhoeo, Tdlandsia ve Vriesea gelir. Bromeliaceae'lere. mensup türler kullanýlacaksa ortama biraz sfagnum yosunu karýþtýrýlýr. Ancak karýþýmýn kenarlara yapýþýp þiþe cidarlarýný kirleþmemesi için kuru olmasý gerekir ve bir kâðýt honi yardýmýyle karýþýmýn þiþenin dip kýsmýna kadar ulaþtýrýlmasý gerekir.
Daha sonra yerleþtireceðimiz, dikeceðimiz bitki veya bitkilerin seçimine sýra gelir. Kullanýlacak bitkiler daha çok tek deðil gruplar halinde yerleþtirilir. Ancak þiþe içine lüzumundan fazla bitki doldurmaktan çekinmelidir. Hernekadar yavaþ büyüyen minyatür bitkiler seçilir ve küçük bitkiler kullanýlýrsa da onlar da zamanla þiþe içinde ister istemez büyürler. Böylece her yýl yahut daha kýsa bir zamanda yenilenmeleri gerektiði de dikkate alýnmalýdýr. Böylece bir karpuz formundaki þiþe veya damacanaya 6 veya daha fazla bitki yerleþtirilirken bir küçük þiþeye 2 bitkiyi yerleþtirmek uygundur. Bir büyük þiþede eðreltiler gibi tek bir bitki de dikkati çekebilecek bir þekilde kullanýlabilir. Ne kadar büyüklükte bir bitkinin, ne büyüklükte bir kapta yetiþtirilebileceði de iyi ve isabetli bir þekilde tasarlanabilmelidir. Bitkilerin halihazýr ve yakýn gelecekte alabilecekleri boyutlar da iyi kestirilmelidir. Bir bitkinin þiþe içinde kenarlarý zorlayarak eðilmesi güzel bir görünüm oluþturmaz. Dar boðazlý þiþelerde çiçekli bitkilerden ziyade Foliage plents'ler dediðimiz yapraklarý için yetiþtirilen bitkiler tercih edilir Ancak çiçek li bitkileri de bu kapta kuruyan çiçekleri dýþarýya kolaylýkla alabilme halinde yetiþtirebiliriz. Örneðin dar aðýzlý bir kavanoz veya damacana tipinin dibinde Afrika menekþelerini yetiþtirmek gibi.
Þiþe bahçelerinde dar ve geniþ aðýzlý þiþelerde serin ýlýman ve sýcak þartlarda yetiþtirilecek bitkiler farklýlýk gösterir.
Þiþe bahçeleri ve bundan sonra göreceðimiz Terrariumlar için uygun bitkiler þunlardýr:
Dar aðýzlý kaplar için uygun, yapraklý (Foliage) bitkiler:
Bunlarý serin, ýlýman ve sýcak koþullarda yetiþtirilmek üzere 3 alt grupta toplayabiliriz.
Serin koþullarda : Adiantum capillus-vereris, Hedçra helix (küçük yapraklý), Ophiopogan plansscapus.
Ilýman koþullarda : Adiantum hippidulum, Calathea insignis, Calathea makoyana, Calathea ornata (genç iken), Maranta leuconeura "Kerchoveana", Pellioniapulehra, Pilea muscosa' "microphylla ", Scirpus cernuus, Selaginella kraussiana.
Sýcak koþullarda : Fittonia argyroneura, Peperonýia caperata, Siderasis fuscata.
Geniþ aðýzlý kavanoz tipinde kaplar için uygun çiçekli bitkiler:
Serin koþullarda : Nertera depressa (granadensis), Oxalis deppei, Saxifraga sarmentosa.
Ilýman koþullarda : Begonia boweri, Plectranthus certendahlii, Saintpaulia tonantha.
Sýcak koþullarda : Episcia dianthiflora, Sonerila margaritaceae "Argentea".
Birçok eðrelti kapalý kaplarda yetiþtirilebilirler. Eðer kap küçük ise çok genç eðreltiler ya hut küçük ve yavaþ büyüyen varyeteleri seçilebilir.
Dikimler kenardan içe doðru yapýlýr, yavaþ büyüyen türlere ait bitkiler kenarlara, daha hýzlý büyüyenler ve boylu bitkiler ise en son olarak ortaya yerleþtirilir. Yerleþtirme esnasýnda þiþeyi çevirerek her taraftan aradýðýmýz etkinliðin saðlanýp saðlanmadýðýný kontrol etmelidir. Gerekli deðiþiklikler günler, haftalar geçmeden hemen yapýlmalýdýr. Zira daha sonra bu deði þiklikleri yapmak zorlaþýr. Karýþýmlar da ayrýca yaprak renkleri bakýmýndan kontrast teþkil eden bitkiler seçilerek dikkat çekici bir kompozisyon yaratýlabilir. Ayrýca bitkiler etrafýnda mermer parçalan, granüle kil yahut granit parçalarý konur, zemin dalgalandýrýlarak minyatür bir peyzaj etkinliði de saðlanabilir. Ancak bu konuda daha geniþ mekanlar olan Terrariumlar daha fazla vaat edicidir.
Dikimlerde önce uzun saplý, yuvarlak aðýzlý küçük kaþýklarla dikim çukurlan hazýrlanýr, sonra (Resim: 220 (2)) ay þeklinde bir yanm halkaya tutturulmuþ bir çubuk yardýmý ile yanm halka kýsmýna bitki oturtularak çukura indirilir (Resim: 220 A-2 (2)), eðer bitki daðýnýk form da ise bu takdirde bitkiyi þiþenin dibine yerleþtirirken bitki aþaðýya bir kâðýt külah içinde indi rilmelidir (Resim: 220 A-2 (2)).
Daha sonra 2 çubuk kullanýlarak bitki kökü daha önce açýlan çukura sokulur (resim: 220 A-2 (3)), bastýnlýr ve sonra da kâðýt külah bitkinin çevresinden uzaklaþtýrýlarak þiþenin dýþýna alýnýr ve bitki tekrar düzeltilir.
Bitki düzgün pozisyona geldiðinde etrafýndaki toprak ucuna bir þiþe mantan veya boþ bir iplik makarasý geçirilmiþ çubuk yardýmýyle þahmerdan gibi vurulup bastýnlarak bitki kökleri yetiþtirme ortamý ile iyice temas edecek ve dik duracak bir duruma getirilir (Resim: 220 A-2 (4)).
Sonra da kavanozun diðer kýsýmlan öngörülen aranjmana uygun olarak diðer bitkiler de kullanýlarak dikim tamamlanýr (Resim: 220 A-2 (5)).
Dikim iþi tamamlandýktan sonra sprey ile þiþleme halinde su püskürtülür. Püskürtme ke narlara ve cama yapýlýr doðrudan yetiþtirme ortamýna yapýlmaz, aksi halde ortamda parça kalk malarý olabilir. Ve böylece kenarlara ve cama doðru yapýlan su püskürtmesi ile dolaylý olarak kompost rutubetlendirilir, fakat þiþenin týpasý hemen kapatýlmaz. Aksi halde þiþe içinde fazla rutubet birikmesi olur ve cam kabýn iç kýsýmlannda cidarda su zerrecikleri birikir ve içteki bitkiler görülmez hale gelir. O zaman þiþe içinde ve dýþýndaki sýcaklýk ve hava rutubeti dengele nene kadar þiþe açýk býrakýlýr, bu denge saðlandýktan sonra týpasý kapanýr. Bu açýk kalýþ birkaç hafta sürebilir. Bazen c/e çaöufc kuruma gösterir, bu takdirde bir miktar sulama da sözkonusu olabilir.
Bakým tedbiri olarak sulama esnasýnda da gene sabah saatleri biraz bunun dýþýnda da camda rutubet yoðunluðu hâlâ görünüyorsa þiþe týpasý bu yoðunluk gidip þiþe içi istenen rutu bet seviyesine ulaþýp cam temiz kalýncaya kadar þiþe açýk tutulur ve sonra týpa kapanýr. Böylece o þiþe içinde bitkiler için ideal bir yetiþme ortamý yaratýlmýþ olur. Ancak þiþe bahçelerinin de ýþýða ihtiyacý olduðu unutulmamalý fakat asla direkt güneþ ýþýnlan olan bir yere de konma malýdýr.
Kýsa sürede (birkaç ay içinde) bitkiler büyür ve kavanoz içinde minyatür tropik bahçe ve orman görünümlü bir þiþe bahçesi oluþur. Bitkiler çok büyüdüðü vakit büyüyenleri alýp yeni lerini yerleþtirmek veya ucu jiletli deðneklerle bazý kýsýmlarý budamak ve bakým tedbiri olarak da çürüyen kýsýmlann kesilerek þiþe dýþýna alýnmalarý gerekir. Böylece istenilen aranjmanýn de vamlýlýðý saðlanmýþ olur. Sulama geniþ aralýklarla bazen birkaç ayda bir olmak üzere çok ba sit ve kolay bir bakým yeterlidir (Resim: 220 A-2 (6)).
Terrarium'lara gelince bunlar þiþe bahçeleri gibi olup ancak akvaryumlar gibi daha ziya de büyük camdan yetiþme ortamlandýr.
Bunlar akvaryum, kavanoz, cam fanus veya ahþap veya metal çerçeveli özel yapýlmýþ cam kaplar þeklindedir. Bunlar silindirik cam veya þeffaf plastik kaplar ve hatta cam büyük bir ak varyum þeklinde olabilirler. Bunlar içinde minyatür tepecikler, küçük vadiler oluþturularak tom ruk parçalanný temsil eden küçük odun yuvarlaklan konularak, küçük patikalar meydana geti rerek minyatür bir tropik veya bakir orman görünümü verilmeye çalýþýlýr (Resim: 220 A-3).
Bu rutubetli atmosferde birçok tropik bitki yetiþtirilebilir. Bunlardan bilhassa sýcaklýk ve hafif gölge isteyenler için bu rutubetli ortam çok müsaittir. Özellikle çalý formunda bir habitü- ye sahip bitkiler, örneðin minyatür Begonia boweri (Miniature Eye-lash Begonia=minyatür kiýpik begonyasý), Chamaedorea elegans (Draft Mountan Palm = Bodur dað palmiyesi) ve Buttonferu denilen bir nevi eðrelti (Pellaea rotundifolia) gibi. Çeþitli þekil ve renkte güzel yap- raklarýyla tanýnmýþ Sansevieria hahnii variegata ve san kenarlý formlan, Maranta leoconeura (kýrmýzý þeritleri ile) güzel renklere sahip foliage bitkiler ve emeralt (zümrüt yeþili), yeþil ve çukulata renkli bazý begonyalar, Pellionia pulchra bunlann en dikkat çekicileridir. Özellikle çan formundaki cam bir terrariumda (Resim: 220 A-4 üst) eðreltiler güzel kombinasyonlar oluþturur. Bunlardan Adiantum hispidulum, Aspilenium bulbiforum, Aspilenium nidus ve diðer bir eðrelti Pellaea rotundifolia bu konuda sözkonusu olabilecek önemli eðreltilerdir.
Resim: 220 A-3'de yer alan bütün bitkiler ayný serin ve gölge þartlarý içinde geliþecekler dir. Bu bitki gruplanný oluþturmak üzere bu þartlara uygunluðu bilinen Hedera helix, "Minima", Chlorophytum elatum "Variegatum", Adiantum Capillus-Veneris ve Tolmiea men- ziesii gibi þekil, tekstür ve yaprak renkleri bakýmýndan kontrast teþkil eden bitkiler sözkonusu olabilir. Ayrýca bu konuda çayýn canlandýrmak üzere 2 bitki türünden biri beyaz þeritlere sahip yeþil yapraklan ile Acorus gramineus "Variegatus" ve diðeri de pembe siyah kemer þeklinde yapraklan ve Nisan'ý takibeden açan ve uzun süre dayanan parlak turuncu üzümsü meyvalarý ile Ophiopogan planiscapus olmak üzere bu iki bitki terrarium'a bakir orman görünümü ka zandýrmada çok etkilidirler. (Resim: 220 A-3) de kullanýlan bitkiler ve bunlarla oluþturulan kompozisyon, resme ekli olarak verilmektedir.
Resim: 220 A-4 13 cm kadar derinlikte tabaklara önce dibe iki santimlik bir çakýl taba kasý ve onun üstüne de 8-10 cm kalýnlýkta bir turba kompost tabakasý serilerek üstüne ekli þe mada gösterilen aranjmana uygun olarak altlannda yazýlý bitki türleri dikilerek ve üstü cam ve ya plastik bir fanus geçirilereK Dýr lerrarium oluþturulabilir.
Resim: 220 A-5 (l))de ise geri planda boylu ve öne doðru gittikçe kýsalan boylardan çe þitli türlerin yerleþtirildiði silindirik þekilli bir aranjman görünmektedir. Bu tip aranjmanlar grubun konulacaðý yer dikkate alýnarak düzenlenir.
Eðreltileri uzun silindirik þekilli cam kaplarda da güzel bir görünüm içinde büyütebiliriz (Resim: 220 A-5 (2)). Bu cam kabýn iç kýsmýnýn etrafýna çepeçevre 1 cm büyüklükte petekle ri olan izole telden yapýlmýþ bir kafes geçirilmiþtir. Altý açýk bu cam silindir fanus su geçirmez bir kabýn içine oturtulur. Alta 2-3 cný'lik bir spagnum yosun tabakasý yerleþtirilir. Sonra tel aðýn aralýklarý içine çepeçevre yosun kaplanýr ve üstüne kömür tozu karýþtýrýlmýþ turba kompost serpilir. Küçük eðreltilerin her biri, kökleri komposto girecek þekilde çepeçevre bu fanus etrafýnda tel að üzerine yerleþtirilir. Sonra yosunlara su püskürtülerek nemlendirilir. Böylece eðreltiler için çok uygun bir vasat oluþturulmuþ olur. Buraya yerleþtirilecek eðreltiler Adian tum hispidulum, Aspilenium bulbiforum, Aspilanium nidus ve Pellaea rotundifolia türleri ara sýndan seçilebilir. Bu türler gölge ve sýcaklýk isterler.
Terrariumlarda bakým daha önce gördüðümüz þiþe bahçelerindeki bakýmýn aynýdýr. Terrariumdaki bitkiler hýzlý bir büyümeye neden olacak þekilde beslenmemelidirler. Bitki bu cam mekana sýðmayacak kadar büyüdüðü zaman oradan çýkarýlýp yerine benzeri türden daha küçük bir birey dikilir. Daha fazla bitki çýkarmak gerekiyorsa aranjman deðiþiklik istenen þekle göre yenilenir.
FÝDANLIK VE YETÝÞTÝRME TEKNÝÐÝ
Prof Dr. Suat Ürgenç
Comment