Tweet
Tohumların Toplanma Zamanı
Tohumlar embriyonun olgunlaştığı zaman ile tohumların dökülmesi arasın daki zaman aralığında toplanmalıdır. Bu peryot bazı türlerin tohumlarında çok kı sadır. Örneğin Söğüt ve Kavaklarda olduğu gibi. Hatta bazı legümünözlerde ol gunlaşmayı müteakip bir gece içinde kapsüller açılıp tohumlar dökülebilir. Bazı. tohumlarda da olgunlaşma ile tohum dökümü arasında geçen süre aylarca devam eder. Örneğin Kızılcam ve Servi tohumlan gibi. Hatta Ardıç türlerinde tohumlar birkaç ay veya yıl kozalaklar içinde ve dolayısıyle bitki üzerinde kalır. Ancak berry tipinde yani üzümsü tohumlar ile etli meyve ve kozalakları olanlarda kuşlar tohumlan süratle yiyerek onlann uzun süre bitki üzerinde kalmasına fırsat ver mezler. Bunlar gecikilmeden toplanmalıdır. Bazı tohumlarda olgunlaştıktan ve döküldükten sonra da toplama olanağı vardır. Örneğin Atkestanesi, Ceviz, Meşe, Kayın hatta Ihlamur gibi meyvalarda olduğu gibi.
Hangi tür tohumun ne zaman olgunlaşıp toplanacağı her yıl belirli, kesin bir zamana bağlanamaz. Zira bu zaman, o yılın iklim koşullanna göre az çok değişir. Örneğin erken gelen ilkbahar ve kurak bir yaz, tohumlann daha erken tarihte ol gunlaşmasına neden olur. Hatta bazı mey valar ve tohumlar, ağaç üzerinde aynı za manda olgunlaşmazlar. Bazılan dökülürken, bazıları da hâlâ olgunlaşmamış du rumdadır. Bu konularda bakı koşullan da etkili olur ve bu düzensiz farklı zaman lardaki olgunlaşmalar tohum toplamada ciddi bir sorun oluşturabilir.
Bununla beraber senelere göre az çok değişmesine rağmen gene de her türün meyva ve tohumu belli bir zaman aralığında olgunlaşır ve toplamaya hazır hale gelir. Tablo 10'da bazı önemli tohumlarda çiçek durumu, çiçekleme, tohum top lama, tohumlann dağılma zamanlan görülmektedir. Bu tablodaki değerler kabaca da olsa tohum toplama zamanlan hakkında bir fikir vermektedir. Ancak bu tarih lerde bazı gözlemler yaparak tam olgunlaşmasının gerçekleştiği en doğru zamanı kestirmek gerekir. Zira erken toplamada tohumlar tam olgunlaşmadan toplanır. Bu takdirde tohumun karbonhidrat, yağ ve proteinlere dönüşmüş olan depo mad delerini yeterli ölçüde biriktirebilmesi ve dolayısıyla daha iyi bir çimlenme ve da ha kuvvetli fidanlar veren kaliteli tohumlann elde edilebilmesi için bu olgunlaş mayı beklemek gerekir. Yani tohumlar yeterli miktarda besin maddeleri toplayın-caya kadar hasat edilmemelidir. Aksi halde erken toplanan tohumlann çimlenme kabiliyeti zayıf olur. Bu durum örneğin Acer campestre'de çok barizdir. Erken toplanan tohumlarda bu türde zayıf fidanlar gelişmektedir (Resim: 111). Eğer top lama zamanı çok gecikirse bu takdirde meyveler yanlabilir, düşebilir veya kuşlar ve hayvanlar tarafından yenilip götürülebilir. Meyvanın veya kozalağın çatlaması, karpellerin dağılma ihtimali fazla olan türlerde, meyva veya tohum aşın den cede kurumadan hasat edilmelidir. Bu konuda sabah erken saatlerde henüz çi varken yapılan toplama çatlamayı bir ölçüde önler. Buna karşılık geç kalınma; halinde toplama esnasında tohumlar dağılıp saçılabilir. Örneğin Göknar, Sedi: Ladin, Duglaz, Huş ve Karaağaç tohumlan olgunlaşır olgunlaşmaz kısa süred dağılırlar. Bu itibarla tam olgunlaşma zamanını tesbit için yapılan gözlemle önemlidir. Bu konuda, meyva ve tohumlann rutubet içerikleri, renk, sütlülük de recesi, şekil, koku, yumuşaklık v.s. gibi türlere göre değişen bazı olgunlaşma işa retlerinden faydalanılır. Tablo: 9 önemli bazı türlerde olgunlaşma işaretleri ve bu na göre ne zaman toplanacağı hakkında fikir vermektedir.
Resim: 111. Soldaki fideler Acer campestre'de tohumların erken toplanması sonucu zayıf gelişmiş fideleri, sağdaki fideler de olgunlaştığında toplanan tohumlardan çıkan iyi gelişmiş fi deleri göstermektedir.
Gordon, A.G. and Rovve, D.C.F Seed Manuel Ornomental Trees and Shrubs'den.
Tohum olgunlaşma zamanı coğrafik mevkiye göre güneye gittikçe, iklin ısındıkça aynı türde erken tarihlere kayar. Bitkinin bulunduğu yerin yüksekliğ azaldıkça da aynı durum gözlenir. Güneşli özellikle güney bakılar da olgunlaşma yi bir iki hafta erkene çekebilir.
Bu itibarla fidan yetiştirme programlarını aksatmamak için tohum toplama işlerinin, iyi planlanması ve organize edilmesi gerekir. Bunun için her yıl tohum toplanacak türleri ve miktarları tesbite müteakip tohum toplama zaman ve mekan düzenlemesi yaparken, bu tablolaşmış değerler yanında yukarıda belirtilen faktör lere göre mahalli etkileri de dikkate almak icap eder. Buna göre önce sıcak, alçak ve güney bakılardan tohum toplama işine daha erken başlamalı, sonra yüksek ve kuzey bakıların daha soğuk kesimlerine geçilmelidir.
Bu konuda bazı gözlem bitkiler seçmek ve bunlar üzerindeki meyva ve to humlardaki şekil, renk, yumuşama ve rutubet değişikliklerini izlemek uygun olur.
Renk bu konuda önemli ve pratik bir olgunlaşma işaretidir. Zira hem meyva-lar ve kozalaklar klorofil etkisiyle başlangıçta yeşil renk taşırlar, olgunlaşma iler ledikçe klorofil parçalanır ve ortadan kaybolur. Böylece esas pigment yeşil renk,
292
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
yerini başka renklere bırakır. Ardıçlar, Serviler, Çam türleri ve yapraklılardan Ak-çaağaç, Dişbudak, Ceviz ve Meşe cinslerine ait türlerde olgunlaşmayı bu renk de ğişimlerinden takip edebiliriz. Ancak bazı türlerde renk ve büyüklüklere göre, ol gunlaşmış tohumları olgunlaşmamışlardan ayırmak mümkün değildir. Örneğin Chamacyparls notkatensis, Juniperus occidentalis'lerde olduğu gibi. Bu durum da olgunlaşmamış tohumların da toplanması riski dikkate alınmalıdır. Gene bazı süs çalıları olarak kullanılan Ceonothus türleri gibi türlerin tohumlan bir ölçüde yeşilken toplanır. Aksi halde hemen çatlar, olgunlaşınca hayvanlar ve kuşlar tara fından taşınır. Bazı türlerin tohumları da biraz yeşilken toplanırsa ve hemen eki lirse tohum kabuğu kuruyup sertleşmediğinden ilkbaharda kolayca çimlenirler. Aksi halde o yılın ilkbaharda çimlenmezler ve yılhyarak ertesi ilkbaharda ancak çimlenip fide verirler. Örneğin Ihlamur, Kızılcık, Cotoneaster, Erguvan, Kartopu, Manolya, Juniperus, Gürgen türlerinde bu durum sözkonusudur.
Resim: 112. Kozalakların ve tohumların kesilerek boş dane oranlarının tesbiti.
Seeds of Woody Plants in U.S.A.'dan.
Birçok meyvaların tohumlarının olgun hale geldikleri, tohumlardaki rutu betin belli bir rutubet oranına düşmeleriyle anlaşılır. Örneğin Doğu Ladininde ko zalaklarda başlangıçta % 65 olan rutubet % 28 civarına düşünce artık tohumlar top lanabilecek olgunluğa ulaş mıştır. Çam kozalaklarında bu sınır % 40, Göknarlarda % 60'tır. Bu itibarla koni-ferlerde özgül ağırlığa baş vurulur. Olgunlaşma yak laştıkça özgül ağırlık düşer. Bunun için kozalakların tür lere bağlı olarak çeşitli yo ğunlukta yağ, gaz v.s. eri yiklerde yüzebilme duru muna gelmelerine göre, ol gunlaşma zamanı tayin edi lebilir. Örneğin Mavi La dinlerde olgun kozalaklar gaz yağında yüzebilmelidir. Bu konuda kozalak, meyve ve tohumları kesmek ve renk muayeneleri yapmak da isabetli olur (Resim: 112). Kesim esnasında tohumun kalitesi özellikle boş dane oranlan da gözlenebilir. Göknarlarda kozalai lardaki tohumların % 50'sinden, çamlarda ise % 70'inden fazlası dolu tohum o malıdır.
Bazı meyve ve tohumlann dış görünüşlerinden (yumuşama ve renk değişim olgunlaşma kolaylıkla anlaşılır. Örneğin Crataegus, Morus, Sambucus ve Ce tis'de olduğu gibi. Buna karşılık bazı renk değişimlerine rağmen birçok kui meyvaların dış görünüşünden olgunlaşma yeterince anlaşılamaz.
Büyüklük, sertlik, koku hatta lezzet de olgunluk simgelerindendir. Ancak 1 3 yılda tohumlan olgunlaşan Crataegus ile Juniperus occidentalis gibi bazı kon ferlerin olgun kozalaklarını diğerlerinden renk ve büyüklük bakımından ayırt e mek çok zordur.
Birçok konifer türleri kozalak ve tohumlardan uzunlamasına alınan kesitleri tetkiki, tohum verimi daha doğrusu boş dane nisbetinin tesbiti yanında olgunla; ma hakkında da iyi bir fikir verir (Resim: 112).
Bazı türlerin tohumlanndaki "sonradan olgunlaşma " niteliği dolayısıyle h; sat, olgunlaşmadan bir süre önce yapılabilir. Bunlarda tohum, kozalak veya mej va yatağı içinde olgunlaşmasını tamamlar. Bu birçok iğne yapraklı türlerde göri len bir niteliktir. Bu konuda Göknar ve Ladinler tipik bir örnek oluşturur. Yapral lılardan Dişbudak, Ihlamur ve Fındıklarda da bu nitelik sözkonusudur. Bu niteli! lere sahip türlerin kozalak, mey va ve tohumlarını olgunlaşmadan bir süre önce toj lamak mümkün olduğundan hasatlan daha uzun bir süreye yayılabilir. Hatta b yüzden Ihlamur, Kızılcık ve Erguvanın dahil bulunduğu taksonlann bütün tohun lan, Manolya, Hamamelis türleri, Kartoplan, Ardıçlar, Cotaneaster, Dişbudak \ Gürgen tohumlan daha yeşilken erken toplanıp ekilebilir. Bu suretle de özellik] bunlarda önemli olan çimlenme engeli bu erken ekimle giderilerek o ilkbahar çirr lenebilmeleri sağlanır. Buna karşılık bu tohumlan daha geç yani Aralık ayında tof larsak ve bir ön işlem (katlama) yapmazsak, tohumlar o ilkbahar çıkmaz.
Tohumlar embriyonun olgunlaştığı zaman ile tohumların dökülmesi arasın daki zaman aralığında toplanmalıdır. Bu peryot bazı türlerin tohumlarında çok kı sadır. Örneğin Söğüt ve Kavaklarda olduğu gibi. Hatta bazı legümünözlerde ol gunlaşmayı müteakip bir gece içinde kapsüller açılıp tohumlar dökülebilir. Bazı. tohumlarda da olgunlaşma ile tohum dökümü arasında geçen süre aylarca devam eder. Örneğin Kızılcam ve Servi tohumlan gibi. Hatta Ardıç türlerinde tohumlar birkaç ay veya yıl kozalaklar içinde ve dolayısıyle bitki üzerinde kalır. Ancak berry tipinde yani üzümsü tohumlar ile etli meyve ve kozalakları olanlarda kuşlar tohumlan süratle yiyerek onlann uzun süre bitki üzerinde kalmasına fırsat ver mezler. Bunlar gecikilmeden toplanmalıdır. Bazı tohumlarda olgunlaştıktan ve döküldükten sonra da toplama olanağı vardır. Örneğin Atkestanesi, Ceviz, Meşe, Kayın hatta Ihlamur gibi meyvalarda olduğu gibi.
Hangi tür tohumun ne zaman olgunlaşıp toplanacağı her yıl belirli, kesin bir zamana bağlanamaz. Zira bu zaman, o yılın iklim koşullanna göre az çok değişir. Örneğin erken gelen ilkbahar ve kurak bir yaz, tohumlann daha erken tarihte ol gunlaşmasına neden olur. Hatta bazı mey valar ve tohumlar, ağaç üzerinde aynı za manda olgunlaşmazlar. Bazılan dökülürken, bazıları da hâlâ olgunlaşmamış du rumdadır. Bu konularda bakı koşullan da etkili olur ve bu düzensiz farklı zaman lardaki olgunlaşmalar tohum toplamada ciddi bir sorun oluşturabilir.
Bununla beraber senelere göre az çok değişmesine rağmen gene de her türün meyva ve tohumu belli bir zaman aralığında olgunlaşır ve toplamaya hazır hale gelir. Tablo 10'da bazı önemli tohumlarda çiçek durumu, çiçekleme, tohum top lama, tohumlann dağılma zamanlan görülmektedir. Bu tablodaki değerler kabaca da olsa tohum toplama zamanlan hakkında bir fikir vermektedir. Ancak bu tarih lerde bazı gözlemler yaparak tam olgunlaşmasının gerçekleştiği en doğru zamanı kestirmek gerekir. Zira erken toplamada tohumlar tam olgunlaşmadan toplanır. Bu takdirde tohumun karbonhidrat, yağ ve proteinlere dönüşmüş olan depo mad delerini yeterli ölçüde biriktirebilmesi ve dolayısıyla daha iyi bir çimlenme ve da ha kuvvetli fidanlar veren kaliteli tohumlann elde edilebilmesi için bu olgunlaş mayı beklemek gerekir. Yani tohumlar yeterli miktarda besin maddeleri toplayın-caya kadar hasat edilmemelidir. Aksi halde erken toplanan tohumlann çimlenme kabiliyeti zayıf olur. Bu durum örneğin Acer campestre'de çok barizdir. Erken toplanan tohumlarda bu türde zayıf fidanlar gelişmektedir (Resim: 111). Eğer top lama zamanı çok gecikirse bu takdirde meyveler yanlabilir, düşebilir veya kuşlar ve hayvanlar tarafından yenilip götürülebilir. Meyvanın veya kozalağın çatlaması, karpellerin dağılma ihtimali fazla olan türlerde, meyva veya tohum aşın den cede kurumadan hasat edilmelidir. Bu konuda sabah erken saatlerde henüz çi varken yapılan toplama çatlamayı bir ölçüde önler. Buna karşılık geç kalınma; halinde toplama esnasında tohumlar dağılıp saçılabilir. Örneğin Göknar, Sedi: Ladin, Duglaz, Huş ve Karaağaç tohumlan olgunlaşır olgunlaşmaz kısa süred dağılırlar. Bu itibarla tam olgunlaşma zamanını tesbit için yapılan gözlemle önemlidir. Bu konuda, meyva ve tohumlann rutubet içerikleri, renk, sütlülük de recesi, şekil, koku, yumuşaklık v.s. gibi türlere göre değişen bazı olgunlaşma işa retlerinden faydalanılır. Tablo: 9 önemli bazı türlerde olgunlaşma işaretleri ve bu na göre ne zaman toplanacağı hakkında fikir vermektedir.
Resim: 111. Soldaki fideler Acer campestre'de tohumların erken toplanması sonucu zayıf gelişmiş fideleri, sağdaki fideler de olgunlaştığında toplanan tohumlardan çıkan iyi gelişmiş fi deleri göstermektedir.
Gordon, A.G. and Rovve, D.C.F Seed Manuel Ornomental Trees and Shrubs'den.
Tohum olgunlaşma zamanı coğrafik mevkiye göre güneye gittikçe, iklin ısındıkça aynı türde erken tarihlere kayar. Bitkinin bulunduğu yerin yüksekliğ azaldıkça da aynı durum gözlenir. Güneşli özellikle güney bakılar da olgunlaşma yi bir iki hafta erkene çekebilir.
Bu itibarla fidan yetiştirme programlarını aksatmamak için tohum toplama işlerinin, iyi planlanması ve organize edilmesi gerekir. Bunun için her yıl tohum toplanacak türleri ve miktarları tesbite müteakip tohum toplama zaman ve mekan düzenlemesi yaparken, bu tablolaşmış değerler yanında yukarıda belirtilen faktör lere göre mahalli etkileri de dikkate almak icap eder. Buna göre önce sıcak, alçak ve güney bakılardan tohum toplama işine daha erken başlamalı, sonra yüksek ve kuzey bakıların daha soğuk kesimlerine geçilmelidir.
Bu konuda bazı gözlem bitkiler seçmek ve bunlar üzerindeki meyva ve to humlardaki şekil, renk, yumuşama ve rutubet değişikliklerini izlemek uygun olur.
Renk bu konuda önemli ve pratik bir olgunlaşma işaretidir. Zira hem meyva-lar ve kozalaklar klorofil etkisiyle başlangıçta yeşil renk taşırlar, olgunlaşma iler ledikçe klorofil parçalanır ve ortadan kaybolur. Böylece esas pigment yeşil renk,
292
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
yerini başka renklere bırakır. Ardıçlar, Serviler, Çam türleri ve yapraklılardan Ak-çaağaç, Dişbudak, Ceviz ve Meşe cinslerine ait türlerde olgunlaşmayı bu renk de ğişimlerinden takip edebiliriz. Ancak bazı türlerde renk ve büyüklüklere göre, ol gunlaşmış tohumları olgunlaşmamışlardan ayırmak mümkün değildir. Örneğin Chamacyparls notkatensis, Juniperus occidentalis'lerde olduğu gibi. Bu durum da olgunlaşmamış tohumların da toplanması riski dikkate alınmalıdır. Gene bazı süs çalıları olarak kullanılan Ceonothus türleri gibi türlerin tohumlan bir ölçüde yeşilken toplanır. Aksi halde hemen çatlar, olgunlaşınca hayvanlar ve kuşlar tara fından taşınır. Bazı türlerin tohumları da biraz yeşilken toplanırsa ve hemen eki lirse tohum kabuğu kuruyup sertleşmediğinden ilkbaharda kolayca çimlenirler. Aksi halde o yılın ilkbaharda çimlenmezler ve yılhyarak ertesi ilkbaharda ancak çimlenip fide verirler. Örneğin Ihlamur, Kızılcık, Cotoneaster, Erguvan, Kartopu, Manolya, Juniperus, Gürgen türlerinde bu durum sözkonusudur.
Resim: 112. Kozalakların ve tohumların kesilerek boş dane oranlarının tesbiti.
Seeds of Woody Plants in U.S.A.'dan.
Birçok meyvaların tohumlarının olgun hale geldikleri, tohumlardaki rutu betin belli bir rutubet oranına düşmeleriyle anlaşılır. Örneğin Doğu Ladininde ko zalaklarda başlangıçta % 65 olan rutubet % 28 civarına düşünce artık tohumlar top lanabilecek olgunluğa ulaş mıştır. Çam kozalaklarında bu sınır % 40, Göknarlarda % 60'tır. Bu itibarla koni-ferlerde özgül ağırlığa baş vurulur. Olgunlaşma yak laştıkça özgül ağırlık düşer. Bunun için kozalakların tür lere bağlı olarak çeşitli yo ğunlukta yağ, gaz v.s. eri yiklerde yüzebilme duru muna gelmelerine göre, ol gunlaşma zamanı tayin edi lebilir. Örneğin Mavi La dinlerde olgun kozalaklar gaz yağında yüzebilmelidir. Bu konuda kozalak, meyve ve tohumları kesmek ve renk muayeneleri yapmak da isabetli olur (Resim: 112). Kesim esnasında tohumun kalitesi özellikle boş dane oranlan da gözlenebilir. Göknarlarda kozalai lardaki tohumların % 50'sinden, çamlarda ise % 70'inden fazlası dolu tohum o malıdır.
Bazı meyve ve tohumlann dış görünüşlerinden (yumuşama ve renk değişim olgunlaşma kolaylıkla anlaşılır. Örneğin Crataegus, Morus, Sambucus ve Ce tis'de olduğu gibi. Buna karşılık bazı renk değişimlerine rağmen birçok kui meyvaların dış görünüşünden olgunlaşma yeterince anlaşılamaz.
Büyüklük, sertlik, koku hatta lezzet de olgunluk simgelerindendir. Ancak 1 3 yılda tohumlan olgunlaşan Crataegus ile Juniperus occidentalis gibi bazı kon ferlerin olgun kozalaklarını diğerlerinden renk ve büyüklük bakımından ayırt e mek çok zordur.
Birçok konifer türleri kozalak ve tohumlardan uzunlamasına alınan kesitleri tetkiki, tohum verimi daha doğrusu boş dane nisbetinin tesbiti yanında olgunla; ma hakkında da iyi bir fikir verir (Resim: 112).
Bazı türlerin tohumlanndaki "sonradan olgunlaşma " niteliği dolayısıyle h; sat, olgunlaşmadan bir süre önce yapılabilir. Bunlarda tohum, kozalak veya mej va yatağı içinde olgunlaşmasını tamamlar. Bu birçok iğne yapraklı türlerde göri len bir niteliktir. Bu konuda Göknar ve Ladinler tipik bir örnek oluşturur. Yapral lılardan Dişbudak, Ihlamur ve Fındıklarda da bu nitelik sözkonusudur. Bu niteli! lere sahip türlerin kozalak, mey va ve tohumlarını olgunlaşmadan bir süre önce toj lamak mümkün olduğundan hasatlan daha uzun bir süreye yayılabilir. Hatta b yüzden Ihlamur, Kızılcık ve Erguvanın dahil bulunduğu taksonlann bütün tohun lan, Manolya, Hamamelis türleri, Kartoplan, Ardıçlar, Cotaneaster, Dişbudak \ Gürgen tohumlan daha yeşilken erken toplanıp ekilebilir. Bu suretle de özellik] bunlarda önemli olan çimlenme engeli bu erken ekimle giderilerek o ilkbahar çirr lenebilmeleri sağlanır. Buna karşılık bu tohumlan daha geç yani Aralık ayında tof larsak ve bir ön işlem (katlama) yapmazsak, tohumlar o ilkbahar çıkmaz.
Comment