Tweet
2.1.1.3.3. Çimlenme Engelleri, Çimlenmeyi Uyarıcı ve Çimlenme Engellerini Giderici işlemler
Birçok ağaç ve çalı formundaki süs bitkileri ile çiçek tohumları, uygun nem, sıcaklık ve oksijen koşullan altında ekilseler dahi, o yıl çimlenip yeni bitkiler ge-liştiremezler. Bu tohumlar bazı çimlenme engellerine sahiptirler. Bu tohumlann kısa sürede çimlendirilmesi için bu engellerin giderilmesi gerekir.
Tohumlarda bu çimlenmeyi engelleyen iç faktörler, genellikle üç grupta top lanır.
1. Kabuk kalınlığı veya sertliğinden kaynaklanan engeller,
2. Embriyonun gelişmemiş olmasından veya embriyonun dinlenme ihtiyacın dan kaynaklanan engeller,
3. Büyümeyi engelleyen bazı maddelerden kaynaklanan engeller. 1. Kabuktan kaynaklanan engeller.
Kabuk ya kalındır veya serttir. Bu durumda tohum çimlenebilmesi için ihti yaç duyduğu suyu alamaz, gaz mübadelesi yetersiz kalır. Örneğin Hakiki akasya lar, Gül ibrişim, Mimoza, Yalancı akasya, Erguvan, Gladiçya, Sofora, San salkım, Katır tırnağı, Amorfa, Ayı üzümü (Vaccinium), Cehri (Rhamnus) ve Sumak (Rhus), Hatmi türleri tohumlan kabuk engeli dolayısıyla hemen çimlenemezler. Bunları kısa zamanda çimlendirilebilmek için daha sonra belirteceğimiz çeşitli yöntemlerle bu engelin kırılması gerekir.
Kabuk engeli türlere, hatta bireylere göre değiştiği gibi, aynı türde hasat za manına ve hasat esnasındaki hava hallerine göre de değişir. Olgunlaşmanın yağış lı havalara rastladığı yıllarda kabuk, daha yumuşak, kurak periyotlara rastladığın da daha sert oluşur. Kuru olarak ve uzun süre saklamalar da kabuk engelinin güçlenmesine neden olur. Engeli gidermede uygulanan yöntem ve süreç de buna gö re değişir. Buna karşılık böyle tohumlar kurumadan ve kabuk sertleşmeden son baharda ekilirse tohum herhangi bir ön işleme tabi olmaksızın ilkbaharda çimle nir. Aksi halde ikinci ilkbahara kadar çimlenemez.
2. Birçok türlerde de çimlenme engeli embriyonun gelişmemiş olmasından veya embriyonun içindeki mevcut oluşumdan kaynaklanan dinlenme ihtiyacından ileri gelir.
Peyzaj materyalini oluşturan birçok bitki türü tohumlarında, meyvalar olgun laştığı halde embriyolar henüz yeteri kadar olgunlaşamazlar. Bunların çimlenebil-meleri için embriyoların önce büyümelerini tamamlamaları gerekir. Örneğin Ginkgo'lar, Düğün çiçekleri (Ranunculus ficaria) ve Çoban püskülü (Ilex), Çam lardan da Çembra çamı (P. cembra) bu tip engellere sahiptirler. Nitekim //ex'lerin hasadı müteakip küçük olan embriyoların nemli ve ılık şartlarda bir süre geliştir meden tohumlarını Mart ve Nisan'da bahçe şartlarında ekersek kısmen bir yıl sonra yani ertesi ilkbaharda ve kısmen de sonraki yıllarda ancak çimlenebildikle ri gözlenir. Bu tohumlarda çimlenme ortamına % 5'lik dekstrat çözeltisi ilavesi, embriyonun gelişmesini hızlandırır. Keza Çembra çamında da başlangıçta 3.5 mm kadar boyunda olan embriyolar, tohumların 7 ay kadar rutubetli kum içinde muhafaza edilmeleri halinde, bir misline yakın ölçüde büyüyerek çimlenebilir du ruma geldikleri tesbit edilmiştir. Orkidelerde de endosperm ve çenek yaprak ihti va etmeyen ve çok az yedek besin maddesine sahip olan şeffaf integümentler ara sında saklanmış çok küçük embriyoları steril şartlarda şeker ve gerekli besin mad deleri vermek suretiyle geliştirilerek onları çoğaltılmak mümkün olur.
Ülkemizin de içinde bulunduğu bazı ılıman bölgelerin bitkilerinde, tohumla rın çimlenebilmesi için bir dinlenme periyodu geçirmeleri gerekmektedir. Bu sü re zarfında tohum içinde, çimlenme olgunluğu için bazı değişimler meydana gel mekte ve bunun sonucu tohum çimlenebilmektedir. Bu peryodu tohumlar genel likle "katlama " adını verdiğimiz ve ileride göreceğimiz bir işlemle rutubetli kum veya benzeri bir ortam içinde geçirerek tamamlarlar. Örneğin birçok Zambak tü rü katlamaya tabi tutulmalıdır. Yaban gülleri, otsu veya ağaç halindeki Şakayık (Paeoma) ve Kartoplarij Akçaağaç, Dişbudak (F. exelsior), Meşe, Gürgen türleri bu kabil engele sahip taksonlardır. Bunlar da ilerde göreceğimiz soğuk ıslak işle me tabi tutularak çimlenme engellerini aşabilirler. Bunun için Meşe ve Avrupa dişbudağı tohumlannın 6-8 ay, Akçaağaç ve Gürgen tohumlannın da çoğunlukla 2-3 ay, Yabani güllerin ise 8-18 ay bu ortamlarda bekletilmesi gerekir.
Bazı türlerde bu süre içersinde tek işlem de yeterli değildir. Örneğin Güller de iki işlem yapılırsa, çimlenme çok daha yüksek bir orana vanr. Nitekim yapılan çalışmalar Gül türlerinde 18 haftalık bir soğuk ıslak katlamanın dolu tohumların ancak % 12-13 kadannın çimlenmesini sağlarken, 2 hafta sıcak, 18 hafta soğuk ıslak işlem çimlenme oranını % 80'in üzerine çıkartmaktadır. Prunus spinozd'&a. da durum aynıdır.
Soğuk ıslak işlem için ufak partilerde buzdolabından faydalanılabilir. Zam bak, Kartopları ve Şakayıklarda kökçüğün gelişmesi için tohumlar 1-4 aylık bir soğuk-ıslak işlemden önce 2-6 ay (bazı Viburnumlaida 17 ay)lık bir ortamda bı rakılmaları gerekir. Yani bu tohumların doğal şartlarda ertesi ilkbahar çimlenebil-meleri için, önce yaz sıcaklarına sonra da bunu takiben kış soğuklarına maruz bı rakılmaları zorunlu olmaktadır. Bu konularda türler arası varyasyonlar da olduk ça büyüktür.
3. Büyümeyi engelleyici bazı maddelerden kaynaklanan çimlenme engelleri:
Yumuşak.etli meyvaların çoğu ile bunların salgıları, bazı türlerde de endos. perm içinde bulunan bazı maddeler çimlenmeyi kuvvetli bir şekilde.,engellerler
Bu alanda üzümsü meyvalar çekirdekli meyvalar ve bütün güllerin tohumları söz konusudur Örneğin Sorbuslar,, Crataeeus'lar. Berberis, Ligustrum. Lonicera, Vi-burnum Rhamnus, Prunus, Pirus, Hippophae, Malus, Sambucus ve Junipe-rus larda bu kabil çimlenme engelleri meyva eti ve endospermde yer almaktadır. Bazı araştırıcılar bu maddelere "blastokolin " adını vermişlerdir. Elma ve armut lar gibi ekseri çekirdekli türlerde çimlenmeyi engelleyici maddeler endosperm içinde bulunmaktadır.
Birçok kuru meyvalar ve kabukları da çimlenmeyi engelleyen maddeleri içe rir. Örneğin Glayöllerde gözlendiği gibi. Bu konuda Süsenler (irinlerin tohumla rında da endospermde çimlenmeyi engelleyici bir madde çimlenmeyi birkaç ay dan bir yıla kadar geciktirebilmektedir. Eğer Süsen tohumlarını endospermi emb riyodan ayırarak steril bir besin ortamında çimlendirmeye alırsak, hemen çimle-nebilmektedirler. iğne yapraklı türler içinde Ardıçlarda da etli kısımda görülen çimlenmeyi engelleyici blastakolin maddesi, bu engellemede çok etkin olmakta dır. Nitekim Ardıcın etli kısmından çıkarılan ve içinde blastakolin maddesinin yer aldığı ekstrakt çimlenme kabiliyetinin yüksek olduğunu tesbit ettiğimiz Karaçam tohumlan ile muamele ettiğimizde bu tohumların çimlenme yeteneğinin süratle düştüğü gözlenmiştir. Rohmeder benzer durumu Sorbus aucuparia, Sorbus do-mestica, Sorbus aria, Crataegus coccinea, Berberis vulgaris, Sambucus racemo-sa da da aynı şekilde tesbit etmiştir, iğne yapraklî türler içinde Ardıç türleri gibi Göknarlarda da tohumlarda yer alan başka bir engel olarak reçine kabarcıkları ha lindeki trebantin çimlenmeyi engellemektedir. Bu engeli gidermede daha sonra göreceğimiz soğuk-ıslak işlem etkili olmaktadır. Üzümsü çekirdekli etli meyvalarda bu engelleyici maddeler tohumu saran etli kısmın parçalanarak ve bol suy la yıkanarak uzaklaştırılması suretiyle bu engel giderilebilmektedir.
Birçok türlerde bu çimlenme engellerinin yalnız bir değil birkaçı birarada bu lunabilir. Örneğin Avrupa dişbudağında hem kabuktan ve hem de embriyonun dinlenme ihtiyacından kaynaklanan bir "çifte çimlenme engeli" sözkonusudur. Bu takdirde bu engelleri giderme işlemleri de farklı olur.
Birçok ağaç ve çalı formundaki süs bitkileri ile çiçek tohumları, uygun nem, sıcaklık ve oksijen koşullan altında ekilseler dahi, o yıl çimlenip yeni bitkiler ge-liştiremezler. Bu tohumlar bazı çimlenme engellerine sahiptirler. Bu tohumlann kısa sürede çimlendirilmesi için bu engellerin giderilmesi gerekir.
Tohumlarda bu çimlenmeyi engelleyen iç faktörler, genellikle üç grupta top lanır.
1. Kabuk kalınlığı veya sertliğinden kaynaklanan engeller,
2. Embriyonun gelişmemiş olmasından veya embriyonun dinlenme ihtiyacın dan kaynaklanan engeller,
3. Büyümeyi engelleyen bazı maddelerden kaynaklanan engeller. 1. Kabuktan kaynaklanan engeller.
Kabuk ya kalındır veya serttir. Bu durumda tohum çimlenebilmesi için ihti yaç duyduğu suyu alamaz, gaz mübadelesi yetersiz kalır. Örneğin Hakiki akasya lar, Gül ibrişim, Mimoza, Yalancı akasya, Erguvan, Gladiçya, Sofora, San salkım, Katır tırnağı, Amorfa, Ayı üzümü (Vaccinium), Cehri (Rhamnus) ve Sumak (Rhus), Hatmi türleri tohumlan kabuk engeli dolayısıyla hemen çimlenemezler. Bunları kısa zamanda çimlendirilebilmek için daha sonra belirteceğimiz çeşitli yöntemlerle bu engelin kırılması gerekir.
Kabuk engeli türlere, hatta bireylere göre değiştiği gibi, aynı türde hasat za manına ve hasat esnasındaki hava hallerine göre de değişir. Olgunlaşmanın yağış lı havalara rastladığı yıllarda kabuk, daha yumuşak, kurak periyotlara rastladığın da daha sert oluşur. Kuru olarak ve uzun süre saklamalar da kabuk engelinin güçlenmesine neden olur. Engeli gidermede uygulanan yöntem ve süreç de buna gö re değişir. Buna karşılık böyle tohumlar kurumadan ve kabuk sertleşmeden son baharda ekilirse tohum herhangi bir ön işleme tabi olmaksızın ilkbaharda çimle nir. Aksi halde ikinci ilkbahara kadar çimlenemez.
2. Birçok türlerde de çimlenme engeli embriyonun gelişmemiş olmasından veya embriyonun içindeki mevcut oluşumdan kaynaklanan dinlenme ihtiyacından ileri gelir.
Peyzaj materyalini oluşturan birçok bitki türü tohumlarında, meyvalar olgun laştığı halde embriyolar henüz yeteri kadar olgunlaşamazlar. Bunların çimlenebil-meleri için embriyoların önce büyümelerini tamamlamaları gerekir. Örneğin Ginkgo'lar, Düğün çiçekleri (Ranunculus ficaria) ve Çoban püskülü (Ilex), Çam lardan da Çembra çamı (P. cembra) bu tip engellere sahiptirler. Nitekim //ex'lerin hasadı müteakip küçük olan embriyoların nemli ve ılık şartlarda bir süre geliştir meden tohumlarını Mart ve Nisan'da bahçe şartlarında ekersek kısmen bir yıl sonra yani ertesi ilkbaharda ve kısmen de sonraki yıllarda ancak çimlenebildikle ri gözlenir. Bu tohumlarda çimlenme ortamına % 5'lik dekstrat çözeltisi ilavesi, embriyonun gelişmesini hızlandırır. Keza Çembra çamında da başlangıçta 3.5 mm kadar boyunda olan embriyolar, tohumların 7 ay kadar rutubetli kum içinde muhafaza edilmeleri halinde, bir misline yakın ölçüde büyüyerek çimlenebilir du ruma geldikleri tesbit edilmiştir. Orkidelerde de endosperm ve çenek yaprak ihti va etmeyen ve çok az yedek besin maddesine sahip olan şeffaf integümentler ara sında saklanmış çok küçük embriyoları steril şartlarda şeker ve gerekli besin mad deleri vermek suretiyle geliştirilerek onları çoğaltılmak mümkün olur.
Ülkemizin de içinde bulunduğu bazı ılıman bölgelerin bitkilerinde, tohumla rın çimlenebilmesi için bir dinlenme periyodu geçirmeleri gerekmektedir. Bu sü re zarfında tohum içinde, çimlenme olgunluğu için bazı değişimler meydana gel mekte ve bunun sonucu tohum çimlenebilmektedir. Bu peryodu tohumlar genel likle "katlama " adını verdiğimiz ve ileride göreceğimiz bir işlemle rutubetli kum veya benzeri bir ortam içinde geçirerek tamamlarlar. Örneğin birçok Zambak tü rü katlamaya tabi tutulmalıdır. Yaban gülleri, otsu veya ağaç halindeki Şakayık (Paeoma) ve Kartoplarij Akçaağaç, Dişbudak (F. exelsior), Meşe, Gürgen türleri bu kabil engele sahip taksonlardır. Bunlar da ilerde göreceğimiz soğuk ıslak işle me tabi tutularak çimlenme engellerini aşabilirler. Bunun için Meşe ve Avrupa dişbudağı tohumlannın 6-8 ay, Akçaağaç ve Gürgen tohumlannın da çoğunlukla 2-3 ay, Yabani güllerin ise 8-18 ay bu ortamlarda bekletilmesi gerekir.
Bazı türlerde bu süre içersinde tek işlem de yeterli değildir. Örneğin Güller de iki işlem yapılırsa, çimlenme çok daha yüksek bir orana vanr. Nitekim yapılan çalışmalar Gül türlerinde 18 haftalık bir soğuk ıslak katlamanın dolu tohumların ancak % 12-13 kadannın çimlenmesini sağlarken, 2 hafta sıcak, 18 hafta soğuk ıslak işlem çimlenme oranını % 80'in üzerine çıkartmaktadır. Prunus spinozd'&a. da durum aynıdır.
Soğuk ıslak işlem için ufak partilerde buzdolabından faydalanılabilir. Zam bak, Kartopları ve Şakayıklarda kökçüğün gelişmesi için tohumlar 1-4 aylık bir soğuk-ıslak işlemden önce 2-6 ay (bazı Viburnumlaida 17 ay)lık bir ortamda bı rakılmaları gerekir. Yani bu tohumların doğal şartlarda ertesi ilkbahar çimlenebil-meleri için, önce yaz sıcaklarına sonra da bunu takiben kış soğuklarına maruz bı rakılmaları zorunlu olmaktadır. Bu konularda türler arası varyasyonlar da olduk ça büyüktür.
3. Büyümeyi engelleyici bazı maddelerden kaynaklanan çimlenme engelleri:
Yumuşak.etli meyvaların çoğu ile bunların salgıları, bazı türlerde de endos. perm içinde bulunan bazı maddeler çimlenmeyi kuvvetli bir şekilde.,engellerler
Bu alanda üzümsü meyvalar çekirdekli meyvalar ve bütün güllerin tohumları söz konusudur Örneğin Sorbuslar,, Crataeeus'lar. Berberis, Ligustrum. Lonicera, Vi-burnum Rhamnus, Prunus, Pirus, Hippophae, Malus, Sambucus ve Junipe-rus larda bu kabil çimlenme engelleri meyva eti ve endospermde yer almaktadır. Bazı araştırıcılar bu maddelere "blastokolin " adını vermişlerdir. Elma ve armut lar gibi ekseri çekirdekli türlerde çimlenmeyi engelleyici maddeler endosperm içinde bulunmaktadır.
Birçok kuru meyvalar ve kabukları da çimlenmeyi engelleyen maddeleri içe rir. Örneğin Glayöllerde gözlendiği gibi. Bu konuda Süsenler (irinlerin tohumla rında da endospermde çimlenmeyi engelleyici bir madde çimlenmeyi birkaç ay dan bir yıla kadar geciktirebilmektedir. Eğer Süsen tohumlarını endospermi emb riyodan ayırarak steril bir besin ortamında çimlendirmeye alırsak, hemen çimle-nebilmektedirler. iğne yapraklı türler içinde Ardıçlarda da etli kısımda görülen çimlenmeyi engelleyici blastakolin maddesi, bu engellemede çok etkin olmakta dır. Nitekim Ardıcın etli kısmından çıkarılan ve içinde blastakolin maddesinin yer aldığı ekstrakt çimlenme kabiliyetinin yüksek olduğunu tesbit ettiğimiz Karaçam tohumlan ile muamele ettiğimizde bu tohumların çimlenme yeteneğinin süratle düştüğü gözlenmiştir. Rohmeder benzer durumu Sorbus aucuparia, Sorbus do-mestica, Sorbus aria, Crataegus coccinea, Berberis vulgaris, Sambucus racemo-sa da da aynı şekilde tesbit etmiştir, iğne yapraklî türler içinde Ardıç türleri gibi Göknarlarda da tohumlarda yer alan başka bir engel olarak reçine kabarcıkları ha lindeki trebantin çimlenmeyi engellemektedir. Bu engeli gidermede daha sonra göreceğimiz soğuk-ıslak işlem etkili olmaktadır. Üzümsü çekirdekli etli meyvalarda bu engelleyici maddeler tohumu saran etli kısmın parçalanarak ve bol suy la yıkanarak uzaklaştırılması suretiyle bu engel giderilebilmektedir.
Birçok türlerde bu çimlenme engellerinin yalnız bir değil birkaçı birarada bu lunabilir. Örneğin Avrupa dişbudağında hem kabuktan ve hem de embriyonun dinlenme ihtiyacından kaynaklanan bir "çifte çimlenme engeli" sözkonusudur. Bu takdirde bu engelleri giderme işlemleri de farklı olur.