Tweet
2.1.2.4.6. Soğanlı Bitkilerde Üretme Soğanların yapı ve gelişimi:
Soğan genellikle toprak altında büyüyen etli bir tomurcuk olarak kabul edilebilir, yahut da soğan çoğunlukla dikey duran, tepesinde bir büyüme konisi veya bir çiçek taslağı bulunan, etli yaprak pullarına sahip kısa bir gövdedir. Bu etli pul¬lar karbonhidratlar başta olmak üzere büyük bir besin deposudur. Soğanın merke¬zinde ya bir vejetatif büyüme konisi veya uzamış bir çiçek sürgünü bulunur. Bü¬yüme konilerine gelişecek pulların koltuğunda yavru soğanları oluşturacak olan soğancıklar yer alır (Resim: 189).
Hartmann, H.T. and Kester, D.E. Plant Propagation, Principles and Practices'den.
İki türlü soğan vardır.
1. Tunikli yani kabuklu soğanlar.
2. Tuniksiz yani kabuksuz pullu soğanlar.
Tunikli soğanlar: Bunlarda soğanlar Laleler, Sümbül, Nergis ve bildiğimiz Soğanda olduğu gibi kuru bir dış pula sahiptir.Bu dış pul, soğanı dış zararlar ve kurumaya karşı korur. İçteki etli pullar (laminalar) ise soğana katlı bir yapı kazan dırır (Resim: 189).
Tuniksiz soğanlar: ise diğerlerinde olduğu gibi bütün soğanı kaplayan tek bir parçadan ibaret bir kabuğa sahip değildir. Bunlarda pullar ayrı ayrı soğana balık sırtı bir görünüm verir (enginar mey vasi gibi). Zambak soğanları bu tiptedir (Re sim: 190). Bunlarda dışkabuk olmadığı için Lale soğanları gibi kurumaya daya nıklı değildirler, dikkatli olmak bunları kurutmamak gerekir. Zambaklarda görül düğü gibi tuniksiz soğanların dinlenme devresinde de kökleri vardır. Fakat tunik lilerde başlangıçta bu kökler yoktur, ancak büyüme devresi başında bunlarda ad- ventif kökler oluşur.
Bir soğanda büyüme devresi, biri vejetatif, diğeri generatif olmak üzere iki önemli aşamadan oluşur. Vejetatif aşamada soğancık azami büyüklüğüne ulaşır, sonra çiçek sürgünü oluşturur ve çiçekler gelişerek generatif devrenin simgesi olarak tohum tutar.
Soğanlı bitkilerin bir kısmı ilkbaharda çiçek açar, bir kısmı da kışın çiçekle-
nir.
İlkbaharda çiçek açan soğanlı bitkilerin en önemlileri Lale, Nergis, Sümbül ve Soğanlı süsenlerdir. Bunlarda gelişmenin vejetatif devresinde ilk önce soğanın gelişmiş bazı pulların koltuğunda soğancık oluşumu gözlenir (Resim: 189). Bu oluşum soğanın içinde olduğundan dıştan görülmez, ancak resimde görüldüğü gi bi bir kesit alındığında gözlenebilir. Soğancığın bundan sonraki gelişmesi türler arasında farklılık gösterir. Lale ve Soğanlı süsenlerde esas soğan parçalanır ve ge riye bir önceki mevsim oluşmuş bir demet soğan ve soğancık kalır (Resim: 191 A). Bunların en büyüğü çiçeklenme büyüklüğüne ulaşmış olur. Fakat diğerlerinin birkaç yıl daha büyümeleri beklenir. Nergislerde ise soğan merkezden itibaren her yıl büyümesine devam eder ve sonra da ana soğandan ayrılacak olan yan soğan ları meydana getirir. Bu yumru soğanlar birkaç yıl ana soğana bitişik olarak kala bilir (Resim: 191 B). (Resim: 191 C) Nergiste oluşan üç tip soğan (ayrılmış so ğan, yuvarlak soğan, çift burunlu soğan)'ı göstermektedir. Sümbül soğan ise her yıl büyümesine devam eder fakat oluşan yavru soğanlar az sayıda ve sınırlı oldu ğundan çoğunlukla bunlardan suni çoğaltma yöntemleri uygulanır. (Resim: 191 - D)'de Sümbül de yan soğanların oluşumu ve eski soğanın iç kısmından gelişme sini nasıl devam ettirdiği görülmektedir.
Soğanlı bitkilerde çiçek büyüklüğü ve kalitesi doğrudan soğanın büyüklüğü ve ağırlığı ile ilgilidir. Bu bakımdan soğan iriliği çok önemlidir. Ancak zambak soğanlarında soğanların iriliği ve ağırlığı yanında etli köklerin durumu da önem taşır. Soğanların iriliği yetişme ortamının verimliliği, iyi gübrelenmiş olması su lama ve yabani otlar ve hastalıklarla etkin bir mücadele sonucu sağlanır. Bitkinin yapraklan kopanlırsa fotosentez yetersizliği dolayısıyla soğan iyi gelişemeyece-
ği gibi, henüz olgunlaş madan sökülen soğanlar da yeterli iriliğe ulaşa maz. Ayrıca soğan kötü büyüme koşullarında ye- tiştirilirse bu takdirde de küçük kalır. Soğanın irili
ğine bitkinin yetiştirildiği iklim koşullan da etki ya par. Yüksek sıcaklık ve kuraklık, soğanlann geliş mesini duraklamaya uğ rattığı halde, orta derece de serin yazlara sahip yö reler vejetasyon periyodu nu uzatır ve soğanın bü yümesi ve daha iri olma sını sağlar. Bu nedenle ilkbahar ve yazlan serin geçen Hollanda gibi memleketlerde soğanlar iri olarak yetişir. Memle ketimizde de bu açıdan
yaz kuraklığı etkileri ol mayan ve yazları nisbeten serin geçen Doğu Karadeniz bu konuda daha şanslı gö rülmektedir.
Bitkide yapraklar kuruyup soğan olgunlaşınca vejetatif gelişme aşaması ta mamlanmış olur. Artık bundan sonra soğanın büyüklüğü ve ağırlığındaki artış du rur. Kökler parçalanır ve soğan dinlenme peryoduna girmiş intibaını verir. Fakat bu dış durgunluğa rağmen soğanın, içinde önemli değişiklikler meydana gelir. Bu değişikliklerin başında, vejetatif büyüme konisinin bir çiçek sürgünü haline dönü şümü gelir. Ancak bu devrede soğanların maruz kaldığı sıcaklık derecesi önemli dir. Bu optimum sıcaklık türlere göre farklılık gösterir.
Lalelerde yazın dinlenmeye giren soğanlarda istenen optimal sıcaklık 20°C'dir. Bu sıcaklık üç hafta sürdükten sonra soğanlar 9°C'de 10-12 hafta kal malıdır. Bu soğukta bekletme çiçek sürgününü tahrik eder, sonra çiçek meydana gelinceye kadar sıcaklık tedricen arttırılır.
Sümbüllerde durum daha farklıdır. Bunlarda soğanlar sökümden sonra iki hafta oldukça yüksek sıcaklığa (32-35°C) maruz bırakılır. îlk çiçek taslağı görü nünce sıcaklık 25°C'ye, son çiçek taslağı görülünce 17°C'ye ve bundan üç hafta sonra da 13°C'ye düşürülmeli ve bu sıcaklıkta soğan 12 hafta kalmalıdır. Sümbül soğanları için 25°'lik bir muhafaza sıcaklığı da öneriimektedir.
Resim: 190. Pullu bir Zambak soğanının yapısı. Şekilde çiçek sür gününün dibinde yeni bir soğanın oluşumu görülüyor.
Hartman/Kester'den
Resim: 191. Yavru soğanlarla çoğaltma.
A. Soğanlı Siisen (İris), eski soğan, bir soğan demeti meydana getirerek parçalanır.
B. Nergis, Soğan her yıl içinde büyümeye devam eder, sonra ana soğandan ayrılan yan soğanlar meydana gelir.
C. Nergis'te oluşan üç tip soğan: ayrılmış soğan, yuvarlak soğan, çift burunlu soğan.
D. Sümbül, yan soğancıklar oluşmuş eski soğan iç kısmından gelişmesine devam etmektedir.
Hartman/Kester'den.
Nergiste de soğanda çiçek tomurcuğu oluşması için soğanın optimum 20°C'de bulundurulması ve bundan sonra 8 hafta süre ile 9°C sıcaklıkta tutulma sı önerilir.
Zambaklarda ise olgun soğanların 6 hafta 7-10°C sıcaklıkta muhafaza edil dikten sonra 15°C ve daha üstündeki sıcaklıklarda büyütülmesiyle çiçeklerin 80- 100 günde açılması sağlanabilir. Eğer olgun zambak soğanları oda sıcaklığında veya 0°C civarında sıcaklıklarda yosun gibi nemli ortamlarda muhafaza edilirse soğan dinlenmede kalır ve bu suretle çiçeklenme süresini uzatabiliriz.
Soğanlar bu önerilen sıcaklıkların üstünde veya donma noktasına yakın dü şük sıcaklıklarda muhafaza edilirse soğanın gelişmesi durur.
İlkbaharda çiçek açan bu soğanlı bitkiler yanında, bir kısım süs bitkileri de kışın çiçek açarlar. Örneğin Amarillis (Hippeastruın vittata) de olduğu gibi. Şö valye Yıldızı diye anımsadığımız bu bitkilerin soğanları çok yıllıktır. Soğan merkezden itibaren büyümeye devam eder, dış pullar soğan yaşlandıkça dökülür. Yaz boyunca yapraklar oluşur, sonbaharda soğan dinlenmeye girer, bu devre soğanın kuru olması gerekir. Bu soğan 2-3 ay kuru tutulduktan sonra tekrar sulandığında çiçek sürgünleri süratle uzar ve bitki Ocak veya Şubat'ta iri, cezbedici çiçekler açar.
Soğan üretimi çeşitli yöntemlerle yapılabilir.
Yavrularla soğan üretimi:
Bu birçok soğanlı bitkilerin çoğaltılmasında basit ve güvenilir bir yöntemdir. Lale, Nergis, Soğanlı süsen ve Üzümsü sümbül soğanlarının ticari üretiminde bu yöntem çabuk sonuç verir. Ancak Zambaklar ile diğer Sümbüller ve Amerillis için bu tarz üretme çok yavaş bir metoddur.
Resim: 192. Zambak (solda) ve Lâlelerde (sağda) ana soğanın yavrulaması, yavru soğanlar. Mahlstede/Haber'den.
Yavru soğanlar da söküm esnasında ana soğandan ayrılarak (örneğin Laleler de Resim: 192), fidanlıkta yastıklara dikilir ve çiçeklenme iriliğine ulaşana kadar büyümesi sağlanır. Normal yavru soğanlar bir vejetasyon peryodu içinde çiçek verebilecek iriliğe erişirken küçük soğanlar için üç vejetasyon devresi sonunda sökülecek iriliğe ulaşır ve yaz sonunda yaprakları sararınca soğanlar sökülür ve saklamaya alınır ve daha önce be lirtilen türe has saklama yöntemleri uygulanır.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİ?İ
Prof Dr. Suat Ürgenç
Soğan genellikle toprak altında büyüyen etli bir tomurcuk olarak kabul edilebilir, yahut da soğan çoğunlukla dikey duran, tepesinde bir büyüme konisi veya bir çiçek taslağı bulunan, etli yaprak pullarına sahip kısa bir gövdedir. Bu etli pul¬lar karbonhidratlar başta olmak üzere büyük bir besin deposudur. Soğanın merke¬zinde ya bir vejetatif büyüme konisi veya uzamış bir çiçek sürgünü bulunur. Bü¬yüme konilerine gelişecek pulların koltuğunda yavru soğanları oluşturacak olan soğancıklar yer alır (Resim: 189).
Hartmann, H.T. and Kester, D.E. Plant Propagation, Principles and Practices'den.
İki türlü soğan vardır.
1. Tunikli yani kabuklu soğanlar.
2. Tuniksiz yani kabuksuz pullu soğanlar.
Tunikli soğanlar: Bunlarda soğanlar Laleler, Sümbül, Nergis ve bildiğimiz Soğanda olduğu gibi kuru bir dış pula sahiptir.Bu dış pul, soğanı dış zararlar ve kurumaya karşı korur. İçteki etli pullar (laminalar) ise soğana katlı bir yapı kazan dırır (Resim: 189).
Tuniksiz soğanlar: ise diğerlerinde olduğu gibi bütün soğanı kaplayan tek bir parçadan ibaret bir kabuğa sahip değildir. Bunlarda pullar ayrı ayrı soğana balık sırtı bir görünüm verir (enginar mey vasi gibi). Zambak soğanları bu tiptedir (Re sim: 190). Bunlarda dışkabuk olmadığı için Lale soğanları gibi kurumaya daya nıklı değildirler, dikkatli olmak bunları kurutmamak gerekir. Zambaklarda görül düğü gibi tuniksiz soğanların dinlenme devresinde de kökleri vardır. Fakat tunik lilerde başlangıçta bu kökler yoktur, ancak büyüme devresi başında bunlarda ad- ventif kökler oluşur.
Bir soğanda büyüme devresi, biri vejetatif, diğeri generatif olmak üzere iki önemli aşamadan oluşur. Vejetatif aşamada soğancık azami büyüklüğüne ulaşır, sonra çiçek sürgünü oluşturur ve çiçekler gelişerek generatif devrenin simgesi olarak tohum tutar.
Soğanlı bitkilerin bir kısmı ilkbaharda çiçek açar, bir kısmı da kışın çiçekle-
nir.
İlkbaharda çiçek açan soğanlı bitkilerin en önemlileri Lale, Nergis, Sümbül ve Soğanlı süsenlerdir. Bunlarda gelişmenin vejetatif devresinde ilk önce soğanın gelişmiş bazı pulların koltuğunda soğancık oluşumu gözlenir (Resim: 189). Bu oluşum soğanın içinde olduğundan dıştan görülmez, ancak resimde görüldüğü gi bi bir kesit alındığında gözlenebilir. Soğancığın bundan sonraki gelişmesi türler arasında farklılık gösterir. Lale ve Soğanlı süsenlerde esas soğan parçalanır ve ge riye bir önceki mevsim oluşmuş bir demet soğan ve soğancık kalır (Resim: 191 A). Bunların en büyüğü çiçeklenme büyüklüğüne ulaşmış olur. Fakat diğerlerinin birkaç yıl daha büyümeleri beklenir. Nergislerde ise soğan merkezden itibaren her yıl büyümesine devam eder ve sonra da ana soğandan ayrılacak olan yan soğan ları meydana getirir. Bu yumru soğanlar birkaç yıl ana soğana bitişik olarak kala bilir (Resim: 191 B). (Resim: 191 C) Nergiste oluşan üç tip soğan (ayrılmış so ğan, yuvarlak soğan, çift burunlu soğan)'ı göstermektedir. Sümbül soğan ise her yıl büyümesine devam eder fakat oluşan yavru soğanlar az sayıda ve sınırlı oldu ğundan çoğunlukla bunlardan suni çoğaltma yöntemleri uygulanır. (Resim: 191 - D)'de Sümbül de yan soğanların oluşumu ve eski soğanın iç kısmından gelişme sini nasıl devam ettirdiği görülmektedir.
Soğanlı bitkilerde çiçek büyüklüğü ve kalitesi doğrudan soğanın büyüklüğü ve ağırlığı ile ilgilidir. Bu bakımdan soğan iriliği çok önemlidir. Ancak zambak soğanlarında soğanların iriliği ve ağırlığı yanında etli köklerin durumu da önem taşır. Soğanların iriliği yetişme ortamının verimliliği, iyi gübrelenmiş olması su lama ve yabani otlar ve hastalıklarla etkin bir mücadele sonucu sağlanır. Bitkinin yapraklan kopanlırsa fotosentez yetersizliği dolayısıyla soğan iyi gelişemeyece-
ği gibi, henüz olgunlaş madan sökülen soğanlar da yeterli iriliğe ulaşa maz. Ayrıca soğan kötü büyüme koşullarında ye- tiştirilirse bu takdirde de küçük kalır. Soğanın irili
ğine bitkinin yetiştirildiği iklim koşullan da etki ya par. Yüksek sıcaklık ve kuraklık, soğanlann geliş mesini duraklamaya uğ rattığı halde, orta derece de serin yazlara sahip yö reler vejetasyon periyodu nu uzatır ve soğanın bü yümesi ve daha iri olma sını sağlar. Bu nedenle ilkbahar ve yazlan serin geçen Hollanda gibi memleketlerde soğanlar iri olarak yetişir. Memle ketimizde de bu açıdan
yaz kuraklığı etkileri ol mayan ve yazları nisbeten serin geçen Doğu Karadeniz bu konuda daha şanslı gö rülmektedir.
Bitkide yapraklar kuruyup soğan olgunlaşınca vejetatif gelişme aşaması ta mamlanmış olur. Artık bundan sonra soğanın büyüklüğü ve ağırlığındaki artış du rur. Kökler parçalanır ve soğan dinlenme peryoduna girmiş intibaını verir. Fakat bu dış durgunluğa rağmen soğanın, içinde önemli değişiklikler meydana gelir. Bu değişikliklerin başında, vejetatif büyüme konisinin bir çiçek sürgünü haline dönü şümü gelir. Ancak bu devrede soğanların maruz kaldığı sıcaklık derecesi önemli dir. Bu optimum sıcaklık türlere göre farklılık gösterir.
Lalelerde yazın dinlenmeye giren soğanlarda istenen optimal sıcaklık 20°C'dir. Bu sıcaklık üç hafta sürdükten sonra soğanlar 9°C'de 10-12 hafta kal malıdır. Bu soğukta bekletme çiçek sürgününü tahrik eder, sonra çiçek meydana gelinceye kadar sıcaklık tedricen arttırılır.
Sümbüllerde durum daha farklıdır. Bunlarda soğanlar sökümden sonra iki hafta oldukça yüksek sıcaklığa (32-35°C) maruz bırakılır. îlk çiçek taslağı görü nünce sıcaklık 25°C'ye, son çiçek taslağı görülünce 17°C'ye ve bundan üç hafta sonra da 13°C'ye düşürülmeli ve bu sıcaklıkta soğan 12 hafta kalmalıdır. Sümbül soğanları için 25°'lik bir muhafaza sıcaklığı da öneriimektedir.
Resim: 190. Pullu bir Zambak soğanının yapısı. Şekilde çiçek sür gününün dibinde yeni bir soğanın oluşumu görülüyor.
Hartman/Kester'den
Resim: 191. Yavru soğanlarla çoğaltma.
A. Soğanlı Siisen (İris), eski soğan, bir soğan demeti meydana getirerek parçalanır.
B. Nergis, Soğan her yıl içinde büyümeye devam eder, sonra ana soğandan ayrılan yan soğanlar meydana gelir.
C. Nergis'te oluşan üç tip soğan: ayrılmış soğan, yuvarlak soğan, çift burunlu soğan.
D. Sümbül, yan soğancıklar oluşmuş eski soğan iç kısmından gelişmesine devam etmektedir.
Hartman/Kester'den.
Nergiste de soğanda çiçek tomurcuğu oluşması için soğanın optimum 20°C'de bulundurulması ve bundan sonra 8 hafta süre ile 9°C sıcaklıkta tutulma sı önerilir.
Zambaklarda ise olgun soğanların 6 hafta 7-10°C sıcaklıkta muhafaza edil dikten sonra 15°C ve daha üstündeki sıcaklıklarda büyütülmesiyle çiçeklerin 80- 100 günde açılması sağlanabilir. Eğer olgun zambak soğanları oda sıcaklığında veya 0°C civarında sıcaklıklarda yosun gibi nemli ortamlarda muhafaza edilirse soğan dinlenmede kalır ve bu suretle çiçeklenme süresini uzatabiliriz.
Soğanlar bu önerilen sıcaklıkların üstünde veya donma noktasına yakın dü şük sıcaklıklarda muhafaza edilirse soğanın gelişmesi durur.
İlkbaharda çiçek açan bu soğanlı bitkiler yanında, bir kısım süs bitkileri de kışın çiçek açarlar. Örneğin Amarillis (Hippeastruın vittata) de olduğu gibi. Şö valye Yıldızı diye anımsadığımız bu bitkilerin soğanları çok yıllıktır. Soğan merkezden itibaren büyümeye devam eder, dış pullar soğan yaşlandıkça dökülür. Yaz boyunca yapraklar oluşur, sonbaharda soğan dinlenmeye girer, bu devre soğanın kuru olması gerekir. Bu soğan 2-3 ay kuru tutulduktan sonra tekrar sulandığında çiçek sürgünleri süratle uzar ve bitki Ocak veya Şubat'ta iri, cezbedici çiçekler açar.
Soğan üretimi çeşitli yöntemlerle yapılabilir.
Yavrularla soğan üretimi:
Bu birçok soğanlı bitkilerin çoğaltılmasında basit ve güvenilir bir yöntemdir. Lale, Nergis, Soğanlı süsen ve Üzümsü sümbül soğanlarının ticari üretiminde bu yöntem çabuk sonuç verir. Ancak Zambaklar ile diğer Sümbüller ve Amerillis için bu tarz üretme çok yavaş bir metoddur.
Resim: 192. Zambak (solda) ve Lâlelerde (sağda) ana soğanın yavrulaması, yavru soğanlar. Mahlstede/Haber'den.
Yavru soğanlar da söküm esnasında ana soğandan ayrılarak (örneğin Laleler de Resim: 192), fidanlıkta yastıklara dikilir ve çiçeklenme iriliğine ulaşana kadar büyümesi sağlanır. Normal yavru soğanlar bir vejetasyon peryodu içinde çiçek verebilecek iriliğe erişirken küçük soğanlar için üç vejetasyon devresi sonunda sökülecek iriliğe ulaşır ve yaz sonunda yaprakları sararınca soğanlar sökülür ve saklamaya alınır ve daha önce be lirtilen türe has saklama yöntemleri uygulanır.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİ?İ
Prof Dr. Suat Ürgenç