önemli süs çalılarının üretme ve yetiştirme teknikleri

[susagaci]

Prof. Dr. Suat Ürgenç Fidanlık ve Yetiştirme Tekniği Kitabından Alınmıştır.

ÖNEMLİ SÜS ÇALILARININ ÜRETME VE YETİŞTİRME TEKNİKLERİ

Acacia (Hakiki Akasya) TürleriÜlkemizde Hakiki akasyalar içinde A. cyanophylla Akdeniz sahil rejyonları-


mızda sahil kumullarının stabilizasyonu ve çit tesisleri için kullanılmakta, Kıbrıs'ta yollara dikilmektedir. Drene edilmiş kumlu balçık, kireçli topraklarda iyi gelişir. Yaz kuraklığına dayanıklıdır. Ancak güney sahil yörelerimizde bile zaman zaman oluşan donlardan etkilenmektedir. Çıplak köklü 1 yaşındaki fidanlardan sonuç alınabilir. Memleketimizde yetiştirilen ve istanbul'da Adalar'da Mimoza olarak bilinen diğer bir Akasya türü de A. dealbata 'dır. Diğer hakiki akasyaların ülkemizde soğuk etkileri nedeni ile yetiştirilme şansı çok sınırlıdır. Ancak bunlar arasında yetiştirilme şansına sahip olabilecekler arasında, Güneybatı ingiltere'de de yetiştirilebilen, ispanya ve Portekiz 'in uygun kesimlerinde yol ağacı olarak da kullanılan A. melanoxylon -10°C'ye kadar soğuğa dayanmasıyla Güney Ege, Akdeniz ve Güneydoğunun bazı kesimlerinde gelişme şansı gösterebilir. Bu Akasya türü alivüyal veya kumlu çeşitli tipte topraklarda yetişebilmektedir. A. dealbata ve A. melanoxylon yukarda belirtilen sınırlar içinde soğuğa en fazla dayanan Hakiki akasyalardır ve diğerlerinin aksine fazla alkalen olmayan, herhangi bir iyi bahçe topraklarını tercih ederler. Akasyalardan rüzgar kırıcı veya rüzgar perdesi olarak da faydalanılabilir.Hakiki akasya türleri de yalancı akasyalar gibi tohumla üretilir. Akasyaların hepsinde tohum kabuğundan kaynaklanan çimlenme engeli vardır. Bunun için kabuk kalınlığına göre 20 dakika ile 2 saat arasında asitle, derişik sülfirik asit ile işlem gördükten sonra tohumların önce sıcak su dökülüp sonra gittikçe soğuyan suda 12 saat şişirilmesini takiben ekimleri, başarılı olur. Yarı odunlaşmış yeşil çeliklerle de üretilebilirler.
Amelanchier Türleri Bazı türleri (A. parviflora ve A. rotundifolia) Türkiye'de doğal olarak bulunan bu çiçekli çalı cinsinin bütün türleri soğuğa dayanıklıdır. Her tip toprakta kuru ortamlarda veya iyi drene edilmek şartı ile rutubetli yerlerde kolaylıkla yetişirler. Güneş veya hafif gölge yerlere dikilmelidir. 3-4 m boyunda topraklı 5-6 defa repikaj görmüş gelişmiş fidanlarını (A. lamarckii) ithal fidanlıkları kanalıyla sağlamak mümkündür. Henüz ülkemiz fidanlıklarında dikkati çekmemektedir.Köklenmiş sürgünler ayrılarak veya daldırma yöntemleriyle kolaylıkla üretilebilirler.
Amorpha (Çivit) Türleri A. fruticosa ılıman rejyonlarda, kolay yetişmesi ve hızlı büyümesiyle toprak stabilizasyonunda, toprağı ıslahta etkin, orta boy bir çalıdır. Özellikle fakir toprakları azotça zenginleştirir. Koyu kırmızı ve mavimsi renkte çiçek salkımlarıyle peyzaj uygulamaları içinde kullanılır. Her 2-3 senede bir toprak seviyesinden budanması ona sağlıklı bir görünüm verir. Rutubetli ortamlarda daha hızlı gelişir.Koyu kırmızı, mavi çiçekleriyle memleketimizde bir süs bitkisi olarak kullanılan yalancı çivit (A.fruticosa) esas olarak ekim yoluyla üretilir. Ekim sonbaharda yapılır. İlkbaharda ekimi ön görülürse kabuktan kaynaklanan çimlenme engelinin giderilmesi için asitle muamele veya soğuk katlama uygulanmalıdır. Amorp- ha çelik, kök sürgünleri ve daldırma yöntemleri ile de üretilebilir.
Aralia Türleri Dondan koruntulu yerlerde açıkta, soğuk yerlerde de kapalı mekanlarda yetiştirilir. Fazla sıcak, yaprakları etkiler. Serin kumlu, humuslu toprakları tercih ederler. Güneşli ve yarı gölgeli yerlerde iyi gelişirler. Ülkemiz fidanlıklarından sağlanabilir.Tohumla veya çelikle üretilir.
Arbutus (Kocayemiş) Türleri Adi kocayemiş (A. unedo) ve Sandal (A. andrachne) Türkiye'de doğal olarak bulunmaktadır. Biraz daha soğuğa dayanabilen ve yazları serin geçen fakat kurak ve fakir topraklara da uyum sağlayabilen (hatta yazın fazla sulama kök çürümelerine neden olan) ve asit toprakları tercih eden A. menziesii ise ülkemizin ya- bancısıdır. Diğer Arbutuslar ise soğuğa daha hassastırlar, kıyı rejyonlarımız için önerilirler. Ancak soğuk olmayan kurak mıntıkalarda da yetiştirilebilirler (- 15°C'ye kadar). Bu derecelerde de korunmaya gereksinim hissedilebilir. Serince- yerlerde iç mekanlarda kullanılmaktadırlar. Daimi yeşil derimsi yaprakları A. unedo'da beyaz pembe salkımlar halinde çiçekleri ve kırmızı dikkat çekici meyva- ları ve A. andrachne ise beyaz çiçekleri, daha ziyade portakal rengi veya açık kırmızı meyveleri ve özellikle parlak kırmızı dal ve gövdeleriyle peyzaj uygulamalarında kullanılırlar. Son nitelikleri ile diğerlerinden daha az boylu A. andruchne, daha fazla kullanım şansına sahiptir. Arbutusların formları olarak A.u. compac- ta, A.u. rubra (koyu kırmızı meyvaları ile) ve iki türün melezi olan A.x. andrach- noides de peyzajda ismi geçen form ve hibritlerdir.Çeşitli ortamlarda kumsal veya iyi drene edilmek şartı ile rutubetli topraklarda, asit ve alkalin reaksiyon gösteren topraklarla kireçli veya kireçsiz toprak farkı aramaksızın farklı toprak koşullarında yetiştirilebilirler. Genellikle gölgeye dayanıklı olmakla beraber güneşli yerleri tercih ederler.Arbutusların dikimlerinde, fazla yaşlı olmayan topraklı veya kaplı fidanlar kullanılmalıdır. Budama suretiyle isteğe göre tek veya çok gövdeli olarak yetiştirilebilirler.


Arbutuslar genelde ekimle üretilirler. İlkbahar ekimi için 1-3 ay soğuk katlama önerilir. Arbutuslar çelik, daldırma ve aşı yöntemleriyle de üretilebilir.
Aronia Türleri Özellikle A. arbutifolia beyaz veya pembe çiçekleri sonbaharda parlak kırmızı renge dönen yaprakları ve ilgi çekici kırmız meyvalarıyle dekoratif bir türdür. Özellikle güneşli yerlere dikilmeleri halinde sonbahar yaprak ve meyve renklenmeleri daha da kuvvetli olur. Buna rağmen yarı gölge şartlarına da dayanıklıdırlar. A. melanocarpa soğuğa daha fazla dayanmakla beraber Aronia'lar soğuk iklimlerde de yetişebilmektedirler. A. melanocarpa daha bodur olup soğuk gibi kurağa da iyi adapte olabilir. Buna karşılık A. arbutifolia ıslak topraklara dayanabilmektedir. Ekseri türlerinin, sığ kalker topraklar dışında yetişme ortamı istekleri yok sayılabilir. Ancak serin rutubetli topraklarda daha iyi bir büyüme gösterirler. Nadiren budama gereksinimleri olur.İlkbaharda yumuşak çeliklerle veya daldırma ile üretilebilirler.
Arundinaria Türleri (Resim: 221-14)Bambu 'larla aynı familya içinde yer alan, daimi yeşil kılıç şeklinde ince uzun (20-25 cm) yapraklara sahip olan bu cinsin bazı türleri en düşük sıcaklığın - 17°C'ye kadar düştüğü ılıman yörelerde yetişebilmektedir. Peyzaj uygulamalarında çok dekoratif olarak kullanılan A. japonica (Pseudosasa japonica), A. simonii bunların en fazla adı geçenleridir. Ihman sahil yörelerimizde özellikle perde ve çit olarak da kullanılabilirler. Ancak soğuk etkilerinin fazla olduğu kuzey bakılarla, batı bakıların rüzgardan fazla etkilenen kısımlarında kullanılmamalı ve koruntu- lu yerlere dikilmelidir. Yarı gölge bitkileridir. Kil zemin üzerine humuslu topraklar yetişmeleri için idealdir. Dikimlerde kaplı fidanların kullanımı ve dikimlerin ilkbaharda yapılması iyi olur.Üretim ayırmalarla yapılabilir.
Aucuba (Akuba) Türleri Peyzaj uygulamalarında en fazla kullanılan türü derimsi daimi yeşil yaprakları ile A. japonica ve özellikle yaprakları üzerinde altınsarısı lekeler bulunan A.j. varigiata, gölge ve yarı gölge şartlarında (fazla güneşte yaprak yanmaları gözlenir), ağaçlar altında çokça kullanılan dekoratif bir tür ve formdur. En düşük sıcaklığın -15°C'nin altına düşmediği yerlerde açıkta, daha düşük sıcaklığın olduğu yerlerde iç mekanlarda ve taşınabilen büyük kaplar içinde teraslarda değerlendirmek mümkündür. Çeşitli toprak koşullarına, kuraklığa da dayanıklıdır. Ancak bu durumda sulamaya özen göstermek iyi gelişmesini sağlar. Kentlerin kirli600


Açelyalar
Kaplı fidan olarak kullanılanlar daha farklı işlem görürler.Açelyalar ekim yoluyla tohumla, yeşil çelikle, aşı ve daldırma ile üretilebilirler. Tohumla üretmede tohum kapsülleri sonbaharda kahverengine dönüşünce toplanıp hemen ekilmeyecekse ağzı kapalı kaplarda buzdolabında uzun süre çimlenme yeteneğini yitirmeden saklanabilir. Kestane çürüğü, yosun içeren asit reak- siyonlu toprakta, gölge altında ekilmelidir. Ekimin gece sıcaklığı düştükçe bir serada yapılması, kireçli olmayan suyla dolayısıyle yağmur suyu ile sulanması halinde bir ay içinde tohumlar çimlenir. Zira tohumun herhangi bir çimlenme engeli yoktur.Daimi yeşil ve yarı herdem yeşil açelyalar yeşil çelikleri yaz başında veya yarı odunlaşmış çelikleri de yaz ortasında kolaylıkla köklendirilebilir. Çeliklerin kestane toprağı ve yaprak çürüğü içeren süzek bir toprakta köklenmesi rahat olur. Şişleme ve hormon kullanımı köklenmede miisbet etki yapar. Ancak köklenmeden sonra suyu azaltmalıdır. Köklenen çelikler aynı harçtan oluşan ortamda saksılara dikilir. Ancak toprağını döken açelya çeliklerinin köklenmelerizordur. Ancak mevsim başında alınan yeşil çelikler serada daha fazla köklenme şansına sahiptir. Bununla beraber yapraklarını döken açelyalar daha ziyade tohumla çoğaltılır.Açelyalarda aşı ve daldınna yoluyla çoğaltma da, başvurulan diğer vejetatif üretme yöntemleridir. Aşılar, ilkbaharda saksılara alınan anaçlara, serada yaz sonunda yandan kertikli aşı yöntemi kullanılarak gerçekleştirilebilir. Yaprağını döken açelyalarda adi, tepe, hendek ve hava daldırması olmak üzere çeşitli daldırma yöntemlerine başvurularak başarılı üretme de yapılabilir. Ancak bu yöntem yavaştır az sayıda yetiştirme için sözkonusu olabilir.


Berberis (Kadın tuzluğu) TürleriDaimi yeşil veya kısmen yaprağını döken, gerek soğuk (örneğin B. thumber- gii -30°C'ye kadar) ve gerekse sıcak (örneğin B. darwinii) rejyonlarda yetişebilen çok sayıda tür, varyete ve kültivara sahip geniş bir cinstir. Kışın yaprağını döken türler, sıcak veya ılıman yörelerde, kışın da yapraklarını koruyabilmektedirler. Yapraklarını döken türler kurak ve soğuk koşullara daimi yeşil olanlardan daha dayanıklıdırlar.Kısmen gölge koşullarında yetişebilen türler (A.t. atropurpurea ve B. juli- anae 'nin ııana ve pyramidalis varyetelerinde olduğu gibi) olmakla beraber esas olarak iyi güneş alan yerlere veya hiç olmazsa aydınlık kısımlara dikilmelidirler.


Rutubetli fakat iyi drenajlı topraklarda en iyi büyümelerini yaparlar. Çit ve perde olarak yaygın şekilde kullanılırlar. Çitlerde yılda 2-3 defa olmak üzere budamaya iyi cevap verirler. Hatta dağınık durumda iseler erken ilkbaharda yerden itibaren 5 cm kadar yukardan budanarak bol yeni sürgünlerle daha etkin olmaları sağlanabilir. Çit 'de fidan büyüklüğü ve isteğe bağlı olarak 30-60 cm aralıklarla dikilmeleri uygundur. Çit için fidanlar çıplak köklü olarak da dikilebilir. Tek tek dikilmeleri ve daha boylu fidan kullanılması hali/ıde topraklı veya kaplı fidan kullanımı önerilir. Bu tek tek dikimlerde budama gereksinimi yoktur. B. thumbergii bazı pas mantarlarına konukluk edebildiği için hububat yetiştirilen sahaların yakınlarında kullanılmamalıdır.Bilhassa adi kadın tuzluğu (B. vulgaris) ve Çin menşeli (B. veitchii) ile kırmızı, sarı, beyaz farklı renkte meyva, kırmızı yapraklara sahip (atropurpurea) ve sarı veya beyaz bantlı yapraklarıyla (aureomarginata) olarak geniş ölçüde süs bitkisi amaçlı kullanılan birçok vulgaris formları, çelikle rahatlıkla üretilebilir. Yeşil çelikle yarı odunlaşmış veya tam odunlaşmış ökçeli çelikler halinde şişleme altında camekânlarda bütün yaz boyu köklendirilebilir. Açıkta gölge altında çelik köklenmesi de mümkündür.Kıymetli formlar serada kalem aşısı ile üretilebildiği gibi daldırmadan da başarılı sonuçlar alınmaktadır.

[susagaci]

Buddleia (Kelebek çalısı) TürleriKelebek çalıları gösterişli ancak dağınık büyüyen bir çalıdır. Soğuğa az daya*nırlar, dondan etkilenirler. Ancak soğuk kuvvetli değilse (-15°C'ye kadar) kök öl*mez, yeniden sürer. Özellikle eflatun-pembe renkli salkımlar halinde çiçekleriyle B. davidii ülkemizde de iyi bilinen bir süs çalışıdır. Hızlı büyür. Güneşli veya kısmı gölge yerlere dikilmelidir, iyi drenajlı fakat rutubetin yeterli olduğu yerlerde ve or*ganik maddece zenginleştirilmiş ağırca topraklarda iyi yetişirler. Bunun için dikim çukuruna konan toprağın torf, yaprak çürüntüsü yahut iyi olgunlaşmış kompost ile takviyesi önerilir. Kelebek çalıları kuraklığa da oldukça dayanıklıdırlar.Kelebek çalıları yumuşak uç çeliklerle yaz başında veya yarı odunlaşmış ye*şil uç veya gövde çelikleriyle yaz sonunda seralarda veya açıkta köklendirilerek üretilebilir. Seralarda ilkbaharda yapılan ekimlerle sonbaharda çiçek açabilecek duruma gelen bitkiler elde edilebilir.

Buxus (Şimşir) TürleriBudamaya ve makasa iyi gelen bu türler alçak çitler için çok uygundurlar. Sığ köklüdürler. Bu yüzden dikiın esnasında köklerin zarar görmemesine itina edilmelidir. Derin dikim kadar kök boğazı yukarda kalan yüksek dikime de hassa*siyetleri vardır. Birincide kök solunumu güçleşir, ikinci durum ise sığ köklerin ku*rumasına neden olur. Kabuk parçaları gibi organik materyalle kök boğazı çevre-603


sinde yapıları bir malçlama,bu açıdan çok olumlu etki yapar. Ancak 10-15 cm 'den daha kalın bir malçlama önerilmez. Kök sahasında derin çapa sığ köklere zarar verebilir. Optimal bir büyüme için kâfi derecede rutubetli fakat drenajı iyi toprak*lar ister. Güneşli veya gölge yerlerde ve ılıman rejyonlarda iyi gelişir. Ancak so*ğuk yerlerde rüzgardan ve kış soğuklarından koruntulu yerler seçilmelidir.Özellikle süs bitkisi olarak taze yaprakları altın sarısı ve yeşil renkli olan (aurea), yaprak kenarları beyaz çerçeveli olan (argentea variegata), makasa yat*kın sık yapraklı (arborescens) formları ile parlak yeşil sık dallı angustifolia gibi çok çeşitli formlara sahip olan adi şimşir (B. sempervirens) genellikle çelikle üre*tilir. Çelikler ya yazın yumuşak çelikler halinde alınır veya yaz sonu kısmen odun- laşmış ökçeli çelik şeklinde kullanılır. Kışın ve ilkbaharda serada veya soğuk ca- mekânlarda daha rahatlıkla köklendirilebilir.

Callistemon (Fırça çalısı) TürleriAvustralya orijinla daimi yeşil çalı veya küçük ağaç formunda olan Calliste*mon türleri güzel parlak kırmızı çiçekleriyle cazip bir peyzaj materyalidir. Güneş*li sıcak veya çok ılıman sahalarda kullanılmalıdırlar. Önemli türü C. citrinus - 10°C'nin altına düşmeyen sıcaklıklar ister. Bu tür kuraklığa, alkalen ve tuzlu top*raklara dayanıklıdır. Budamalarla küçük ağaç formu verilebilir. Diğer türü C vi- minalis ise budamalarla aşağı sarkıtılan dalları ile ağlayan form oluşturulur. Bu*dama yapılmazsa cazip görünümü kaybolur. Bu tür sık sulamayı gerektirir. Kurak, rüzgarlı yerlerde iyi yetişmez. Gösterişli varyeteleri mevcuttur, C.v. Red (Casca*de gibi).Callistemon 'lar tohumdan da üretilebilirlerse de tohumdan üretim peyzaj ba*kımından değersiz bireyler verir. Asıl üretim kısmen odunlaşmış yeşil çelikleri kökletıdirerek yapılır. Bu köklenme camekânlarda kolaylıkla sağlanabilir.Tohumla yetiştirilmeleri halinde Ekim 'in ilkbaharda seralarda kasalarda ya*pılması uygundur. C. viminalis var. Captain Cook ökçeli çeliklerle vejetatif yol*dan da üretilebilir.

Calluna (Süpürge çalısı) türleriDaimi yeşil olan Calluna türleri bodur çalılardır. Soğuk yahut ılıman, sıcak zoıılarda yetiştirilebilir. Fakir, kumlu, asit turba topraklarda iyi yetişir, saf kalker topraklardan kaçınır. Kaya bahçelerinde veya yer örtücüsü olarak çok kullanılır. Dikimlerde kaplı fidanlar kullanılmalıdır.Gül renkli pembe çiçeklere sahip olan C. vulgaris ve onun beyaz çiçekli (C. v. alba ve C.v. ranımondii), koyu kırınızı çiçekli (C.v. purpurea) form ve varyeteleri,

Ceanothus TürleriKaliforniya leylağı denen ve sonbahara kadar dayanabilen mavi renkli çiçek*lere sahip hibritleri ile aranan sıcak rejyonların süs çalılarıdır. Ilık mutedil (ör*neğin Britanya'nın ılıman kesimlerinde de yetişebilmekte) rejyonlarda da yetişe*bilir. Sahil arazisi uygundur. Güneşli fakat koruntulu (örneğin güneye bakan du*var önleri gibi), sıcak yerlere, derin, yeterli drenaja sahip topraklara dikilebilir. Ancak fakir topraklarda başarılı olmaz. Dikim sonbaharda veya don peryodu geç*tikten sonra ilkbaharda yapılabilir. Çiçek taslakları yeni sürgünler üzerinde oluş*tuğundan erken sonbaharda kök boğazının 6-7 cm üstünde yapılan bir kesim çi*çek verimini arttırır.Üretimleri yaz ortası veya yaz sonunda alınan yarı odunlaşmış çeliklerle sı*cak yastıklarda başarı ile yapılıp kışın da soğuk camekânlara alınarak gerçekleş*tirilebilir.

Clethra TürleriYapraklarını döken veya daimi yeşil kalan orta boyutlarda, güzel çiçeklere sahip bir çalıdır.Beyaz çiçekli olmakla beraber cazip pembe çiçekli kültivarları da vardır (C. alnifolia Rosea). Sahillerde tuzlu, rüzgarlı şartlarda olduğu kadar iç kısımlarda da yetiştirme olanağına sahiptir. Avrupa 'nın her kesiminde yetiştirilebilmektedir. Batak sahalara da dayanabilmektedir. Ülkemizde süs bitkisi olarak denenmeye değer bir taksondur.Güneşli veya yarı gölge fakat koruntulu yerlere dikilmelidir. Rutubetli ve asit reaksiyonlu, torf veya yaprak çiirüntüsü gibi organik materyalle takviye edilmiş topraklarda en iyi gelişmesini yapar. Budamaya ge, eksinimi yoktur. Eğer fazla boylanırsa ancak bu takdirde, erken ilkbaharda budanabilir.Üretimleri ilkbahar sonu ile yaz başında alınan yumuşak çeliklerle veya yaz sonu alınan yarı odunlaşmış çelikler köklendirilerek veya daldırma yöntemleri ile yapılabilir.

Chimonanthus TürleriÜlkemizde Calycanthus (Kış çiçeği veya kadeh çiçeği) olarak bilinen, kışın, açan sarı, güzel ve etkin kokulu Chimononthus proecox'un gerçek Calyanthus cinsi ve türleri ile bir ilişkisi yoktur. Gerçek Calycanthus 'lar içinde en popüler tür olarak bilinen C.floridis da güzel kokan kırmızı çiçekleri ve sonbaharda sarı ren*ge dönüşen yapraklarıyle ilgi çekicidir.

Ilıman rejyonlarımız ve sahillerimiz bu güzel çalı türü için en uygun yerleri oluşturmaktadır. Yarı gölge koşullarında en iyi gelişmesini sağlar. Güneşli kısım*larda da yetiştirilebilir. Ancak rüzgardan koruntulu yerler seçilmelidir. Özel bir toprak isteği olmamakla beraber rutubetli, organik materyalce zengin derin top*raklarda iyi yetişir. Erken ilkbaharda sürmeden önce yapılan budamalar gelecek ilk çiçeklenme devresinde çiçek verimini etkin şekilde yükseltir.Çelik ve tohumla üretilebilirler.

[susagaci]

Cornus (Kızılcık) Türleri (Resim: 221-16)Değişik renkte güzel çiçekleri olan çok sayıda yaprağını döken veya daimi yeşil kalan türleri, değişik yaprak renkleriyle sarkık formlara sahip bulunan Kı*zılcıklar çalı ve küçük ağaç boylarıyla kıymetli bir peyzaj materyalidir. C. mas, C. sanguinea ve C. australis Türkiye 'nin doğal türleridirler. Ayrıca yabancı tür ola*rak C.florida (Çiçek kızılcığı) ilkbaharda beyaz çiçekleri, sonbaharda kırmızıya dönüşen yapraklarıyla çok makbul bir türdür (Resim: 221-16 üst). Bu türün ayrı*ca kırmızı renkli çok güzel çiçeklere sahip C.f. Cherokee Chief kiiltivarı da dış ül*kelerde özellikle K. Amerika'da çok popülerdir. Gene kızılcıklar içersinde yaban*cı tür olarak C. kousa kırmızı çiçekleriyle (R. 221-16 alt) C. alba ve özellikle C. alba Sibirica kırmızı gövdeleri ve beyaz meyvaları ile kışın çok etkin görünümü ile ilgi çekicidirler. Yerli türlerimiz içinde C, max ilkbaharda sarı çiçekleri, son*baharda kırmızı meyvaları, kırmızıya dönüşen yapraklarıyla, ilkbaharda beyaz- pembe çiçekleri ve sonbahar yaprak renklenmesi ile cazip bir peyzaj materyalidir. Ayrıca diğer yerli kızılcıklarımız da ilgi çekicidir.Kızılcıkların çok soğuk yörelerde yetişebilen türleri (C. alba gibi) olmasına karşılık daha çok fazla soğuk olmayan ılıman yörelerle Avrupa 'nın birçok kesi*minde yetiştirilebilirler. Bunlar dışında kısmen sıcak yörelerde de (C. kousa gibi), yetiştirilebilen türleri sözkonusudur.Kızılcıklar sıcakça yerlerde öğleden sonra güneşinden koruntulu rutubetli {bu konuda göl ve havuz kenarları çok uygundur) fakat iyi drene edilebilen saha*larda, biraz asit reaksiyona sahip topraklarda iyi yetişirler. Bununla beraber her lip toprakta hatta sulanmak şartıyla kurak yetişme ortamlarında da yetiştirilebi*lirler. Ancak içlerinde C. florida'nın büyük çiçekli güzel görünümü için organik materyalce zengin topraklar seçilmelidir. C. alba ve C. florida 'nın 4-5 kere repi- kaj görmüş 3,5-4 m boya ulaşmış fidanlarını ithal fidanlıkları vasıtasıyla sağla*mak mümkündür.Genelde tohumla üretilirler. Meyvalar kızarmaya başlayınca sonbaharda he*men ekilmediği takdirde uzun bir periyot sıcak ve soğuk katlamaya ihtiyaç göste*rir. Sarı çiçekleri ile süs bitkisi olarak kullanılan Ç. mas doğal türümüz olup to-607


humlar ekimden önce 4 ay sıcak, 1-4 ay da soğuk katlamayı gerektirir. Sarı yap*raklı (C.m. aurea), sarı kenarlı alacalı yapraklı (C.m. elegansissima) bu türün dikkat çeken formlardır. Bunları çelikle çoğaltmak mümkündür. Süs bitkisi olarak önemli bir tür olan Florida kızılcığı (C. florida) ilkbahar sonlarında çiçeklenme- den önce genç sürgünlerinden alınan çeliklerle camekâıılarda kolayca köklenir. Florida kızılcığının kırmızı renkli bir formu olan (C.f rubra) ise çelikle zor üreti*lir bunlarda T göz aşısı önerilir.Corylus (Fındık) TürleriYaprağını döken çatı ve küçük ağaç formunda olan fındıklardan C. avellana (Adi fındık), C. colurna (Türk fındığı), C. maxima (Lambertfındığı) ülkemizde do*ğal olarak yetişmektedir. Ayrıca C. avellana 'nın pendula, C. maxima 'nın kırmızı yapraklı C.m. purpurea veya aurea formları veya kültivarları peyzaj çalışmala*rında çok kullanılmaktadır. C. colurna küçük yol ağacı olarak da kıymetlendiri- lebilmektedir.Soğuğa dayanıklıdırlar. Güneşli yerlere yahut yarı gölge yerlere dikilmelidir*ler. Toprak türü bakımından seçici olmamakla beraber serin ve verimli topraklar*da iyi gelişirler. Türk fındığı (C. colurna) tam güneşli yerlerle iyi drene edilmiş balçık topraklarda 6,5-7,5 pH'da en iyi gelişmesini yapar. Killi topraklara da uyum gösterir. Rüzgara, kuraklığa, sıcak yazlara ve soğuk kışlara dayanıklıdır. Kök sistemi yüzeysel olduğu için dikim kolaydır. Ancak önce birkaç yıl sulamak gerekir, sonra kuraklığa dayanıklı olurlar.Fındıklar adi, tepe ve hendek daldırma metodları ile kolayca üretilebilirler. Eğer tohumdan yetiştirme sözkonusu ise ilkbahar ekiminden önce 3-4 ay soğuk- ıslak işleme tabi tutmak zorunluğu vardır. Şayet 2 gün suda şişirildikten sonra sonbahar ekimi yapılırsa bu takdirde katlamaya gerek kalmaz.Cotoneaster Türleri (Resim: 221-17)

Daimi yeşil veya kışın yapraklarını döken çalılardır. Güzel çiçekleri ve özel*likle kış boyu üzerlerinde kalan renkli küçük meyvaları ile peyzaj çalışmalarında, kaya bahçelerinde, alanların kenarlarında bordur, çit, perde veya yer örtücü ola*rak yaygın şekilde kullanılırlar. Ülkemizde doğal olarak yetişen türleri de olmak*la beraber park ve bahçelerimizde bazı yabancı tür ve kiiltivarlar çok kullanıl*maktadır. Bunlardan ülkemizde en çok yetiştirilenleri C. horizontalis ve C. cons- picus var. decore'dır. Kışın yapraklarını döken C. horizontalis, sonbaharda kırmı*zıya dönen küçük yuvarlak yaprakları ve sık yapraklanmasıyle kemervari dallan*ması, ilkbaharda açan pembe çiçekleri ve parlak kırmızı meyvaları ile alçak bir çalı ve yer örücü olarak peyzaj düzenleme çalışmalarında yer almaktadır. Adı geçen tür soğuk ve sıcak rejyonlarda yetişebilmekte, tercihen serin ve yarı gölge koşullarda en iyi gelişmesini yapmaktadır. Kışın yapraklarını dökenler için de C. apiculatus ve C. divaricatus'da ilkbaharda pembe beyaz çiçekleri, parlak küçük yaprakları, kış boyunca üzerlerinde kalan küçük kırmızı meyvalarıyle cazip tür*lerdir. Daimi yeşil olarak ise C. franchetii meyvaları portakal rengindedir. Bu tür soğuk ve sıcak rejyonlarda yetişebilirse de en iyi gelişmesini ılıman yörelerde, fa*kir topraklarda ve az su gereksinimi içinde yapabilmektedir. Kırpma işlemi (örne*ğin çit teşkilinde) bu türde hiç önerilmez. Gerçekte bütün cotoneaster türlerinde budama minimal düzeyde tutulmalı ve ona göre geniş aralıklarla dikilmelidirler.Genelde bütün türleri birkaç istisnası ile (özellikle C. horizantalis, C. franc*hetii, C. apiculatus, C. divaricatus gibi) soğuk yörelerimizde İç Anadolu 'da da yetişebildikleri gibi bütün sahil kesimimizde de yetiştirilme şansına sahiptirler. Ancak boylu ve daimi yeşil olan türler kuvvetli donlara karşı hassastırlar. Bunla*rın korunmaları gerekir. Güneşli, iyi drenajlı yerler seçilmelidir. Meyvaları kurak*ça koşullarda daha iri ve ağır olur. Dikimde kaplı fidanlar kullanılmalıdır. Seyrek ve lifli olan kök sistemi fazla yer değiştirmeye karşı hassastır.Ekseriyetle tohumdan çoğaltılırlar. Tohumlar hasat edilir edilmez türlere gö*re değişmek üzere 1-3 ay soğuk katlamaya alınmalı ve ilkbaharda ekilmelidir. Ekim yastıklarında gölgeleme yararlı olur. Cotoneaster'ler (bilhassa paneşe olanları) ilkbahar sonunda yeşil, yaz sonunda yarı odunlaşmış ve sonbahar ve kı*şın yapraksızken de sert çeliklerle üretilirler. Paneşe yapraklılar da çelikle üreti*lir.Crataegus (Alıç-Geyik dikeni) Türleri (Resim: 221-18)Ekserisi kışın yapraklarını döken ilkbaharda güzel çiçekleri, sonbaharda kır*mızı veya portakal rengine dönüşen meyvaları ve gene aynı renklerde oluşan son*bahar yaprak renklenmeleriyle dikkati çeken ve dikenli olan Alıç veya Yemişgenler içinde peyzaj bakımından önemli olan bazı türler C. monogyna ve C. oxycant- ha 'nın fidanlıklarımızda, park ve bahçelerimizde yetiştirilen çeşitli varyete, form ve kültivarları mevcuttur. Bunlar arasında en önemlileri C.o. var. plana (beyaz çi*çekli), C.o. Rossea (kırmızı çiçekli - Resim: 221-18), C.o. Rubra plana (katmerli kırmızı çiçekli), C.o. purtica (koyu kırmızı çiçekli) ile sarkık dallı olan C.m. pen- dula, C.m. aurea (sarı çiçekli) sayılabilir. Ayrıca henüz ülkemizde tanınmayan ba*zı önemli hibritleri de (C.x. mordenensia "Toba", C.x. lavallei gibi) sözkonusudur.Crataegus 'lar, bu çeşitli türleri, formları ve kültivarları ile çim alanları üze*rinde, binaların etrafında güzel görünümler oluştururlar. Kent şartlarına daya*nıklı ve uzun ömürlüdürler. Soğuk ve sıcak rejyonlarda da yetiştirilebilmekte, İç Anadolu 'ya da sokulabilmekle beraber esasta ılıman yörelerin süs bitkileridirler.

609

Hızlı büyürler. Güneşli yerlere dikilmelidirler. Toprak istekleri yoktur. Çok hafif (kumlu) veya killi, nötral, hafif asit veya hafif alkalen fakir topraklarda da yetiş*tirilebilirler. Hatta kuru topraklarda daha bol çiçek ve meyva verirler. Fakat böy*le yerlerde yaprakları erken döküldüğünden güzel sonbahar yaprak renklenmele*ri görüntüde kısa sürer. Halbuki verimli, balçık topraklarda sonbahar renklenme*si yapan yapraklarını, çok daha uzun süre muhafaza ederler.Dikimlerinde daha başarılı olmak için kaplı fidanları satın almalıdır. Buda*malara da iyi cevap verirler.Ekseriyetle tohumdan üretilirler. Tohumdan yetiştirilen bitkiler az çok ana bitkiye benzemekle beraber bazı nadide formlarda T göz aşısı veya kök aşısı uy*gulanmaktadır. Tohumla üretimde sonbaharda olgunlaşan meyvaların etli kısmı ezilerek ve yıkanarak uzaklaştırılır. Sonra çıplak tohumlar 1-2 ay sıcak, 3-4 ay da soğuk katlamaya tabi tutulduktan sonra ekilir. Katlanmayan tohumlar 2-3 yılda zor çimlenir.Chaenomeles (Cydonia) Türleri (Resim: 221-19)Önemli türü Chaenomeles japonica ülkemizde Japon ayvası (Cydonia japo- nica) olarak bilinmektedir. Gerçekte bu bir ayva (Cydonia) türü değildir. Chaeno*meles japonica erken ilkbaharda yaprakları çiçeklenmeden sonra bronz kırmızısı bir renkte çıkar ve sonra koyu yeşil renge dönüşür. Yapraksız durumda iken kırmı*zı renkli cazip dekoratif çiçeklerini açar (Resim: 221-19). Sonbaharda da sarı meyvaları ilgi çekicidir. Çim alanlarında, parklarda ve bahçelerde tek tek veya 75-120 cm aralıklarla çit olarak dikilebilir. Çiçekleri ile ilkbahar müjdecisi ola*rak dikkati çeker.Soğuğa ve sıcaklık değişimlerine oldukça dayanır. İç Anadolu'da da yetişti- rilebilirse de bütün sahil yörelerimiz için kıymetli bir peyzaj materyalidir.Güneşli yerlere dikilmelidir. Her toprakta yetişir. İlkbaharda çok erken sür*düğünden sonbaharda dikilmesi uygun olur. Bu takdirde çıplak köklü fidanları da emniyetle kullanma mümkündür. Budamayı sonbahar, kış veya erken ilkbaharda yapmamalıdır, aksi halde o yıl çiçek açmaz. Budama çiçeklenme sona erdikten sonra hemen yapılmalıdır.Vejetatif yoldan üretme geç ilkbaharda veya yaz başında alınan yumuşak çe*liklerle yahut yaz ortasında veya yaz sonunda alınan yarı odunlaşmış çeliklerle veya yapraksız olduğu sonbahar ve kış aylarında alınan sert (odunlaşmış) ökçeli çelikler köklendirilerek yapılabilir. Yaşlı dalların alt kısımlarından alınan çelikler daha iyi köklenirler. Kök çelikleri veya daldırma ile de üretmek mümkün olduğu gibi tohumdan da üretilebilir.

tim tohumla yapılabilir ancak tohumun çimlenme engeli sıcak su, asit veya meka*nik yöntemlerle giderildikten sonra ekim yapılmalıdır.Gerek adi sarı salkım (C. laburnum) ve gerekse altın sarısı yapraklı C. alpi- nus aureum 'da sert tohum kabuğunun yumuşaması için asit işlemi, sıcak su veya mekanik yaralama işlemlerinden sonra yapılan Mart sonu veya Nisan ekimleri başarılı olur.Daphne TürleriKışın yapraklarını döken veya daimi yeşil kalan çeşitli tür, varyete veya form*lara sahiptir. Yapraklarını kışın döken D. mezereum (kırmızı-pembe çiçekli, kırmı*zı mey vali) ile daimi yeşil olan D. pontica (yeşilimsi sarı çiçekli ve siyah meyva- lı) ülkemizin doğal türleri arasında süs bitkisi olarak değerlendirilmiş olanlardır. D. mezereum'un beyaz çiçekli, sarı meyvalı (D.m. alba), büyük eflatun çiçekli (D.m. grandiflora), alaca yapraklı (D.m. variegata), çiçekleri katmerli olan (D.m. plana) ile D. pontica'nın (D.p. var. szovitsii) adlı varyete, form ve kültivarları çe*şitli peyzaj uygulamaları ve özellikle kaya bahçelerinin oluşturulmasında kulla*nılmaktadırlar. Yabancı türler olarak da daimi yeşil yapraklı D. cneorum (cazip gül pembe renginde çiçekleriyle), D. odora (koyudan açık pembeye kadar değişen renklerde çiçekleriyle) ve D. genkwa'da mavi, leylak rengi çiçekleriyle en fazla tanınan türlerdir.Daphne 'lerin bazı türleri soğuğa (D. mezereum gibi), bazı türleri de sıcağa (D. odora gibi) oldukça dayanıklıdır. Şiddetli soğuklarda gövdeleri donsa da bit*ki tekrar sürer. Güneşli veya yarı gölge, kurak veya drenajı iyi olmak şartıyla ru*tubetli ve her tip toprakta yetişebilir. Humuslu, alkalen ve rutubetli topraklarda ise daha iyi gelişir. Dikimleri sonbaharda, soğuk yerlerde ise ilkbaharda yapılma*lı, dikim çukurlarına torf ve yaprak çürüğü karıştırılmalı, dikimin çıplak köklü fi*danlarla değil kaplı satın alınan fidanlarla topraklı olarak gerçekleştirilmelidir. Yazın kök boğazı çevresinin malçlanması kök çevresini serin tuttuğundan faydalı*dır. Bakımı nadiren gerektirir.Üretme yumuşak çelikle (yaz başı), yarı odunlaşmış çeliklerle (yaz sonu) ve*ya sert çelikle (kışın) veya daldırma yoluyla yapılabilir.

[susagaci]

Deutzia (Havlu püskülü) Türleri (Resim: 221-21)Ülkemizde doğal olarak yetişmezler. Park ve bahçelerde kullanılan önemli türleri, formları ve beyaz veya pembe çiçekli (d.x. rosea gibi) hibritleri vardır. En önemli türleri D. gracilis (tam yapraklanmadan açan, yoğun beyaz güzel çiçeklere sahip), D. pulchra (dış kısmı kırmızı, taç yaprakları beyaz çiçeklere sahip), D. scabra veya D. crenata (pembe, düz veya katmerli çiçekli olan kültivarlara sahip )dir. 612

Avrupa 'nın kuzeyde kalan çok soğuk kısımları dışında her yerinde yetişebilirler. Hızlı büyür. Güneşli veya yarıgölge, rutubetli, asit reaksiyonlu topraklar isterler. Bu istekleri ile Azelea ve Rhodondron 'ların büyüme şartlarına benzer şartlarda yalnız onlardan daha fazla güneş alan yerlere dikilmelidirler. Dikim çukurlarına torf ve yaprak çürüntüsü karıştırılması isabetli olur. Budanmaya gereksinim göstermezler.Üretilmeleri yumuşak çelikle (ilkbahar sonu veya yaz başlangıcında alınmak şartıyle), yarı odunlaşmış çelikle (yaz sonu) veya yapraksız dönemde alınan sert çelikler köklendirilerek yapılır. Daldırma yöntemi ile de üretme mümkündür.

Erica (Funda) Türleri (Resim: 221-19)Herdem yeşil olan Erica 'lar boylu olanlar (E. arborea) beyaz renkli çiçekleri ile genellikle daha alçak boylu, çiçekleri pembe renkli olan (E. verticillata), Türkiye 'de özellikle maki sahalarında yer alırlar. Ancak E. arborea 'ların Norveç 'e kadar soğuklara oldukça dayanıklı olduğu bilinmektedir. Ayrıca bu tür kireçli topraklara karşı hassastır. Bunlar dışında Avrupa 'da süs bitkisi olarak özellikle E. carnea (pembe cazip çiçekleri ile) en yaygın olarak kullanılan türü olup serin yerlerde veya iyi güneş gören sıcak kesimlerde ve bir ölçüde yarı-gölge şartlarında en iyi gelişmesini yapar.E. veitchii E. carnea, E. vagens, E. australis gibi park ve bahçelerde süs bitkisi olarak kullanılan Erika'lar Caluna'larda verilen esaslara uygun olarak tohum ve çelikten üretilirler.

Euonymus (Papaz külahı veya Taflan) TürleriYerli türler olarak peyzaj uygulamalarında kullanılan E. europaeus (adi papaz külahı) ve E. latifoliııs (geniş yapraklı papaz külahı) yapraklarını kışın döken papaz külahlarıdır. Gene süs bitkisi olarak çok kullanılan E. japonica yaz kış yeşil kalan parlak yeşil yaprakları ile, ilgi çekici meyvaları ve küçük yaprakları sarı benekli olan E.j. microphyla aurea, yaprakları beyaz lekeli ve çevreli E.j. argenteo-variegata, büyük yapraklı (E.j. macrophylla gibi) çeşitli formlarıyle tanınmıştır. Ayrıca E. alatus da sonbaharda pembe kırmızı renge dönüşen yapraklarıy- le çok dekoratiftir. Bütün Euonymus 'lar çit ve bordür için mükemmel bir bitkisel materyal oluştururlar. Bazıları da tırmanıcıdır veya yer örtücüdür.Papaz külahları soğuk yörelerde yetişebildiği gibi sıcak yörelere de uyum gösterirler (özellikle E. alatus). Ilıman ve serin yerlerde sonbahar yaprak renklenmeleri en iyi şekilde ortaya çıkar. Islak topraklara, sıcağa, gölge ve güneşe toleransları ile kent bahçeleri ve sahil arazilerinde geniş kullanım yeri bulurlar.Güneşli ve yarıgölgeli, kuru ve rutubetlice yerlerde ve çeşitli topraklarda yetiştirilebilir. Ancak verimli, humustu kil topraklarını tercih ederler. Budanmaya nadiren ihtiyaç gösterirler. Daimi yeşil kalanlar soğuk bölgelerde kışın korunmayı gerektirebilirler.Dekoratif türleri yeşil çelikle üretilir. Tohum ekibi sözkonusu olduğunda 2-3 ay sıcak, 2-4 ay soğuk katlamadan sonra Mart'ta ekilmesi önerilir.

Forsythia (Altın çanağı) Türleri (Resim: 221-23)Erken ilkbaharda yapraklanmadan önce açan sarı çiçekleriyle güzel çit, bordür, perde oluşturan veya tek tek kullanılabilen kıymetli bir süs çalışıdır. Güzel al- tuni renkte bir çiçeklenme yapan melezi F.x. intermedia'dır. Kışları ılıman olan yerlerde Şubat 'tan itibaren çiçeklenme başlar. F. viridissima türü Akdeniz koşullarında kışın da yapraklarını dökmez. Çiçek rengi (sarının çeşitli tonları), ile çiçek iriliği, sıklığı bakımından çeşitli kültivarları vardır.Avrupa 'nın her yerinde ve ülkemizin gerek sahil ve gerekse iç kesimlerinde yetiştirilebilir. Hatta soğuk karlı yerlerde karın üstünde kalan sürgünler donsa da baharda tekrar alttan sürer. İyi güneş alan yerlere dikilirse çiçeklenme daha güzel ve kaliteli olur. Ancak yarı gölge yerlerde de yetiştirilebilir. Her toprak türünde yetişebilir. Dikimleri kolay ve dikim başarıları yüksektir. Kentlerin kötü yetişme ortamlarında da başarı ile yetiştirilebilir. Budama çiçeklenmeden sonra hemen her yıl esas gövdeyi oluşturan dalların 1/3-1/4 kadar kısmı budanarak yapılmalıdır. 4 yıldan daha yaşlı ana sürgünler ise dipten itibaren 10 cm yüksekten olmak üzere budanmalıdır. Budama yapılmaz veya yeterli olmazsa çiçek verimi ve kalitesi süratle düşer.Memleketimizde sarı renkte çiçekleri ile en çok yetiştirilen F. intermedia çelikle kolaylıkla çoğaltılır. Çelikler kışın alınmış odunlaşmış sert çelikler olarak açık yastıklara dikildikleri gibi yaz başında yumuşak çelik veya yaz sonunda yarı odunlaşmış çelikler halinde de köklendirilebilirler.Memleketimizde en çok rağbet gören F.x. intermedia melezi çelikle kolaylıkla çoğaltılır. Çelikler kışın alınmış odunlaşmış sert çelikler olarak açık yastıklara dikilirler.

[susagaci]

Hibiscus (Hatmi) türleri (Resim: 221-24)Burada Hatmilerin odunsu türleri üzerinde durulacaktır. Bunların bir kısım yaprağını döker, bir kısmı da kışın daimi yeşil kalır. Peyzaj uygulamalarında çok kullanılan yapraklarını kışın dökenler içinde en önemlisi Ağaç hatmi (H. syri- acus), daimi yeşiller içinde Çin giilü (H. rosa sinensis)dir. Bunların her ikisi de ülkemizde doğal olarak yetişen türler değildir. Her ikisinin de küçük ağaç veya çalı formunda, çiçekleri düz, yarı katmerli ve katmerli olan kültilvarları ile beyaz çiçekli (H.s. Totus albus), mavi çiçekli (H.s. "Blue Bird"), katmerli kırmızı (H.s. Variegatum), katmerli beyaz (H.s. Admiral Dewey) ve Çin gülünün de atlas kırmızı, pembe, sarı ve portakal renkli cazip çiçekleri olan birçok hibriti vardır.H. syriacus diğerinin aksine ılıman yörelerde iyi gelişmekle beraber soğuğa da oldukça dayanıklıdır. Avrupa'da uzun yıllardan beri yetiştirilmektedir, ancak fazla soğuk kesimlerde, ilkbahar donlarından etkilenir. Buralarda kuzeye kapalı duvarlar ve koruntulu yerlere dikilmeli, özellikle genç yaşlarda soğuğa karşı korunmalıdır. Çiçekleri katmerli olanlar soğuk yerlerde zayıf çiçekler oluştururlar. Çalı veya ağaç formunda yetiştirilebilirler, sahil ve kent koşullarına dayanıklıdır. Diğer bitkilerde az çiçeklenme olan yaz sonu ve sonbahar başlarında çiçeklendik- leritıden ayrıca önem taşırlar. Güneşli yerlerde yetişmekle beraber yarı gölge- şartlarına da uyum sağlarlar. Rutubetli, verimli topraklarda iyi gelişirler. Yazın düzenli şekilde sulanması ve organik materyalle takviyeleri iyi olur.H. rosa sinensis ise soğuğa çok hassastır. Genelde sıcaklığın -l°C'nin altına düştüğü yerlerde açıkta yetiştirmemek kuraldır. Ancak gene de güney Ege ve Akdeniz'de koruntulu yerlerde açıkta yetiştirilebilmekte, hafif soğukları kökten tekrar sürerek karşılayabilmektedir. Bu konuda malçlama fayda sağlar. Soğuk yerlerde kaplarda yetiştirilip kışın aydınlık kapalı mekanlara alınmak suretiyle yazın çok güzel olan yaprak ve çiçek görünümlerinden faydalanılabilir. Kuvvetli rüzgardan koruntulu ve iyi drenajlı yerlere dikmeye özen göstermelidir. Gerekirse tepe dikimi veya kaplarda kullanıma gitmelidir. Ayrıca iyi güneş alan yerlere dikilmeleri ve öğleden sonraki güneşe karşı koruntulu kısımların seçilmesi isabetli olur. Yazın sık sulamalı ve Nisan-Ağustos arası her ay gübrelenmelidir. Gübreleme kaplı fidanlarda iki ayda bir yapılabilir. Budamalar hafif kırpmalar ve düzensiz dalları uzaklaştırmak suretiyle yapılmalı ve yaşlı gövde sürgünlerini, her yıl 1/3 'ü alınarak yenilenmelidir, böylece çiçek verimi ve kalitesi çok yükselir.Hatmilerde yaşlı fidanların dikiminde başarı şansı azdır. Küçük ve kaplı fidan kullanımı önerilir. Üretimleri yumuşak çelikle (yaz başı alınan), yarı odunlaşmış çeliklerle (yaz sonu alınan) veya sert (latent devrede alınan) çeliklerle üretilebilirler. H. syriacus çelikleri süratle köklenerek ilkbaharda dikilebilecek hale gelir.
Hippophae (Yalancı iğde) TürleriÜlkemizde doğal olarak yetişen ve peyzaj uygulamalarında yer alan türü H. rhramnoides yapraklanmadan önce açan sarı çiçekleri, gümüşi yeşil yaprakları, sonbaharda portakal sarısı renge dönüşen meyvaları ile dikkati çeker.

büyük çiçekler istemez isek yerden 60 cm boyunda budama en iyisidir bol miktarda orta hacimde çiçek oluşur. H. macrophylla 'da budama çiçeklenmeden henıen sonra yapdmalıdır. Zira çiçekler arborescens 'in aksine bir evvelki senenin sürgünleri üzerinde oluşur.Esas itibariyle çelikle üretilirler. Yeşil yumuşak veya kısmen odunlaşmış çelikler kolayca köklenirler. Hatta serada 1-2 haftada köklenebilir. Köklenen çelikler kaplara alınarak her mevsim dikilebilme olanağı sağlanabilir.

Ilex (Çoban püskülü) Türleri (Resim: 221-25)Ülkemizde doğal olarak bulunan ve peyzaj uygulamalarında çok kullanılan, yaz kış yeşil, derimsi, parlak, koyu yeşil ve kenarları onduleli yapraklar ve parlak kırmızı meyvalara sahip olan I. aquifolium birçok kültivara da sahiptir. Bunların en önemlileri sert yaprakları alacalı olan (1. a. argentea variegatum), yaprak kenarları açık sarı ile çevrelenmiş olan (1. a. aurea marginatajdır. Ilex'lerin yılbaşı dekorasyonunda da önemli bir yeri vardır.llex'ler mutedil nemli deniz ve dağ ikliminden hoşlanmakla beraber soğuğa da oldukça dayanıklı (I. verticillata ve I. glabra gibi) olanları olduğu gibi çok sıcak ve kurağa da dayanıklı (I. cornuta ve l. vomitoria gibi) türleri de sözkonusu- dur. I. aquifolium 'un sıcak ve kurak sahalarda da korunması ve daha gölge yerlerde yetiştirilmesi gerekir. Bütün Ilex türleri verimli, iyi drenajlı, humuslu ve bir ölçüde asit (4.5 - 5.5 pH) topraklarda iyi gelişirler. Kuvvetli alkalen topraklarda sararma (kloroz) gözlenir. Köklerin etrafındaki otları derin işleyerek alma, onlara zarar veribilir, bunun için kök çevresinde otlanmayı engelleyen bir malçlama isabetli olur. Dikimi takiben yaprak dökülmeleri görülebilir, bu duruma bakıp bitki kurudu diye aldanmamalıdır, sonra yeni yapraklar çıkmaya başlar.ingiliz çoban püskülü (I. aquifolium) ve bu türün bütün kültüvarları yaz sonunda ökçeli çeliklerle kolaylıkla veya kalem aşısı, göz aşısı veya daldırma ile üretilebilirler. Erkek ağaçların da bulunduğu gruplarda tohumdan da üretilebilir. Fakat ön işlem oldukça karışıktır. Türlere g.'ire de oldukça değişir. I. aquifolium- da tohumların 9 ay sıcak, 5-6 ay da soğuk katlama görmesi gerekir. Böylece ekim bir yılı aşkın bir sürede gerçekleştirilebilir.

Indigofera Türleri Yaygın köklenme yaptıkları için yer örtücü olarak da kullanılırlar. Pembe çi- çekleriyle (I. kirilowii) dekoratif bir çalıdır. Güneşli, kurak veya drenajı iyi olan rutubetli ortamlarda yetiştirilmelidir. Dona hassastır, fakat fazla şiddetli olmayan donlardan sonra tekrar sürer. Ilıman rejyoıılaıda dipten budanarak bol sürgün ve çiçek yapması sağlanabilir.

Köklenmiş sürgünler ayrılarak veya yaz başı alınan yumuşak çeliklerle üretilebilir.

[susagaci]

Kerria Türleri (Resim: 221-26)Önemli türü kışın yapraklarını döken K. japonica ilkbaharda dekoratif yaprakları ile parlak sarı dallara asılmış altuni toplar gibi çok dekoratif çiçeklere sahip bir çalıdır (Resim: 221-26). Ayrıca yapraklar sonbaharda cazip bir renklenme de yapar. Kültivarları arasında yapraklarının kenarında şerit halinde sarı bir bantıtı yer aldığı, çiçekleri tek tek ve sarı renkte K.j. aurea varigiata da tanınmış- tır.Kerria'lar tek tek veya gruplar halinde park ve bahçeleri süsler. Ülkemizde özellikle istanbul parklarında yer yer görülmekle beraber daha da yaygınlaştırıl- maları isabetli olacaktır.Avrupa 'da fazla kuzey ve soğuk olmamak şartıyla her kesimde yetişebilmektedir. Soğuğun etkili olduğu yerlerde koruntulu duvar dipleri gibi yerlere dikilmelidir. Buna rağmen soğuktan donan uç kısımlar alınırsa yeni sürmelerle bol çiçeklenme olacaktır.Yarı gölge koşullarında en iyi büyümesini yapmakla beraber, tamamiyle güneş altında yetiştirilebilir. Her tip toprakta gelişebilmesine karşılık torfve yaprak çürüğü gibi organik materyalle takviye edilmiş, drenaj koşulları iyi bahçe topraklarında en iyi büyümeyi yaparlar. Sürgünler üç yıl yaşar, sonra kök boğazından yeni sürgünler oluşur. Esas budama çiçeklenme bittikten sonra yapılmalı ve yaşlı kalın gövdeler alınarak bitkinin yenilenmesi ve gençleştirilmesi kolaylaştırılmalıdır, bu suretle bol çiçek verimi sağlanır.Üretme geç ilkbahar veya yaz başı alınan yumuşak çelikler veya yaz sonu veya sonbahar başlarında ılınan yarı odunlaşmış çeliklerle veya köklenmiş kök sürgünleri anaç bitkiden ayrılarak yapılabilir.

Kolkwitzia Türleri (Resim: 221-27)Peyzajda önemli türü olan K. amabilis pembe çiçekleri ve sonbaharda kırmızıya dönüşen yaprakları ile ilgi çekici ekzotik bir çalıdır. Çiçekleri Weigela 'nınki- lere benzer. Güneşli, kurak veya iyi drene edilebilen rutubetli bahçe topraklarında iyi gelişir. Soğuğa oldukça dayanmakla beraber fazla soğuk kesimlerde koruntulu yerlere dikilmelidir. Budama gereksinimi yoktur.Üretme yumuşak çelik, yarı odunlaşmış çelikler veya latent devrede alınan sert çelikler köklendirilerek yapılır.619


Laburnum (Sarısalkım) Bkz, Cytisus'aLantana (Ağaç Minesi) Türleri Yılın uzunca bir devresinde ilkbahardan sonbahara kadar bol çiçekleri ile dikkati çeken, don etkileri olmayan yerlerde yapraklarını dökmeyen lantana 'lar (özellikle L. camara) kırmızı, sarı, mavi, düz ve karışık çiçek renkleri ile özellikle sıcak güney yörelerinizde çok kullanılan çalılardır.Hızlı büyür, sıcaklığa, kuraklığa ve fakir topraklara dayanıklı olarak problemli yerlerdeki peyzaj uygulamalarında kullanılabilir. Yamaçları stabilize eder, alçak çit veya gruplar halinde yetiştirilebilir. Ancak hızlı büyümesi dolayısıyle çok dağılır ve zamanında budamalarla kompaktlaştırılmaz ise büyük bir alana yayılır. Bu durumu küçük bahçelerde dikkate alınmalıdır. Bakımı kolaydır, az sulama ve gübreleme ile yetiştirilebilir. İlkbahar ve sonbaharda zaman zaman yapılan kuvvetli budamalarla daha bol çiçek ve daha güzel bir görünüm kazanmaları sağlanabilir. Çeşitli renklerden çiçeklere sahip birçok tür ve hibritleri vardır.Sonbaharda yarı odunlaşmış çelikleri kum, kompost ve torf karışımı harçta, mümkünse sera koşullarında kolaylıkla köklendirilerek üretilebilirler.

Laurocerasus = Prunus laurocerasus (Karayemiş) TürleriÜlkemizde doğal olarak da bulunan ve peyzaj uygulamalarında en fazla kullanılan türü karadeniz karayemişi (L. officinalis veya Prunus laurocerasus) daimi yeşil derimsi uzun ve parlak yapraklara ve beyaz çiçeklere sahiptir. Hızlı büyür. Makasa ve budamaya çok iyi gelir. İstenmeye görüntülerin maskelenmesinde perde ve boylu çit olarak çok kullanılır. Türün ince şerit yapraklı L.o. angustifolia, bol çiçekli L.o. colchia gibi varyeteleri sözkonusudur.Marmara ve karadeniz gibi serin ve ılıman yörelerde en iyi gelişmesini yapar. Güneşli mekanlarda az çok gölge yerlere, serin yerlerde ise daha ziyade güneşli yerlere dikilmelidir. Bakımı kolaydır.Üretimi yarı odunlaşmış çelikler köklendirilerek kolayca yapılabilir.

Laurus (Defne) Türleri
Memleketimizde doğal olan Akdeniz defnesi (L. nobilis) ile bu türün sarımsı yapraklara sahip L.n. aurea formu ile yaprak kenarı belirgin onduleli olan undu- lata formu ve Kanarya Adaları Defnesi (L.canariensis) tür ve formları güneşli yerleri ararlar, ancak sıcak yörelerde gölgeli yerleri tercih ederler. İyi drenajlı olmak şartıyla çeşitli topraklarda yetişebilir. Kentlerde de hava kirlenmelerine karşı dayanıklıdırlar. Defneler camekân altında köklendirilen yeşil çelikle veya ilkbahar sonlarında alınan kısmen odunlaşmış sürgünlerle ilkbahar sonlarında üretime alınabilir. Daldırma da başarılı sonuç verir. Şaşırtma zayiatlıdır. Bu itibarla gençken şaşırma yapılmalıdır.Leptospermum TürleriYaygın türü çay ağacı olarak anılan L. scoparium yer örtücü veya küçük ağaç boyutlu, daimi yeşil bir taksondur. İlkbahar başlangıcında yaz ortasına kadar açan beyazdan kırmızıya kadar değişen düz ve katmerli güzel çiçekleri ile dikkat çekicidir. Bu açıdan cazip varyeteleri vardır (kırmızı çiçekleri ile iyi tanınan L.s. "Ruby Glow " gibi).Sıcak yörelerde, sahil ve plajların düzenlenmeleri için uygundur, iyi drenaj- lı, kumlu topraklar, iyi güneş gören yerleri tercih eder. Budama gereksinimi azdır. Gerektiğinde hafif bir budama yeterlidir.Üretimi yaz sonunda 5-7,5cm boyutlarında alınan yarı odunlaşmış çelikler köklendirilerek yapıldığı gibi, Ekim ve Kasım 'da odunlaşma durumuna gelen çeliklerle de veya daldırma yöntemiyle de üretilebilir.

[susagaci]

Lespedeza Türleri Çiçeklerin az görüldüğü yaz sonu ve sonbaharda mor-eflatun çiçekleri ile (L. bicolar) dikkat çekici, kışın yapraklarını döken bir çalıdır. Bu tür toprak stabili- zasyonunda yaygın şekilde kullanılır. Çin ve Japonya orijinlidir.Ilıman rejyonlarda yetiştirilmelidir. Nitekim Avrupa'nın birçok ılıman yöre*sinde yetiştirilmektedir. İyi güneş alan kuru topraklarda iyi yetişir. Ağır, rutubet*li, drenajı iyi olmayan topraklarda boya gider ve çiçeklerini çok geç açar. Budan*maları erken ilkbaharda dipten kesilerek yapılır. Böylece o yıl 80-90 cm siirgün ve bol çiçek verir.Üretimleri yaz başında alınan yumuşak çelikler kullanılarak yapılır.

Leycesteria Türleri Yaz başı beyaz çiçekli ve yaz sonu, sonbahar aşağı sarkan kırmızı kanatlı ve gene kırmızı renkli asılı gibi sarkan meyvaları ile özellikle yapraksız dönemde gü*zel bir görünüm oluşturur (L. formosa).Sıcak ılıman yörelerin türleri olup L. formosa içlerinde biraz daha soğuğa dayanıklıdır. Fakat gene de Avrupa 'da biraz soğuk etkileri olan durumlarda top*rak üstü kısımları donar ve baharda yeniden sürer.Güneşli veya yarı gölge yerlerde, kurak ve rutubetli sırtlarda yetiştirilebilir. Özel bir toprak isteği olmamakla beraber rutubetli, humuslu balçık topraklarda en iyi gelişmesini yapar. Koruntulu sahil kenarlarında iyi bir peyzaj materyalidir.621
Budama ihtiyacı azdır ancak kışın donmuş dallar veya kalın yaşlı gövdeler alına*rak yeni sürgünler oluşturmasını sağlamak üzere budamaya başvurulur.Üretimi erken ilkbaharda soğuk yastıklara yapılan ekimle ve bir yıllık fidan*lar repikaja alınarak yapılır.

Ligustrum (Kurtbağrı) Türleri Daimi yeşil veya yaprağını döken çalı veya küçük ağaç formundadır. L. ova- lifolium yapraklarını döker, ancak sıcak yörelerde daimi yeşil kalır. Daha büyük ve uzun yapraklara sahip olan L. japonica ise daimi yeşildir. L. vulgare de doğal olarak ülkemizde mevcuttur. O da sıcakça ortamlarda daimi yeşil kalır. Ligust- rumlar küçük boyutlu ağaç olarak kullanıldığı gibi (L. japonica), daha ziyada çit tesisinde esas yaygın kullanımını bulur. İçlerinde yalnız, ülkemiz fidanlıklarında da yetiştirilen L. sinensis çiçekleri için de yetiştirilebilir. Hızlı büyürler. Güneşli veya yarı gölgeli, kuru veya rutubetli her türlü toprakta yetişebilirler. Ancak en iyi gelişmelerini rutubetli ve verimli topraklarda yaparlar. Kentlerin kirli havasına ve dumana da dayanıklı olduğu için kent içi kullanımda geniş bir yeri vardır.L. ovalifolium gölgeye daha fazla dayanır. Daha fakir topraklarda yetişebi*lir. L. japonica gibi daimi yeşil olanlar soğuğa daha hassastır. Bunlar ılıman rej- yonlarda kullanılmalıdır.Çit olarak yetiştirilen Ligustrumların biri erken ilkbahar, diğeri de yaz baş*larında olmak üzere yılda iki kere budanmaları veya makaslanmaları uygun olur. Ligustrumlar çelikle üretilir. Özellikle adi kurtbağrının yaprakları sarı olan (L.v. aureum), sarı alacalı olan (L.v. aureo-Variegatum), beyaz alacalı olan (L.v. ar- genteo-variagatum), kenarları beyaz, mavimsi yeşil yapraklı l.v. glaucum) ile Ja*pon kurtbağrının yaprak kenarları krem rengi bir şeritle çevrilmiş ve diğer kısım*ları alacalı olan (L.j. variegatum) gibi değişik formlar özellikle çelikle yetiştirilir. Bunun için kışın alınan çelikler ilkbaharda açık yastıklara dikilirler. Ancak daha hızlı bir üretim olarak daha ziyade çit için en kullanışlı olan Japon ligustrumla- rında tohumla yetiştirme yaygın bir yöntemdir. Sonbaharda olgunlaşan tohumlar toplanarak, etli kısımları parçalanarak ve yıkanarak uzaklaştırıldıktan sonra so*ğuk katlamaya alınır ve ilkbaharda açık yastıklara ekilir.

Lindera Türleri (Resim: 221-28) L. benzoin ilkbaharda açan sarı çiçekleri, sonbaharda altın sarısı renge dö*nüşen yaprakları ve kırmızı meyvalarıyle tanınır. Fazla soğuk olmayan gölgeli fa*kat aydınlık, rutubetli, organik maddece zengin, biraz asit reaksiyonlu ve korun*tulu yerler ister. Geç ilkbahar veya yaz başında alınan yumuşak çeliklerle veya- kök sürgünlerinden ayrılarak üretilebilir.622

M. aquifolium (Adi mahonya)
rak yoğunluğu, sonbahar renklenmesi, çiçeklenme ve meyvaları açısından, farklı*lık gösteren çeşitli tür, varyete ve kültivarlara sahiptir. Özellikle ülkemizde çim sahaları üzerinde yaygın ve dağınık formları ile ilkbaharda açan sarı çiçekleri, sonbaharda koyu kırmızı ve sarıya dönüşen yaprakları M. aquifolium (Adi mahonya) 'yı peyzaj düzenlemelerinde çok kullanışlı kılmıştır. Ayrıca boylu yer örtü*cü ve alçak çit olarak da kullanılır. -20°C'ye kadar soğuğa ve oldukça sıcak şart*lara dayanabilir. Serin sahalarda güneşli ve yarı gölge, sıcak yerlerde de biraz gölge koşullarına sahip fakat fazla rüzgar almayan yerlere dikilmelidir. Toprak reaksiyonu itibariyle asit veya az alkalen, organik maddece zengin topraklar is*terler. Fidanlarını topraklı veya kaplı satın alınarak topraklı dikilmeleri ve ilk bir*kaç yıl bakımına özen gösterilmesi başlangıçtaki yavaş büyümeyi hızlandırır. Odunlaşarak kalınlaşmış sürgünlerin budamalarla uzaklaştırılması, çiçek verim*leri ve yapraklarının zenginleşmesiyle görünümlerine müsbet etki yapar.Adi mahonya (M. aquifolium), Bodur mahonya (M. repens) ve Boylu mahon- ya (M. pinnata) en fazla kullanılan süs mahonya' ları olarak, kısmen odunlaşmış çelikleri camekân altında köklendirilerek üretilebilirler. Fakat hormon tatbiki güç köklenen Mahonya 'ların daha kolay köklenmelerinde yardımcı olur. Kök sürgü*nünden de üretilebilir. Fakat fazla miktarda üretim için tohum önerilir. Üretim Berberisler gibi olur. Tohum ekimden evvel 1-3 ay soğuk katlamaya alınmalıdır.

Melia azedarach (Teşbih ağacı) Yapraklarını döken 15 m'ye kadar boylanabilen bu tür, dağınık tepeli olup toprak seçmez fakat iyi drenajlı aliiviyal topraklarda en iyi gelişmesini yapar. Ku*raklığa dayanıklı, yaşlıları da dona oldukça mukavimdir. Hızlı büyür. Sıcak, ku*rak yerlerde park ve yollara dikilir.Tohum uzun süre bitki üzerinde kalabilir. Ekim ilkbauarda açık yastıklara ya*pılabilir. Az fidan üretimi sözkonusu olduğunda boylu odunlaşmış çeliklerle üre*tim yapılarak kısa zamanda boylu fertler elde edilebilir. Gerçekte tohumdan da oldukça hızlı gelişme sağlanabilmektedir.

[susagaci]

Nandina domestica Nandina cinsinin yegane türüdür. Daimiyeşil olan bu çalının özellikle yeni yapraklarının bronz pembe renkte olması ve sonra bu rengin yumuşak yeşil bir renge dönüşmesi ve kışın ise soğuk etkileriyle koyu kırmızı ve pembe bir renk oluşturması nedeniyle çeşitli yaprak renkleriyle oryantal bir etki yaratır. Beyaz çi*çekleri ve kiiçük kırmızı parlak meyvaları ile de bu çalı küçük mekanlarda, güneş*te veya gölgede, kapta, bordür veya fon çalışı olarak açık ve yarı kapalı mekan*lardaki peyzaj çalışmalarında aranan bir türdür. Bazı fidanlıklarımızda yetiştirilmektedir.

Çin ve Japonya orijinli olan bu çalı sıcak iklimler ister, ancak ılıman yöre*lerde de yetiştirilebilir. -12°C'nin altında soğuklarda kışın yapraklarını döker.Her toprakta özellikle alkalen reaksiyonlu topraklarda iyi gelişir. Koruntulu yerlere, topraklı fidan olarak dikilmelidir.Temmuz sonu veya Ağustos 'ta alınan yarı odunlaşmış çelikler kompost, kum ve turba karışımı ortam ve sıcak camekânlarda, gölge altında köklendirilir, bahar*da açık alana repikaj yapılır veya soğuk yerlerde kaplara yerleştirilir. Soğuk ca*mekânlarda ise Kasım, Aralık aylarında çelikler alınıp kompost ve kum karışımı ortamlara yerleştirilir, müteakip sonbaharda köklenen çelikler kaplara alınabilir.

Nerium oleander (Zakkum) Kırmızı, beyaz, pembe ve nadiren de sarı renklerde düz, yarı katmerli veya- katmerli dayanıklı çiçekleriyle çalı veya küçük ağaç boyutlarında Akdeniz ve Ege'nin doğal bir taksonu olan N. oleander bütün ılıman yörelerimizde park, bahçe ve yollarda çit, perde ve gruplar halinde başarı ile kullanılmaktadır. Serin- yerlerde çiçek verimi düşer, soğuk etkileri ve don zararları gözlenir.Güneşli, sıcak, kurak veya drenajı iyi olmak şartıyla rutubetli yerlerde de kaplı fidan kullanılarak başarıyla yetiştirilebilir. Hızlı büyümesi rüzgara, tuz ser*pintilerine ve hava kirliliğine dayanması sahil ve tatil kentlerinde ona geniş bir kullanım yeri sağlar. Sürgün uçlarını kesmekle çiçek verimi arttırılabilir.Akdeniz zakkumu ve çiçekleri beyaz katmerli olan (N.o. albüm plenum), çi*çekleri katmerli koyu kırmızı (N.o. Agnes daraç), çiçekleri sarı olan (N.o. aurea plenum), çeşitli alaca(aurea) yapraklı formları ile sarı veya beyaz şeritli form*larının kısmen odunlaşmış çelikleri yaz aylarında camekânda kolayca köklenir- ler. Özellikle biraz zor köklenen katmerli formlar için şişleme ve hormon uygula*ması önerilir. Adi daldırma da bunlarda başarılı olmaktadır. Olgun tohumlar kal*bur üstünde sürülerek derimsi kabuk çıkarıldıktan sonra serada kasalara ekilirse 2 haftada çimlenme sağlanabilir.

Osmantlıus heterophyllus Önemli türü O. heterophyllus daimi yeşil çalı yahut küçük ağaç formundadır. Yaprakları parlak koyu yeşil ve derimsidir.Soğuğa en dayanıklı Osmanthus türü olmakla beraber O. heterophyllus'da sıcak veya ılıman yörelerde, tam güneşli veya kısmen güneşli yerlerde, hertür top*rakta kolaylıkla yetiştirilebilen, makasa geldiği için de çit ve perde tesisinde çok kullanılan bir türdür.625
Türün kendi ve formları (yaprakları kırmızı sarı olan O.h. aureo-marginatos, • yaprakları beyaz alacalı olan O.h. variegatos, yaprakları başlangıçta kırmızı olan O.h. marginatos) çelikle üretilebilmektedir.

Paeoııia (Şakayık) Türleri (Resim: 221-30) İlkbahar sonlarında açan büyük, sarı cazip çiçekleri ile dikkati çeken P. suff- ruticosa (veya P. arborea) ılıman rejyonların aranan bir taksonudur (Resim: 221- 30). Ayrıca beyaz pembe, eflatun gibi çeşitli renklerde, düz veya katmerli çiçekle*re sahip pek çok hibriti vardır. P. sinensis ve P. lutea 'da aranan türleridir.Taksonun odunsu türü olarak P. suffruticosa güneşli veya yarı gölgeli, kurak veya rutubetli fakat rüzgara ve soğuğa karşı koruntulu yerlere, zengin, humuslu drenajı iyi topraklara Mart ve Nisan aylarında büyüme periyoduna girmeden ön*ce özenle dikilmelidir. Ekseri aşılı olarak satılır. Aşı yerinin toprak içinde kalacak şekilde dikimi yapılmalıdır. Özellikle ilkbahar donlarından korunmalı ve kışın malçlanmalıdır. Budama gereksizdir, ancak solan çiçekleri uzaklaştırmak isabetli olur. Ağır olan çiçeklerin ve dalların taşınması için gerektiğinde desteğe ihtiyacı vardır.Üretimi aşı yoluyla veya erken ilkbaharda büyüme başlamadan önce adi dal*dırma yöntemleriyle yapılabilir.

Prunus serrulata (Japon kirazı) (Resim: 221-31) Özellikle P. sargentii Kwanzan yapraklanmadan önce pembe katmerli çiçek*ler açan, ilkbaharda çok güzel görünümlü bir süs ağacıdır. -20°C'ye kadar rahat*lıkla dayanabilen bir ılıman bölge ağacıdır.İlkbahar ve sonbaharda kiraz anaçları üzerine yapılan T aşısı ile üretilebilir.

Philadelphus coronarius (Fil bahri) (Resim: 221-32) Bütün türleri iyi çiçeklenen ve kışın yapraklarını döken çalılardır. Marmara ve çevresinde beyaz çiçekleriyle en çok yetiştirilen P. coronarius yanında P. gran- diflorus (büyük çiçekli filbahri) ve P. caucasicus (Kafkas Filbahrisi) gibi türleri de park ve bahçelerde yaygın şekilde kullanılmaktadır. Paneşe yaprak renkleri ve katmerli çiçekleri olan çeşitli hibrit veya kültivarları sözkonusudur.Filbahriler ılıman zonlarda, güneşli veya fazla sıcak yerlerde yarı gölge şart*larında, toprak seçmeden yetiştirilebilir. Ancak iyi güneş alan verimli, killi balçık topraklarda daha cazip beyaz çiçekler verir. İyi gelişmesi için aralıklı dikilmeli ve dikimler duvarlara fazla yaklaştırılmamalıdır. Aksi halde sivri uzun, istenmeyen şekiller alır. Çiçeklenmeyi takiben en dıştan itibaren kalınlaşan gövdeler alınarak budanırsa ve kesimler kuvvetle gelişen bir tomurcuğun hemen üstünden yapılırsa çiçek verimi bol olur.626


P. coronarius ve yaprakları açık sarı olan Pc. var. aureus ve kenarları krem bordürlü Pc. var. variegatus varyeteleri ile büyük çiçekli filbahriden kışın alınan çelikler baharda açık yastıklara dikilebilir. Kolay köklenir, çelikler yeşil çelik ola*rak yazın da köklendirilebilir.

[susagaci]

Pittosporum TürleriJapon pitosporumu (P. tobira) ve alaca yapraklı olan (P. tob'ıra variegata) formu ile bodur bir formu olan P. nanum yaygın şekilde peyzaj uygulamalarında kullanılmaktadır. Akdeniz ve kıyı şeritlerimiz için uygundur. İstanbul'un yüksek semtlerinde bazı kışlar soğuktan zarar görür. Deniz kıyılarında tuza ve kuraklığa dayanıklıdır. Güneşli veya yarıgölge şartlara sahip yerlere dikilmeli, ilk yılı ilkbahar iyi bir azot gübrelemesi yapmalıdır. Böylece dekoratif parlak derimsi yeşil yaprakları daha cazip hale gelir. Makasa gelmez fakat tepe sürgünü kesilip yuvarlak bir form verilebilir.Yazın alınan yarı odunlaşmış yeşil çelikler özellikle şişleme altında köklenir- ler. Tohumdan üretme ise tohumlar birkaç saniye kaynar suya tutulduktan sonra ekilirse başarılı sonuç alınır.

Pyracantha (Ateş dikeni) TürleriDaimi yeşil boylu çalı veya küçük ağaç formunda özellikle kırmızı meyvalı (P. coccinea) ile portakal sarısı meyvalı (P.c. var. Lalandei) tür ve kültivarları değerlidir.Genellikle ılıman rejyonlar için düşünülür. Güzel meyva renklenmeleri için güneşli yerlere ve iyi drene edilebilen kısımlara dikilmelidir.İlkbahar sonları veya yaz başlarında alınan kısmen odunlaşmış çeliklerle üretimi, en yaygın üretim şeklidir. Kış ayları alınan odun çeliklerinin köklenmesi zayıf olur.

Rhododendron (Orman gülleri) Türleri (Resim: 221-33)Daimi yeşil yapraklı veya yapraklarını döken, ilkbahar ve yaz başlarında açan mor, sarı, kırmızı, pembe çok güzel renklere sahip, katmerli, yarım katmerli veya düz çiçekleri olan çeşitli tür ve hibritleri peyzaj uygulamalarında çok geniş şekilde kullanılmaktadır.Serin, rutubetli rejyonlar ister. Büyük yapraklılar kuytu ve gölge yerleri tercih ederken küçük yapraklılar daha güneşli yerleri severler. Ancak genelde gölgede iyi büyür fakat iyi bir çiçeklenme yapmaz. Güney ve batı bakılar onlar için fazla güneş ve sıcaktır. Doğu bakılar sabah güneşinden faydalanmayı sağladığı için tercih edilir. Kuzey bakılarda pek gölgelenmeye gerek kalmaz. Güneşli bakı-

kırda ve sıcak yerlerde mecburen biraz gölge kısımlar aranmalıdır. Bu konuda boylu ağaçların altı da önerilebilir. Orman gülleri doğrudan güneş altında veya sıcak yerlerde yetiştirildiklerinde çiçekleri süratle solar. Geç çiçeklenenleri bilhassa güneş yanmalarına karşı korumak için öğleden sonra kısmen gölge alan yerler aranmalıdır. Sığ köklere sahip olmaları onların kuraklığa karşı hassas olmalarının önemli bir nedenidir. Yapraklarını döken türler dökmeyenlere kıyasla soğuğa daha dayanıklıdırlar. Genellikle asit (4.5 - 5.5 pH) ve rutubetli topraklar isterler. Durgun suya karşı kısa süre için de olsa hassastır, iyi drene olabilen yerlere dikilmelidir. Drenaj bir sorun yaratıyorsa, su tutmayan yüksek kısımlar tercih edilmelidir. Dikim çukurlarına yaprak çürüntüsü, toıf, öğütülmüş kabuk gibi organik materyal ilavesi gerekir. Bunun için dikim çukurunun % 50'si sözkonusu organik materyal ve % 50 'si balçık karışımı bahçe toprağı ile doldurulması en uygun bir karışım sağlar. Ağırca topraklarda dikim çukuruna kum da ilave edilmelidir. Derin dikim yapılmamalıdır, hatta kök boğazının biraz yukarda kalması tercih edilmelidir. Dikim çukurunun altına 60 cm kadar derinlikte kaba turba ve öğütülmüş göknar kabuğu ile kaba perlit konması toprak asiditesini arttırdığı gibi köklerin iyi havalanmasını ve suyun daha iyi drene olmasını sağlar.Güvenilir fidanlıklarda satılan kültivarların çiçek renkleri de etiketlerle belirtilmiştir. Aksi halde dikimler çiçeklenme başlangıcında yapılırsa çiçek renkleri bilinerek daha amaçlı dikimler sağlanabilir. Soğukça yerlerde ilkbahar dikimi, kışları mutedil yerler ve daha güneyde ise sonbahar dikimi tercih edilmelidir.Organik maddelerle malçlama sığ kökleri ekstrem sıcaklıklardan korur ve toprak asiditesini takviye eder. Aynı zamanda kök diplerinin yağış ve sulamada göllenmesini önler. Zira sulamada birkaç saatlik bir göllenme bitkiye zarar verebilir. Bununla beraber orman gülleri bir birikme yapmayacak şekilde yazın sıcak periyotta, özellikle çiçek zamanı ve büyüme devrelerinde muntazam sulanmalıdır. Bu suretle kışı da daha rahat atlatırlar. Kurak koşullar onları bodur bırakır ve çiçek tomurcuklarının gelişmesini önler. Demir sülfat, alüminyum sülfat, amonyum sülfat gibi asit reaksiyonlu gübreler fayda sağlar. Her olgun birey için 110-120 gr 5/10/10 oranında bir karışık gübre en etkili olanıdır. Bu gübrelemeyi ilkbaharda malçlamayı yenilemeden evvel veya mevsim ortasına doğru yapmak uygun olur. Kireçli yerlerde dikim çukurlarını geniş açıp kenarlarını plastikle izole edip, dikilecek kısımlara istenen nitelikte toprak ve yukarda belirtilen organik materyal doldurmak ve bu suretle kireçli topraktan tecrit ederek dikim yapmak önerilir. Aksi halde bu yerlerde müsbet bir sonuç alınmaz. Sulama suyu da kireçli ise bu da zamanla menfi etki yapar.Rhododendronların budama gereksinimleri yoktur. Ancak geç ilkbahar veya yazın yeni sürgün uçlarından kırpılırlarsa çiçek üretimi artıp bitkinin dolgunlaşması ve kompaktlaşması sağlanabilir. Çiçekler solduktan sonra uzaklaştırılma, gelecek yıl çiçeklenme oranı daha yüksek olur.Tohum, çelik, kalem aşıları ve daldırma ile üretilirler. Tohum kapsülleri ku- ruyunca toplanıp tohumlar çıkarılır, kuru olarak muhafaza edilerek erken ilkbaharda seralara kum ve torf karışımı olan harca ekilir, üzerine sığ bir yosun veya perlit serilir. Kasanın üstü camla kapatılır ve kasalar gölge bir yere alınır. Zaman zaman ince zerrecikler halinde su püskürtülür. Nem, havalandırma ve sıcaklık ayarlı olmalıdır, aksi halde başarı ihtimali az olur. Üç ayda 2.5-3 cm boya gelince kasalara şaşırtılır, ilkbaharda ise açık alana, asit reaksiyonlu bir toprağa dikilir.Çelikleri zor köklenir. Hormon ve şişleme fayda sağlar, yaz sonu yan sürgünlerin tepe tomurcuklarından alınan baş çeliği ve hem de yaprak-göz çeliklerinden üretme yapılabilir. Çeliğin dibinde bir çizikleme yaparak yara açılması köklenme- yi tahrik eder.Orman güllerinde yandan kertikli aşı en başarılı olan yöntemdir. Kalemler düz büyüyen, kuvvetli yıllık sürgünlerden alınmalıdır. Aşının serada yapılması önerilir. Hendek ve adi daldırma yöntemi de Rhododendron ve kültivarlarında başarıyla uygulanabilir.

[susagaci]

Rhus (Sumak) TürleriKışın yaprağını döken veya daimi yeşil kalan çeşitli boyutlarda, özellikle son*baharda koyu kırmızı, portakal renkli yapraklar ve dekoratif kırmızı renkli mey- valarıyle (R. copallina) dikkat çeker. Ülkemizde R. coriaria (Derici sumağı) yer*li olarak yetişmektedir, fakat ülkemizde süs bitkisi olarak kullanılan R. cotinus gerçekte sistematikdeki yeri Cotinus coggygria (Preke çalısı)dır.Sumaklar güneşli yerler, kurak, kumlu, iyi drenajlı topraklarda yetişirler. Ek*seri türleri soğuğa dayanır. Yerli sumağımız soğuklara daha dayanıklıdır. Çıplak, kalker sahaları kolaylıkla kaplar ve çevresine doğal bir görünüm kazandırır. Her yıl ilkbaharda kuvvetli budamalarla yaşlanmış sürgünlerin uzaklaştırılması, gençleşmesini ve yayılmasını sağlar.Yumuşak çelik (geç ilkbahar veya yaz başında), yarı odunlaşmış çelik (yaz ortası) veya sert çelik (latent devrede)ler veya kök çelikleri köklendirilerek üreti*lebildiği gibi daldırma yöntemleri ile de üretilebilirler.

Sambucus (Mürver) TürleriYaz ayları beyaz renkleri ile şemsiye gibi çoğu birarada çiçekleri ve sonba*harda siyah veya kırmızı meyvalarıyle dikkati çeken boylu ve yayılıcı bir çalıdır.

Ülkemizde doğal olarak bulunan S. nigra (ağaç mürver) siyah meyvalı Avrupa mürveri olarak bilinir. Bunun yaprakları beyaz yollu (P.n. Pulverilanta), eflatun, kırmızı renkli yapraklara sahip (P.n. Purpurea) kültüvarları tanınmıştır. S. rase- mosa ve S. canadensis aurea da kırmızı meyvaları ile dikkat çekerler.Mürverler güneşli yerleri, kuvvetli ve rutubetli toprakları tercih ederler. Ala*calı formlar dondan etkilenir. Yaşlı bireyler dikimde zayiat verir. Küçük, topraklı fidan kullanmak önerilir. Büyük fidan olarak ancak en az iki kere repikaj görmüş (1-1,5 m boyda topraklı fidanlar emniyetle kullanılabilir. Budama gereksinimi yoktur, ancak genişlemesini sınırlandırmak için istenen kuvvette kolaylıkla buda- nabilir.Yumuşak çelik, yarı odunlaşmış çelik, latent halde ise sert çelik veya kök çe*liği ile kolaylıkla üretilebilirler.

Spartium (Katır tırnağı) Türleriİlkbahar sonları veya yaz başları sarı çiçekleri ile dikkati çeken daimi yeşil çalılardan monotipik bir generadır. Yani tek türü (S. junceum = İspanyol katırtır- nağı)dır. S. americanum da bu türün synonimidir, yani aynı türdür. Ülkemizde ma*ki sahalarında doğal olarak bulunur. Türün beyaz çiçekli (S.j. ochroleucum) ve katmerli çiçekli (S.j. plenum) formları süs bitkisi olarak aranan çalılardandır.Katır tırnakları ılıman, sıcak, kurak yerlerin bitkileridir. Güneşli, kurak, kal*kerli yamaçlara iyi uyum gösterir. Rüzgar ve tuza dayanıklıdır. Bu itibarla sahil*lerde kumul stabilizasyonunda başarı ile kullanılabilir. Çıplak köklü fidanlarının dikiminde dikim başarısı düşüktür. Topraklı veya kaplı fidan kullanımı önerilir. Dikimlerde, fidanları, söküm seviyelerinde dikmeye özen göstermelidir. Bakım ge*reksinimi azdır. Erken ilkbaharda tedrici budanır. Bazı bilim adamları kışın yap*raklarını döken veya yarı yeşil kalan, sarı veya beyaz çiçekli katır tırnağı benze*ri Genista'ları da katır tırnakları içinde mütalaa ederler. Özellikle boyacı katır tırnağı denilen G. t'ıntoria da fakir, kumlu, kalker topraklar ve kurak yamaçlarda iyi yetişirler.Katır tırnakları tohumdan ilkbahar ekimi ile yetiştirilebilir. Yetişen fidanlar geç kalmadan vakitlice ayrı ayrı kaplara alınmalıdır.

Spirea (İspirya) TürleriKırmızı çiçekli Kanada ispiryası (S. menziesii) ve S. japonica, beyaz çiçekli ispirya (S. hypericifolia) ile katmerli beyaz çiçekler açan (S. prunifolia Plena) ve pembe çiçekli (S. Billiardii "Rosea ") çiçekleri ve sonbahar yaprak renklenmele- riyle dikkati çeken peyzaj materyalidirler.630

Ilıman rejyonlarda iyi yetişirler, soğuk yörelerde özellikle ilkbahar donların*dan etkilenirler. Güneşli, rutubetli ortamlarda daha bol çiçek vermekle beraber her türlü toprak ve kurak şartlarda da yetişebilirler. Ancak S. tomentosa rutubet*li topraklara bağımlıdır. Budama çiçek verimi ve kalitesine çok müsbet etki yapar. Çiçeklenme durumuna göre ilkbaharda çiçeklenenleri, çiçeklendikten sonra, ya*zın çiçeklenenleri de erken ilkbaharda budamak gerekir. Yeterli büyüklükteki fidanları dikildiği yıl dahi çiçekler açabilmektedir.Yumuşak çelik, yarı odunlaşmış çelik veya latent devrede sert çelikle kolay*lıkla üretilebilirler.

Stewartia TürleriS. pseudocamelia ve S. malacodendron yazın kamelyalar gibi beyaz, çiçekler açıp sonbaharda güzel yaprak renklenmeleri gösterirler. Soğuğa dayanıklıdırlar. Rhododendronlar gibi kültive edilirler. Verimli, kumlu, kâfi rutubetli topraklarda- iyi yetişirler. Topraklı veya kaplı fidanları kullanılmalıdır.Yumuşak çelik, kök çeliği veya daldırma ile üretilirler.

Symphoricarpos (inci) ÇalılarıBeyaz meyvalı ince (S. albus) ve kırmızı meyvalı inci (S. orbiculatus) olarak yapraklarını döken bodur çalılardır. Özellikle birincisi peyzajda daha çok kulla*nım yeri bulur, inci gibi beyaz meyvalar kış boyu dökülmez, ikincisi ise yamaçla*rı erozyona karşı korumada etkilidir.inciler ılıman rejyonlarda yarı gölge veya güneşli, kurak veya rutubetli her*hangi bir toprak farkı gözetmeksizin kuru ve çakıllı topraklarda da yetişebilirler.Yumuşak çelik, yarı odunlaşmış çelik veya latent devrede sert çelikler köklen*dirilerek kolaylıkla üretilebilirler.

Syringa (Leylak) TürleriAdi leylak (S. vulgaris) ve onun beyaz çiçekli varyetesi S.v. alba, erguvani çi*çeklisi (S.v. purpurea), katmerli kırmızı-mor çiçekli olanı (S.v. plena) her boyut*ta çalı veya küçük ağaç formunda bitkilerdir.Soğuğa dayanıklıdır, güneşli veya yarı gölge, kurak veya rutubetli yerlerde yetişebilir. Serin, rutubetli derin, nötral ve verimli bahçe topraklarında en iyi ge*lişmesini yapar. Toprağın biraz ağırca olması hafif olmasına daima tercih edilir. Her yıl bol çiçek vermesi için çiçeklenmeden sonra solan çiçek sürgünlerinin uzaklaştırılması, yaşlı sürgünlerin dipten alınması gerekir. Hatta fazla büyümüş leylaklar 10 cm toprak üstünden kesilerek kolaylıkla gençleştirilebilirler.

Üretimleri, yumuşak, yarı odunlaşmış veya sert çelikler köklendirilerek yapı*labilir, kök sürgünlerinden de üretilebilir. Bazı kültivarlar ise aşı yoluyla yetişti*rilebilir.

Tamarix (Ilgın) Türleriİlkbahar ve yazın pembe, açık eflatun çiçekleriyle tanınan bu taksonun yazın çiçeklenen (T. hispida), yaz başlarında koyu pembe çiçekler açan (T. parviflora) ve onun daha koyu pembe renkli kültivarı (T.p. rubra), daha parlak pembe çiçek*li (T. tetrandra) ve (T. pentarıdra) önemli türleridir. *Kuma, tuzlu su ve rüzgara dayanıklılığı sahil tesislerinde toprak sterilizasyo- nu ve perde tesisleri için uygun oluşu onları aranan bir çalı yapar. Kuraklığa da*yanması, alkalen topraklarda yetişmesi, onların iç rejyonlara da (Güneydğu Ana*dolu gibi) intikalini sağlar.Hızlı büyür, dikimlerini küçük kaplı fidanlar kullanarak yapmalıdır. Büyükçe kap ve fidanlarda kök deformasyonu gözlenir.Çiçeklenme zamanları dikkate alınarak yapılan budamalar çiçek verimini arttırır.Üretimleri yumuşak, yarı odunlaşmış ve latent devrede de odunlaşmış çelik*leri köklendirilerek yapılır.

[susagaci]

Viburnum (Kartopu) Türle»iÇiçekleri kartopu şeklinde beyaz (V. opulus) ve özellikle V.o. rosum, katmer*li beyaz çiçekli (V.o. alba pleno), hem çiçekleri ve hem de yaprakları açısından Ortancalara benzeyen (V. plicatum ve varyetesi V.p. var. tomentosum) ve Tüylü kartopu (V. lantana), kışın yapraklarını döken kartoplarıdır. Ancak yaprak dökü*münden evvel çok güzel kırmızı yaprak renklenmeleri yaparlar. Yapraklarını kışın dökmeyenler olarak da kışın pembe, beyaz toplu çiçek kurallarına sahip Defne yapraklı kartopu (V. tinus) ve gene daimi yeşil olanlar arasında cazip bir tür olan V. davidii, koyu yeşil yaprakları ve kırmızı meyvaları ile V. japonicum en önemli*lerini oluştururlar.Türlere göre de yetişme ortamı istekleri farklıdır. V. opulus nemli yerleri se*verken, V. lantana kurak, kalker ve kayalık yamaçlarda da yetişebilir. V. tinus ise kışları ılıman yerlerde iyi yetişir. Genel olarak daimi yeşiller soğuklara az daya*nıklıdır. V. opulus ve V. trilobum soğuklara en fazla dayanan kartoplarıdır. Bun*ları soğuk yörelerimizde emniyetle yetiştirebiliriz.Kartoplarının genelde dikimleri kolaydır. Latent devrede dikildikleri gibi kaplı fidanlarını her mevsim dikmek mümkündür. Aşılı olarak da satın alınabilir.

Kuruyan dalları dışardan budanmalıdır.

Üretimleri ilkbahar veya yaz başında alınan yumuşak çelikler veya yaz orta*sında alınan yarı odunlaşmış çeliklerle veya latent devrede alınan sert çelikler köklendirilerek kolaylıkla yapılabilir.

Weigela (Vangelya) Türleri (Resim: 221-34)W. florida ilkbaharda koyu pembe çiçekleriyle yaygın bir şekilde kullanılan bir türüdür. Türün yakut renkte kırmızı çiçeklere sahip "Bristol ruby " kültivarı ile zarif beyaz çiçekleri ile tanınan "Candidate" kültivarı güzel çiçekleriyle çok po*pülerdir. W. florida' nın yaprakları çok dekoratif olan kültivarları da vardır. Örne*ğin eflatun renkli yapraklarıyla W. florida Follis Purpureus, krem beyaz alacalı yapraklı W.f. variegata gibi. Ayrıca W. floribunda, W. japonica ve W. praecox ve bunların çeşitli hibrit ve kültivarları da yetiştirilmektedir.Vangelya 'lar ılıman yerlerde olduğu gibi oldukça soğuk rejyonlarda da yeti*şebilirler. Hızlı büyürler. Akdeniz iklimi onlara sıcak gelir. Hava kirlenmesine da*yanıklıdırlar. Güneşli ve rutubetli yerlerde iyi çiçek açarlar, toprak seçmezler, ye*tiştirilmeleri kolaydır. Çiçeklerini döktükten sonra yapılan budamalar gelecek yı*lın çiçek verimini arttırır.Yumuşak çelik (ilkbahar sonu), yarı odunlaşmış çelik (yaz ortası) ve latent

devrede de sert çelikler köklendirilerek üretilebilirler.
Çalılar ağırlıklı bu alt bölümde verilen bilgiler arasında, bir boşluğu yüzey*sel olarak kapamak veya istenmeyen bir yüzeyi örtmek için hızlı büyüyen ve bu*nun sonucu saha kapatmada etkin olan bazı çalılara da değinmek gerekli görül*müştür. Daimi yeşiller arasında bu konuda hızlı büyüyen ve yayılan Cephalotaxus kültüvarları ile Taxus cuspidata (Japon porsuğu) da oldukça hızlı büyüyerek bu fonksiyonu yerine getirebilmektedirler. Yapraklı olarak da daimi yeşil Cotoneas- ter'ler özellikle C. microphyllus ve horizontalis yayılma meyli gösterirler. Bazı Pyracantha, daimi yeşil viburnum'lar, Nerium ve Osmanthus hibritleri de bu ko*nuda kullanılmaktadır.

[susagaci]

2.2.2.3. AÇIKTA YETİŞTİRİLEN DİĞER ÇOK YILLIK SÜS BİTKİLERİNİN ÜRETME VE YETİŞTİRME TEKNİKLERİ[4]

Agave Türleri (Resim: 221-35) Etli, uçları sivri ve dikenli, kenarları ekseri testeremsi dişli mavi-yeşil rozet şeklinde sıralanmış yapraklarıyla uzun ömürlü sukkuient bir bitki olan Agav 'lar, Akdeniz, Ege ve hatta istanbul 'da bazı tür ve formları ile bahçeleri, bazen de iç mekanları süslerler. Özellikle A. americana oldukça boylanır ve ana türünden başka yaprak kenarları sarı veya beyaz çizgili A.a. variegata (marginata) bahçe formları ile de tanınmıştır. Bu tür dahil Agav'lar diplerinde oluşan yavruların ay*rılması suretiyle üretilirler. Bunlarda tohumla üretme nadirdir.

Acanthus (Ayı pençesi) TürleriBu çok yıllık otsu bitkiler Akdeniz, Ege ve diğer orman yörelerimizde, bahçe*lerde veya kapalı mekanlarda süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Yaprakları lop*lara ayrılan büyük ve dekoratif olan A. mollis, A. montanus ve A. arboreus gibi türleri sözkonusudur. A. mollis istanbul'da açıkta kuytu yerlerde de yetişebilmek*tedir. A. arboreus daha çok iç mekanlarda evlerin havadar, aydınlık ve serin ma- halleriyle soğuk camekânlarda ancak kışı geçirebilir. Acanthus'lar yan sürgünler*den alınan yaprak çelikleriyle sıcak yastıklarda köklendirilerek üretilebilir, sonra saksıya şaşırtılarak 6 ay içinde kıymetlendirilecek duruma gelir.Aloe arboreancensSukulent ve rozet yapraklı olan aloe'ler içinde bunların boylu türlerinden olan ve kırmızı çiçekler oluşturan bu tür sıcak yerlerde, kapalı mekanlar dışında da yetiştirilebilir. Yavrulardan, kök sürgünlerinden kolayca üretilebilir.

Arundinaria TürleriBkz. s. 600

Bambusa (Bambu) TürleriÖzü boş gövdelerinin alt kısımları odunsu olan ve tropik ve suptropik bölge*lerin önemli bitkilerinden bambular 250'yi aşkın türe sahiptirler, nisbeten mute*dil iklimlerde de yetişebilirler. Güneyde bataklık ve ıslak sahalardaki peyzaj uy-

Bütün bu Ampelopsis'ler, her biri 1-4 tohum içeren olgunlaşınca siyah renk alan üzümsü meyvalarından tohumlar çıkartılarak ilkbaharda seralarda kasalara veya tüplere ekilmek suretiyle üretilebildikleri gibi daha çok kışın 2,3 boğumlu olarak alınan çeliklerle özellikle seralarda sıcak yastıklarda kolaylıkla köklendi- rilebilirler.

Bignonia campsis radicans (Acem borusu) (Resim: 221-37)Temmuz-Eylül aylarında turuncu çiçekleri ile cazip bir tırmanıcı olarak özel*likle Pergola ve çardaklarda çok kullanılan odunsu bir sarmaşık olan Acem bo*rusu ve bu türün sarı renkte çiçeklere sahip olan B. radicans flava ve kırmızı çi*çeklere sahip olan B.r.f. proecox ve küçük çiçekli fakat fazla tırmanıcı olmayan formu Speciose pergola, çardak ve duvarların yeşillendirilmesinde ve çiçeklendi- rilmesinde çok kullanılır.Akdeniz rejyonunda iyi yetiştiği gibi soğukça rejyonlarda da yetişebilmekte*dir.Güneşli yerlerde, iyi drenajlı, zengin topraklarda, yeterli bir sulama ile çok iyi ve hızlı yetiştirilebilirler. Budamalarla kompakt bir form verilebilir.Üretim çelikle yapılabilir. Yaz sonunda gölgede veya kışın seralara dikilen çelikler şişleme altında kolayca köklenirler. Tohumla da çoğaltılabilirler. Bunun için sonbaharda toplanan tohumlar kuru olarak saklanıp ilkbaharda açık yastık*lara veya kasalara ekilebilir.

Bougainvillea (Gelin duvağı veya Rodos sarmaşığı) Türleri (Resim: 221-38)Güney sahil yörelerimizde açıkta çardaklar ve balkonlara sardırılan, İstan*bul 'da yazın dışarı alınmak üzere büyük kap ve bidonlarda yetiştirilen, ekserisi ef*latun mor renkli Rodos sarmaşıkları sarı ve beyaz çiçekli (daha doğrusu brahte- li) formlara da sahiptir. Önemli türü B. glabra çok çeşitli güzel renkte hibritlere sahiptir.Soğuk ve dondan zarar görür, ancak Akdeniz ikliminde ve Ege'de açıkta ye*tiştirilebilir. Güneşli aydınlık fakat rüzgardan koruntulu yerlere dikilmeli (zira rüzgarda dallar çabuk kırılır), gerektiğinde dallar bağlanmalıdır. Kurakça yerler*de yarı gölge yerlere dikimi uygun olur. Zengin toprağa ihtiyaç göstermez, iyi dre*najlı bahçe topraklarında iyi gelişir. Kökler hassas olduğunda dikim esnasında zedelenmemelidir. Dikimlerde topraklı veya kaplı fidan kullanılması, kaplı fidan*ların ise dağılmadan kaplarından özenle çıkarılması dikim başarısında önem taşır. Budama çok önemlidir, iyi bir budama çiçek verimini arttırır. Sonbahar ve ilkbaharda kuvvetli budama önerilir. Hatta yazın bile budanan dal uçları kısa bir

yaprakları beyaz alacalı formu olan (H.h. argentea-varigiata), sarı alacalı yap*raklı (H.h. aurea varigiata) formu ile küçük yapraklı (H.h. minima) ve büyük yap*raklı formu (H.h. hibernica) ile herdem yeşil önemli bir sarılıcı ve odunsu bitki olan orman sarmaşıkları hem aydınlık ve güneşli yerlerde ve hem de gölge koşul*larında iç ve dış mekanlarda yetiştirilebilirler. Genelde serin yerleri, iyi drenajı, organik maddece zengin nötral veya hafif alkalen toprakları tercih ederler. Du*varlara iyi sardırmak için duvar diplerine 30-45 cm aralıkla dikmek yeterlidir. İlkbaharda yapılan budamalarla şekil ve yönlendirme sağlanabilir.Çelik veya tohumla üretilebilirler.

Jasminum (Yasemin) Türleri (Resim: 221-42)Beyaz renkli, çiçekleri kokulu, fakat soğuğa hassas olup İstanbul'da ancak Adalar gibi sıcakça yörelerde yetiştirilebilen J. officinale (gerçek yaseminler) ko*runtulu yerlerde yetiştirilebilirler. J. officinale 'nin sarı alacalı yapraklara sahpi J.o. aurea-variegatum, çiçeklerinin dış kısmı pembe renkte olan J.o. afine, çiçekle*ri çok büyük olan J.o. grandiflorum ile soğuğa daha dayanıklı olan ve bu itibarla ılıman bölgelerde daha yaygın olarak yetiştirilen, ancak çiçekleri kokusuz olan sa*rı çiçekli Yasemin (J. fruticans) ve pembe çiçekli yasemin (J. polyantha) ise yetiştir*ilen önemli yasemin türlerini oluştururlar. Ayrıca Magastar yasemini olarak tanınan büyük beyaz ve kokulu çiçekli bitki ise gerçek yaseminlere dahil değildir, gerçek adı Stephanolis polari bunda'dır. Aynı şekilde güneyde mavi yasemin olarak bilinin tür de gerçekte plumbago capensis adlı farklı bir taksondur.Yaseminler güneşli, kurak veya iyi drenajlı rutubetli yerler isterler, çiçeklen- meden sonra yapılan budamalar bol miktarda yeni sürgün oluşumunu sağlayarak çiçek verimini arttırır.Üretimleri yaz sonlarında özellikle yan dallardan alınan ve camekân altında köklendirilen yeşil yumuşak odun çelikleriyle kolayca üretilirler. Dip sürgünler*den de faydalanılabildiği gibi daldırma ile de çoğaltılabilirler. Yaseminler içinde özel bir yeri olan güneyde ful adı verilen beyaz katmerli çok güzel kokulu J. sam- bae da aynı yöntemlerle üretilebilen bir yasemin türüdür.

Lonicera (Hanımeli) TürleriYetiştirme ve üretme teknikleri 2.2.2.2.'de Önemli süs bitkilerinin üretim ve yetiştirme teknikleri başlığı altında bu türlere ait kısımda verilmiştir.

Parthenocissus (Duvar sarmaşığı) Türleri (Resim: 221-43)Taş ve duvarlara yapışıp tutunarak örten duvar sarmaşıklarının İstanbul ve büyük şehirlerimizde sık görülen türleri Boston sarmaşığı (P. tricuspidata), Virji- nia sarmaşığı (P. quinquefolia) kökçükler ve filizleriyle tutunarak sarı portakal638

[susagaci]

Wisteria (Salkım) Türleri (Resim: 221-45)Yapraklanmadan önce ilkbaharda mor veya beyaz salkımlar halinde, hafif kokulu çiçek kuralları oluşturan bu cinsin mor çiçekli Mor salkım (W. chınensis), beyaz çiçekli (W. sativum alba) tür ve formları memleketimizde en çok kullanılan salkım türleri olup ılıman ve sıcak rejyonlarda yetişirler. W. japonica da beyaz, pembe violet renkli çiçekleri ve çok sayıda hibriti ile soğuğa mor salkımlardan daha dayanıklıdır.Salkımlar güneşli fakat kuvvetli rüzgardan koruntulu yerlerde iyi yetişirler. Başlangıçta kendilerine yeterli bir gelişme mekanı ayrılmalıdır, iyi drenajlı orga*nik maddece zengin bahçe topraklarında iyi yetişirler. Kökleri yer değiştirmelere hassas olduğundan dikimlerde kaplı fidanlar kullanılmalıdır. Fidanları başlan*gıçta yazın iyi sulanıp, kışın da malçlanmalıdır.Salkımlar hem tohumdan, hem de vejetatif yolla üretilebilirler. Tohumla üre*timde kış başında olgunlaşan tohumlar toplanarak ilkbaharda mekanik olarak ze*delenen, çatlatılan kabukları ile ılık suda 24 saat bekletilerek ilkbaharda açık yastıklara veya kasalara ekilir. Ancak daha çabuk çiçek açması istenirse (zira to*humdan yetiştirilenler ancak 3-4 senede çiçek açar) ve arzu edilen formları ay*nen devam öngörülürse çelikle veya daldırma ile üretilmesi tercih edilmelidir. Çe*likle üretmede kısa yan sürgünlerden Kasım ve Aralık aylarında alınan odunlaş*mış çelikler serada şişleme altında kolaylıkla köklenebilir. Salkım türleri kök çe*likleri ile de üretilebildiği gibi daldırma yöntemleri ile de üretilebilir ve 1-2 yılda çiçek veren bitkiler elde edilebilir.
KAYNAK: PROF.DR. SUAT ÜRGENÇ FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ KİTABI