Tweet
Çýð, genellikle bitki örtüsü olmayan engebeli, daðlýk, 
ve eðimli arazilerde, vadi yamaçlarýnda tabakalar halinde birikmiþ olan kar kütlesinin iç ve/veya dýþ kuvvetlerin etkisi ile baþlayan bir ilk hareket sonucu(tetiklenen),yamaçtan aþaðýya doðru hýzla kaymasý olarak tanýmlanýr.
Çýð kýsaca, kar tabakasý veya tabakalarýnýn iç ve dýþ kuvvetler etkisi ile yamaç eðim yönünde gösterdiði akma hareketidir. Kar tabakalarýnýn birbirlerinden farklý özellikleri olacaðýndan; çýð, bazen diðer bir tabaka üzerinde kayan bir tabaka veya tabakalar ile veya tüm tabakalarýn zemin üzerinde topluca kaymalarý sonucunda oluþur.
Türkiye’de Çýð Problemi
Türkiye’nin özellikle kuzey-kuzeydoðu ve doðu kesimlerinde, çýð olayýna uygun topografik ve meteorolojik koþullara sahip daðlýk alanlar mevcuttur. Ortalama yüksekliði 1000 m’yi geçen ve çýð oluþumuna uygun alanlarýn yüzölçümü bu bölgeler içinde çok yüksek bir yüzdeye sahiptir. Daðlýk alanlarýn, Türkiye yüzölçümünün yaklaþýk 1/3’ünü oluþturduðunu düþünecek olursak, çýð olayýnýn meydana geldiði alanlarýn yayýlýmýnýn ne kadar büyük olduðu anlaþýlýr. Bu bölgelerde meydana gelen çýðlar, yerleþim yerlerini, yollarý, turistik tesisleri ve diðer bütün devlet yatýrýmlarýný tehdit etmektedir. Çýð olayýnýn yerleþim yerlerine etkisi her afet türü gibi sosyal ve ekonomik açýdan olmaktadýr. Ülkemizde çýð afetinin, sosyal etkileri hakkýnda fikir vermesi açýsýndan; 1958 yýlýndan beri Türkiye’de AFET kayýtlarýna geçmiþ 448 adet çýð olayýndaki can kayýplarýnýn miktarý verilebilir. Bu kaybýn en çarpýcý örneði, 1991-1992 kýþ mevsiminde 328 kiþinin hayatýný kaybetmiþ olmasýdýr. Çýðýn sosyal etkisi sadece can kayýplarý ile sýnýrlý deðildir. Çýðdan etkilenen alanlardaki maddi kayýplarý karþýlayamayan insanlarýn bölgeden göç etmesi de bir sosyal sonuçtur. Ekonomik açýdan bakýldýðýnda ise, bölgede çýðlarýn verdiði hasarlarýn kýsa sürede telafi edilememesinin getirdiði zorluklar nedeni ile oluþan üretim ve iþ gücü kayýplarý giderek artmakta ve bazý bölgelerin turizm potansiyeli dahi dolaylý olarak etkilenmektedir.
Çýð olayý sonucunda oluþan insan kayýplarýnýn on yýllýk dilimlere göre daðýlýmý(Afet Ýþler Genel Müdürlüðü)
Çýð Nasýl Oluþur?
Eðer bir dað yeterince yüksek ise (Türkiye’de 1000-1200 m yükseklikteki kesimler ve yukarýsý), o bölgenin kýþýn aldýðý yaðýþýn önemli miktarý kar þeklindedir. Bu nedenle, bu gibi yüksek kotlara sahip daðlýk alanlarda, o ortama özgü bir hava tipi (mikro klima) oluþur; kýþýn sýcaklýklar nadiren donma noktasýnýn üstüne çýkar.
Daðlar, kalýn kar örtüsüne sahip olduðu kadar çok fazla miktarda da rüzgar alan yerlerdir.
Daðlar büyük hava kütlelerinin hareketlerine engel teþkil etmelerinden dolayý, güçlü rüzgarlarýn kendi üzerlerinde ve çevresinde oluþmasýna neden olurlar. Bu rüzgarlar, yüzeydeki karý alýp taþýr, çevresinde döndürüp yamaçlara ve diðer topografik oluþumlar üzerine býrakýr, depolar, saçaklar ve kar kümeleri oluþtururlar.
Eðimli bir yamaç üzerinde bulunan bir kar örtüsü, yerçekiminin de yardýmý ile her zaman yüksek olan porozitesi ve canlý metamorfizmasý sonucu sürekli akma hareketi yapar. Bu akma hýzý, karýn yoðunluðunun derinlere doðru artmasý nedeni ile yüzeyden örtünün derinlerine doðru azalýr. Þekilden de görüleceði üzere akma hareketi, A hattýndan A’ hattýna doðru olmaktadýr.
Kayma ise, kar örtüsünde oluþan diðer bir deformasyon bileþenidir. Kar örtüsünün bir buz tabakasý veya zemin üzerinde kaymasý ile oluþur. Bu terimin genel kullanýmý, zemin üzerinde bükülmeyle sonuçlanan kaymalar içindir. Kayma hýzý, zemindeki ve zemine yakýn kar tabakasýndaki su miktarý ile yakýndan iliþkilidir.
Yaðmur veya ýsýnan havanýn etkisi ile fazla miktarda kar erimesi sonucu kar örtüsündeki su miktarýnýn artmasý nedeniyle zemin üzerinde pürüzlülüðü saðlayan ufak cisimler su altýnda kaldýðýndan, kar tabakasý ve zemin arasýndaki sürtünme azalýr ve kayma hýzý artar.
Uzun süreli sýkýþma etkisi altýnda kalan bir kar örtüsünde oluþan deformasyon, kar örtüsünün derinlere doðru yoðunluðunun ve sertliðinin artmasýný saðlar.
Yerçekimi etkisi ise, karýn aðýrlýðý altýnda taneler üzerine baský yaparak örtü içinde oturmaya, yoðunlaþmaya ve dayanýmýný arttýrmaya yardýmcý olur. Kar tabakalarý kendi duraylýlýklarýný kaybederken, bazý koþullar altýnda yeni bir fiziksel oluþuma atlama tahtasý haline gelirler ki bu olay ÇIÐ'dýr
Meteorolojik Faktörler
Meteorolojik faktörler, uygun topoðrafik ve arazi koþullarýnda çýð oluþumuna zemin hazýrlar. Genel olarak, yaðýþ ( kar , yaðmur, yaðýþ þiddeti), rüzgar (hýz, yön, yüksek irtifa rüzgarlarý, yerel rüzgar durumu), sýcaklýk (mevcut sýcaklýk koþullarý), atmosfer basýncý ve bulutluluk ( kar yüzeyinin hýzlý soðumasý açýsýndan) çýð oluþumuna etki eden önemli meteorolojik faktörlerdir.
Bu meteorolojik faktörler þiddetli tipi sonrasý 36 saatten uzun süren ýlýk bir havanýn esmesi, kar örtüsü üzerine yaðmurun yaðmasý, bir defada 25 cm den fazla yeni kar tabakasýnýn oluþmasý, ýlýk bir günün ardýndan ani sýcaklýk düþüþünün meydana gelmesi ve rüzgarýn 24 saatten uzun bir süre 7 m/sn den daha hýzlý esmesi durumlarýnda çýð oluþumuna daha elveriþli ortamý oluþtururlar.
Diðer taraftan, uzun süreli kar yaðýþlarýndan sonraki ilk güneþli gün, eðer kar yüzeyi donmuþ ise, açýk ve bulutsuz bir geceden sonraki ilk gün çýð oluþumuna oldukça elveriþlidir.
Katastrofik çýðlarýn(Katastrofik çýðlar genellikle uzun tekrarlama periyoduna sahip ve orman büyüme sýnýrýnýn üstündeki hatlardan baþlayan çýðlar) çoðu, geniþ ölçekli hava sistemlerinin getirdiði kar yaðýþý sonucu ortaya çýkan direk yükleme nedeni ile oluþurlar.
Çýð oluþumu, meteorolojik karakterlidir ve hava durumu ile topografyanýn iliþkisini açýklayacak uzun süreli gözlemlere dayalý çalýþmalara gerek duyulmaktadýr.
Çýðlar, farklý kalýnlýklara sahip kar örtüsünün çeþitli faktörlerin etkisiyle eðim boyunca hareketi sonucunda ortaya çýkar. Çýðlar, yerleþim birimleri, dað spor ve turizm tesisleri, karayollarý, köy yollarý, demiryollarý, haberleþme ve enerji nakil hatlarý, sanayi, askeri ve diðer benzeri tesisler için büyük tehlikeler oluþturduðu gibi can kayýplarýna da neden olurlar. Türkiye’de Doðu ve Güneydoðu Anadolu bölgeleri ve Karadeniz Bölgesi’nin iç kesimlerinde bir çok yerde gerçekleþmektedir. Bu bölgelerdeki mezra tipi yerleþim birimlerinin çoðu çýð tehdidi altýndadýr.
Türkiye'nin Çýð Daðýlýmý Haritasý
KAYNAK: Türkiye Acil Durum ve Yönetimi Genel Müdürlüðü
Yýllýk OlarakHasar Yapan DepremlerSellerHeyelanlarKaya ve çýð DüþmeleriToplamOlay4268321134Can Kaybý8392420887Yaralý1.00010771.114Aðýr hasarlý Bina4.9501.2201.260628.055Orta Hasarlý Bina3.00070--3.700Az Hasarlý Bina4.0003.000--7.000Etkilenen Nüfus120.00025.0007.5605.000157.560Ekonomik Kayýp (Milyon)6001202512757
Veri Toplama
Ne Kadar Bilgiye Ýhtiyaç Vardýr?
Belirsizlikleri giderebilmek için bol miktarda bilgiye ihtiyaç vardýr. Belirsizlikler þu sebeplerden dolayý ortaya çýkarlar:
Yenilmeye direnç ile yenilmeye doðru hareket eden güçler oraný olarak tanýmlanýr.
Kar duraylýlýðý
Kar duraylýlýðý deðerlendirilmesinde kullanýlan faktörler, yorumlanma kolaylýklarýna ve kar duraylýlýðý deðerlendirilmesiyle olan ilgilerine göre kabaca üç sýnýfa ayrýlabilirler. Sýnýf numarasý ne kadar yüksekse, deðerlendirilmesi daha belirsiz ve delille iliþkisi daha az doðrudandýr. Aþaðýda iyi bir genel nedenler zinciri görülmektedir:
Kar duraylýlýðýna dair doðrudan delil saðlayan faktörlerin (Sýnýf I) ardýndan kar örtüsü yapýsýný açýða çýkaran (Sýnýf II) faktörler en büyük aðýrlýða ve önceliðe sahip olmalýdýr. Bununla beraber pratikte lokal hava durumu, alanýn geniþliði, gözlem alanlarýna ulaþýlabilirlik, aktivite tipi ve çýð kontrol ölçümleri gözlem tipi ve sayýsýný belirler.
Veri toplamada faydalý bazý anahatlar aþaðý verilmiþtir:
Analiz, kar örtüsü fiziði, ampirik iliþki, tecrübe ve kar dokusunu hissetme yeteneði ve hüküm verme yeteneði içerir.
Albert Einstein’in söylediði gibi “Gerçekliðe ait her bilgi tecrübe ile baþlar ve onunla biter”.
Pratik Kurallar
“Çýð çalýþmalarýndaki tek pratik kural, hiçbir pratik kural olmamasýdýr” (Perla’nýn pratik kuralý).
Modeller
Bireysel faktörlerin ayrý ayrý ve birarada gözlemlenerek kar duraylýlýklarý ile iliþkilendirilmesiyle Tahmin Modelleri geliþtirilmiþtir. Bunlar daha çok hava deðiþiminin doðrudan sonucu olan duraylý olmayan durumlarda (örneðin yaðan kar, rüzgar, sýcaklýklar) baþarýlýdýr.
Sýnýf III: Meteorolojik Faktörler
Bu sýnýf güncel veya gelecekteki kar duraylýlýðý veya zayýflýðýna dair doðrudan olmayan deliller saðlar. Veri daha çok kar yüzeyinden veya üzerinden toplanýr. Bunlar mevcut direnç ve zayýf tabakalarý yükleme ile ilgili sonuçlar geliþtirmek üzere kullanýlýrlar ve çoðunlukla ampirik olarak geliþtirilmiþ kar duraylýlýðý iliþkisi ile doðrudan baðlantýlýdýrlar. Veri daha çok güncel ve gelecekteki kar duyarlýlýðýný tahmin için kullanýlmýþtýr.
Sýnýf III faktörleri örnekleri, yeni kar miktarý, rüzgar hýzý ve yönü, hava sýcaklýðý, güneþten ýþýnýmý, nem, ve kar yüzeyinin durumunu içerir. Hava tahmin raporlarý (buzlanma seviyeleri ile miktar ve tipini içeren) ve yaðan kar hareketleri , yoðunluk tahminini ve kar yerleþimi de Sýnýf III kapsamýndadýr.
Doða faktörleri çok çeþitlidir. Bunlarla ilgili bilgilerin bazýlarý araçlarla ve cetvellerle edinilir (örn.rüzgar hýzý, yaðan karýn derinliði, kar sýcaklýðý ve zayýf tabakalarýn makaslama direnci). Subjektif sýnýflamalar daha çok diðerlerine uygulanýr (örn.bað oluþturma kalitesi, zayýf tabakalardaki olasý kopma yayýlmasý, kayak testi sonuçlarý). Çoðu faktör baþlama bölgelerinde doðrudan gözlenememektedir; bunun yerine konuyla ilgili indeks bilgi veren güvenlikli, uygun yerlerde belirlenirler.
ve eðimli arazilerde, vadi yamaçlarýnda tabakalar halinde birikmiþ olan kar kütlesinin iç ve/veya dýþ kuvvetlerin etkisi ile baþlayan bir ilk hareket sonucu(tetiklenen),yamaçtan aþaðýya doðru hýzla kaymasý olarak tanýmlanýr.Çýð kýsaca, kar tabakasý veya tabakalarýnýn iç ve dýþ kuvvetler etkisi ile yamaç eðim yönünde gösterdiði akma hareketidir. Kar tabakalarýnýn birbirlerinden farklý özellikleri olacaðýndan; çýð, bazen diðer bir tabaka üzerinde kayan bir tabaka veya tabakalar ile veya tüm tabakalarýn zemin üzerinde topluca kaymalarý sonucunda oluþur.
Türkiye’de Çýð Problemi
Türkiye’nin özellikle kuzey-kuzeydoðu ve doðu kesimlerinde, çýð olayýna uygun topografik ve meteorolojik koþullara sahip daðlýk alanlar mevcuttur. Ortalama yüksekliði 1000 m’yi geçen ve çýð oluþumuna uygun alanlarýn yüzölçümü bu bölgeler içinde çok yüksek bir yüzdeye sahiptir. Daðlýk alanlarýn, Türkiye yüzölçümünün yaklaþýk 1/3’ünü oluþturduðunu düþünecek olursak, çýð olayýnýn meydana geldiði alanlarýn yayýlýmýnýn ne kadar büyük olduðu anlaþýlýr. Bu bölgelerde meydana gelen çýðlar, yerleþim yerlerini, yollarý, turistik tesisleri ve diðer bütün devlet yatýrýmlarýný tehdit etmektedir. Çýð olayýnýn yerleþim yerlerine etkisi her afet türü gibi sosyal ve ekonomik açýdan olmaktadýr. Ülkemizde çýð afetinin, sosyal etkileri hakkýnda fikir vermesi açýsýndan; 1958 yýlýndan beri Türkiye’de AFET kayýtlarýna geçmiþ 448 adet çýð olayýndaki can kayýplarýnýn miktarý verilebilir. Bu kaybýn en çarpýcý örneði, 1991-1992 kýþ mevsiminde 328 kiþinin hayatýný kaybetmiþ olmasýdýr. Çýðýn sosyal etkisi sadece can kayýplarý ile sýnýrlý deðildir. Çýðdan etkilenen alanlardaki maddi kayýplarý karþýlayamayan insanlarýn bölgeden göç etmesi de bir sosyal sonuçtur. Ekonomik açýdan bakýldýðýnda ise, bölgede çýðlarýn verdiði hasarlarýn kýsa sürede telafi edilememesinin getirdiði zorluklar nedeni ile oluþan üretim ve iþ gücü kayýplarý giderek artmakta ve bazý bölgelerin turizm potansiyeli dahi dolaylý olarak etkilenmektedir.
Çýð olayý sonucunda oluþan insan kayýplarýnýn on yýllýk dilimlere göre daðýlýmý(Afet Ýþler Genel Müdürlüðü)
Çýð Nasýl Oluþur?
Eðer bir dað yeterince yüksek ise (Türkiye’de 1000-1200 m yükseklikteki kesimler ve yukarýsý), o bölgenin kýþýn aldýðý yaðýþýn önemli miktarý kar þeklindedir. Bu nedenle, bu gibi yüksek kotlara sahip daðlýk alanlarda, o ortama özgü bir hava tipi (mikro klima) oluþur; kýþýn sýcaklýklar nadiren donma noktasýnýn üstüne çýkar.
Daðlar, kalýn kar örtüsüne sahip olduðu kadar çok fazla miktarda da rüzgar alan yerlerdir.
Daðlar büyük hava kütlelerinin hareketlerine engel teþkil etmelerinden dolayý, güçlü rüzgarlarýn kendi üzerlerinde ve çevresinde oluþmasýna neden olurlar. Bu rüzgarlar, yüzeydeki karý alýp taþýr, çevresinde döndürüp yamaçlara ve diðer topografik oluþumlar üzerine býrakýr, depolar, saçaklar ve kar kümeleri oluþtururlar.Eðimli bir yamaç üzerinde bulunan bir kar örtüsü, yerçekiminin de yardýmý ile her zaman yüksek olan porozitesi ve canlý metamorfizmasý sonucu sürekli akma hareketi yapar. Bu akma hýzý, karýn yoðunluðunun derinlere doðru artmasý nedeni ile yüzeyden örtünün derinlerine doðru azalýr. Þekilden de görüleceði üzere akma hareketi, A hattýndan A’ hattýna doðru olmaktadýr.
Kayma ise, kar örtüsünde oluþan diðer bir deformasyon bileþenidir. Kar örtüsünün bir buz tabakasý veya zemin üzerinde kaymasý ile oluþur. Bu terimin genel kullanýmý, zemin üzerinde bükülmeyle sonuçlanan kaymalar içindir. Kayma hýzý, zemindeki ve zemine yakýn kar tabakasýndaki su miktarý ile yakýndan iliþkilidir.
Yaðmur veya ýsýnan havanýn etkisi ile fazla miktarda kar erimesi sonucu kar örtüsündeki su miktarýnýn artmasý nedeniyle zemin üzerinde pürüzlülüðü saðlayan ufak cisimler su altýnda kaldýðýndan, kar tabakasý ve zemin arasýndaki sürtünme azalýr ve kayma hýzý artar.
Uzun süreli sýkýþma etkisi altýnda kalan bir kar örtüsünde oluþan deformasyon, kar örtüsünün derinlere doðru yoðunluðunun ve sertliðinin artmasýný saðlar.
Yerçekimi etkisi ise, karýn aðýrlýðý altýnda taneler üzerine baský yaparak örtü içinde oturmaya, yoðunlaþmaya ve dayanýmýný arttýrmaya yardýmcý olur. Kar tabakalarý kendi duraylýlýklarýný kaybederken, bazý koþullar altýnda yeni bir fiziksel oluþuma atlama tahtasý haline gelirler ki bu olay ÇIÐ'dýrMeteorolojik Faktörler
Meteorolojik faktörler, uygun topoðrafik ve arazi koþullarýnda çýð oluþumuna zemin hazýrlar. Genel olarak, yaðýþ ( kar , yaðmur, yaðýþ þiddeti), rüzgar (hýz, yön, yüksek irtifa rüzgarlarý, yerel rüzgar durumu), sýcaklýk (mevcut sýcaklýk koþullarý), atmosfer basýncý ve bulutluluk ( kar yüzeyinin hýzlý soðumasý açýsýndan) çýð oluþumuna etki eden önemli meteorolojik faktörlerdir.
Bu meteorolojik faktörler þiddetli tipi sonrasý 36 saatten uzun süren ýlýk bir havanýn esmesi, kar örtüsü üzerine yaðmurun yaðmasý, bir defada 25 cm den fazla yeni kar tabakasýnýn oluþmasý, ýlýk bir günün ardýndan ani sýcaklýk düþüþünün meydana gelmesi ve rüzgarýn 24 saatten uzun bir süre 7 m/sn den daha hýzlý esmesi durumlarýnda çýð oluþumuna daha elveriþli ortamý oluþtururlar.
Diðer taraftan, uzun süreli kar yaðýþlarýndan sonraki ilk güneþli gün, eðer kar yüzeyi donmuþ ise, açýk ve bulutsuz bir geceden sonraki ilk gün çýð oluþumuna oldukça elveriþlidir.
Katastrofik çýðlarýn(Katastrofik çýðlar genellikle uzun tekrarlama periyoduna sahip ve orman büyüme sýnýrýnýn üstündeki hatlardan baþlayan çýðlar) çoðu, geniþ ölçekli hava sistemlerinin getirdiði kar yaðýþý sonucu ortaya çýkan direk yükleme nedeni ile oluþurlar.
Çýð oluþumu, meteorolojik karakterlidir ve hava durumu ile topografyanýn iliþkisini açýklayacak uzun süreli gözlemlere dayalý çalýþmalara gerek duyulmaktadýr.
Çýðlar, farklý kalýnlýklara sahip kar örtüsünün çeþitli faktörlerin etkisiyle eðim boyunca hareketi sonucunda ortaya çýkar. Çýðlar, yerleþim birimleri, dað spor ve turizm tesisleri, karayollarý, köy yollarý, demiryollarý, haberleþme ve enerji nakil hatlarý, sanayi, askeri ve diðer benzeri tesisler için büyük tehlikeler oluþturduðu gibi can kayýplarýna da neden olurlar. Türkiye’de Doðu ve Güneydoðu Anadolu bölgeleri ve Karadeniz Bölgesi’nin iç kesimlerinde bir çok yerde gerçekleþmektedir. Bu bölgelerdeki mezra tipi yerleþim birimlerinin çoðu çýð tehdidi altýndadýr.
Türkiye'nin Çýð Daðýlýmý Haritasý
KAYNAK: Türkiye Acil Durum ve Yönetimi Genel Müdürlüðü
Yýllýk OlarakHasar Yapan DepremlerSellerHeyelanlarKaya ve çýð DüþmeleriToplamOlay4268321134Can Kaybý8392420887Yaralý1.00010771.114Aðýr hasarlý Bina4.9501.2201.260628.055Orta Hasarlý Bina3.00070--3.700Az Hasarlý Bina4.0003.000--7.000Etkilenen Nüfus120.00025.0007.5605.000157.560Ekonomik Kayýp (Milyon)6001202512757
Veri Toplama
Ne Kadar Bilgiye Ýhtiyaç Vardýr?
Belirsizlikleri giderebilmek için bol miktarda bilgiye ihtiyaç vardýr. Belirsizlikler þu sebeplerden dolayý ortaya çýkarlar:
- Gözlemlerin çoðu çýð baþlama noktalarýndan toplanmaz,
- Kar þartlarý arazi ve zamana göre farklýlýk gösterir,
- Hiçbir faktör tek baþýna tam cevap saðlamaz,
- Tek tek faktörlerin duraylýlýk ile nasýl bir iliþki içinde olduðuna dair bilgi tamamlanmýþ deðildir.
Yenilmeye direnç ile yenilmeye doðru hareket eden güçler oraný olarak tanýmlanýr.
Kar duraylýlýðý
Kar duraylýlýðý deðerlendirilmesinde kullanýlan faktörler, yorumlanma kolaylýklarýna ve kar duraylýlýðý deðerlendirilmesiyle olan ilgilerine göre kabaca üç sýnýfa ayrýlabilirler. Sýnýf numarasý ne kadar yüksekse, deðerlendirilmesi daha belirsiz ve delille iliþkisi daha az doðrudandýr. Aþaðýda iyi bir genel nedenler zinciri görülmektedir:
- Sýnýf III: Meteorolojik Faktörler (yaðýþ, rüzgar, sýcaklýk, güneþ radyasyonu)
- Sýnýf II: Karörtüsü Faktörleri (kar örtüsü güçsüzlüðü ve kar örtüsü üzerindeki yük)
- Sýnýf I: Duraylýlýk Faktörleri (yamaçaþaðý yükte zayýflýk ve direnç iliþkisi)
Kar duraylýlýðýna dair doðrudan delil saðlayan faktörlerin (Sýnýf I) ardýndan kar örtüsü yapýsýný açýða çýkaran (Sýnýf II) faktörler en büyük aðýrlýða ve önceliðe sahip olmalýdýr. Bununla beraber pratikte lokal hava durumu, alanýn geniþliði, gözlem alanlarýna ulaþýlabilirlik, aktivite tipi ve çýð kontrol ölçümleri gözlem tipi ve sayýsýný belirler.
Veri toplamada faydalý bazý anahatlar aþaðý verilmiþtir:
- Gözlemler doðru bir þekilde, güvenilir ve standartlara (veri toplama için standartlar mevcut olduðunda) uygun yapýlmalýdýr. Örneðin, hava gözlemleri, meteorolojik ve endüstriyel ana hatlara göre ve kar örtüsü gözlemleri de Uluslarasý Kat Sýnýflamasýna göre yapýlmalýdýr.
- Tüm gözlemler kar duraylýlýðý ile ilgili olmalýdýr. Örneðin, bütün kar örtüsünun su eþdeðeri her zaman kar duraylýlýðý ile ilgili olmayabilir, bu nedenle bu deðer diðer örneklerin analizi ile elde edilmelidir.
- Gözlemler hava ve kar þartlarýnýn çýð baþlama bölgelerine en benzer olduðu yerlerde yapýlmalýdýr.
- Yeterli bir deðerlendirme için çeþitli noktalarda çok sayýda Sýnýf I ve Sýnýf II gözlemleri yapýlmalýdýr. Örneðin mümkün olan en çok sayýda yamaçta kayak testi yapýlmalý çeþitli yükselti ve durumlarda, test profili çýkarýlmalýdýr.
Analiz, kar örtüsü fiziði, ampirik iliþki, tecrübe ve kar dokusunu hissetme yeteneði ve hüküm verme yeteneði içerir.
Albert Einstein’in söylediði gibi “Gerçekliðe ait her bilgi tecrübe ile baþlar ve onunla biter”.
Pratik Kurallar
“Çýð çalýþmalarýndaki tek pratik kural, hiçbir pratik kural olmamasýdýr” (Perla’nýn pratik kuralý).
Modeller
Bireysel faktörlerin ayrý ayrý ve birarada gözlemlenerek kar duraylýlýklarý ile iliþkilendirilmesiyle Tahmin Modelleri geliþtirilmiþtir. Bunlar daha çok hava deðiþiminin doðrudan sonucu olan duraylý olmayan durumlarda (örneðin yaðan kar, rüzgar, sýcaklýklar) baþarýlýdýr.
Sýnýf III: Meteorolojik Faktörler
Bu sýnýf güncel veya gelecekteki kar duraylýlýðý veya zayýflýðýna dair doðrudan olmayan deliller saðlar. Veri daha çok kar yüzeyinden veya üzerinden toplanýr. Bunlar mevcut direnç ve zayýf tabakalarý yükleme ile ilgili sonuçlar geliþtirmek üzere kullanýlýrlar ve çoðunlukla ampirik olarak geliþtirilmiþ kar duraylýlýðý iliþkisi ile doðrudan baðlantýlýdýrlar. Veri daha çok güncel ve gelecekteki kar duyarlýlýðýný tahmin için kullanýlmýþtýr.
Sýnýf III faktörleri örnekleri, yeni kar miktarý, rüzgar hýzý ve yönü, hava sýcaklýðý, güneþten ýþýnýmý, nem, ve kar yüzeyinin durumunu içerir. Hava tahmin raporlarý (buzlanma seviyeleri ile miktar ve tipini içeren) ve yaðan kar hareketleri , yoðunluk tahminini ve kar yerleþimi de Sýnýf III kapsamýndadýr.
Doða faktörleri çok çeþitlidir. Bunlarla ilgili bilgilerin bazýlarý araçlarla ve cetvellerle edinilir (örn.rüzgar hýzý, yaðan karýn derinliði, kar sýcaklýðý ve zayýf tabakalarýn makaslama direnci). Subjektif sýnýflamalar daha çok diðerlerine uygulanýr (örn.bað oluþturma kalitesi, zayýf tabakalardaki olasý kopma yayýlmasý, kayak testi sonuçlarý). Çoðu faktör baþlama bölgelerinde doðrudan gözlenememektedir; bunun yerine konuyla ilgili indeks bilgi veren güvenlikli, uygun yerlerde belirlenirler.
Kar yaðýþý, çýð oluþumunda çok önemli bir parametredir. Özellikle mevcut kar örtüsü üzerine bir defada 20-25 cm' den fazla kar yaðmasý durumunda, bu yeni taze karýn sadece kendisi bile kýsa süre içinde bir çýðý meydana getirebilir. Elbetteki bu yeni karýn aðýrlýðý ile kritik dayaným noktasýna gelmiþ alttaki tabakalarýn harekete geçmesi (tetiklenmesi) de muhtemeldir. Eðer, kar yaðýþý tipi þeklinde sürüyor ise çýð riski daha hýzlý artar. Yaðmur yaðýþý ise, kar örtüsüne ýsý kazandýrmasýnýn yanýnda, örtüdeki su içeriðinin artmasý sonucu örtünün yoðunluðunu dolayýsý ile tabakanýn aðýrlýðýný arttýrýr. Bu durum tabakalar arasýndaki gerilim dengesini bozabilecek niteliktedir. Özellikle ilkbahar aylarýna girerken yaðmur nedeniyle oluþan bu tip çýðlar tipiktir.
Bu parametrede kar örtüsünün zeminde kalma süresini, kar tabakalarý bahsinde anlattýðýmýz bazý tabaka için oluþumlarýný, gün be gün güneþ ýþýnlarýný alma miktarýna baðlý olarak kontrol eder. Yani farklý yönlere bakan yamaçlarda herþey benzer gibi gözükse de kar yüzeyinin altýnda bir çok temel farklýlýklar vardýr: farklý kar yapýsý, farklý bir hikaye, farklý duraylýlýk deðeri, kýsaca herþeyleri farklýdýr. Yine yapýlan istatistiklere göre en fazla yýkýcý etkiyi yapan ve daha sýk çýð oluþumuna meydan veren yamaçlar kuzeybatý ila güneydoðu yönleri arasýndaki bir yelpazede bulunur. Bu yönler güney ve batý aralýðýna göre daha az ýþýk aldýðýndan tabakalarda ýsý kaybý vardýr ve bu karanlýkta kalan yerdeki tabakalarda kýþ süresince duraylý hale gelme süreci çok yavaþ iþlediðinden tipik olarak çýðý çaðýran türdeki kar kristalleri (düzlemsel kristaller, þeker kar) meydan gelir. Güneþ alabilen yamaçlar ise kýþ ortasýnda daha duraylý olabilmelerine karþýn kýþ sonu ve ilkbahar baþlarýnda kýsa sürede duraylýlýklarýný kaybederler. 
Comment