Sivrisineklerin biyolojileri ve sivrisinek mücadelesi

[uvkb.org]

Sivrisineklerin biyolojileri ve sivrisinek mücadelesi
Biyolojileri
İnsan ve hayvanlardan kan emmeleri, hızla üremeleri ve çok sayıda öldürücü hastalık etkenini taşımaları sebebiyle sağlık ve ekonomik yönden en önemli vektör, dünyada 2700 civarında türü bilinen sivrisineklerdir. Türkiye’de en önemli cinsleri Anopheles, Culex, Aedes olmak üzere yaklaşık 60 sivrisinek türünün varlığı tespit edilmiştir. Yaşamlarında dört evre vardır. Bunlar : Yumurta, Larva, Pupa ve Ergin dönemleridir. Genellikle yumurtalarını su birikintilerine bırakırlar. Yumurtalar ve yumurtaların bırakılma şekilleri türlere göre farklılık göstermektedir. Anopheles yumurtaları iki ucu yukarıya doğru kıvrık , kayık tarzında ve tek tek suya bırakılırlar. Yumurtalar bazen su üzerinde dantel şeklinde küme yaparlar. Aedes türünün yumurtaları koyu renklidirler ve suda yüzemezler.Daha çok yağmur veya kar sularının toplanabileceği nemli veya kuru zeminlere tek tek bırakırlar. Aedeslerde yumurtada larva gelişimi susuz zamanlarda da sürer. Ancak yumurtadan larva çıkışı su ile temas halinde olabilmektedir. Culex türü ise yumurtaları paket halinde bırakırlar. Larvalar yumurta paketlerinin suyla temas ettiği yerden su içine çıkarlar. Ortalama 2-3 gün içerisinde açılan yumurtalardan çıkan larvalar üç kez deri değiştirerek sıcaklığa bağlı olarak yaklaşık 10 gün ila 6 ay arasında pupa dönemine girerler. Larvaların vücutları saydam bir kitinsel örtü (kutikula) ile kaplıdır. 4-5 gün süren pupa döneminin ardından başkalaşım (metamorfoz) tamamlanır ve ergin sivrisinek 5-6 dakika içinde ortaya çıkar. Halk sağlığı açısından önem taşıyan Anopheles cinsi dişileri bir seferde 400’e kadar yumurta bırakabilirler. Dişi sivrisinek 1-2 aylık ömrü süresince bir ila dört döl verebilir.
Yumurta ve larvaların gelişmesi için 10-15 0C’lik sıcaklıklar yeterli olmaktadır. Bu, larva mücadelesinin ılık geçen kış aylarında dahi devam etmesi yönünden önem taşır. Yumurta, larva ve pupa evreleri sucul ortamlarda, ergin evresi ise karada geçer. Anopheles larvaları genellikle temiz, oksijeni bol, sığ ve tuzsuz sucul alanlarda, Culex larvaları ise sayılan alanların yanı sıra az tuzlu, çamurlu ve kirli sularda da gelişebilmektedir. Sivrisineklerin dişileri yalnızca durgun yada çok yavaş akıntılı sularda yumurtlarlar.
Her çeşit göl, sazlık ve bataklık alanlar, doğal çukurlar, ağaç kovukları, kar ve yağmur suları, yavaş akan akarsuların kıyısında oluşan su bitkileri ve yosunlarla sarılmış durgun su odakları, havuzlar, sulama kanalları, çeltik tarlaları, içinde su birikebilecek her türlü kap ve malzeme, inşaat alanları ve bina temellerinde oluşan birikintiler, fosseptikler sivrisineklerin üremeleri için uygun ortamlardır.
Gündüzleri üreme yerleri çevresinde dinlenen sivrisinekler güneş batımı ile birlikte çiftleşmek veya beslenmek için uçmaya başlarlar. Sivrisinekler zayıf uçucudurlar. Genellikle kendi güçleriyle üredikleri yerlerden 500-1000 m’den fazla uçmayı tercih etmezler.

Zararları

Sivrisinekler sıtma, filariazis, deng, sarı humma ve ensefalomyelitis gibi viral veya parazitik hastalıkları insanlara bulaştırarak salgınlara yol açarlar. Yukarıda sayılan sivrisineklerden Anopheles sacharovi türü, sıtma paraziti olan Plasmodium vivax'ı taşıdığından ülkemiz için mücadelesi özel bir önem taşır. Dişileri insanlardan ve çiftlik hayvanlarından kan emdikleri için ayrıca rahatsız edici olmaları yönünden de önemlidir.

Entegre Sivrisinek Mücadelesi

Entegre mücadelede amaç mümkün olduğunca çeşitli, farklı biyolojik dönemlere etkili ve çevreye zararı en az yöntemlerin kullanılmasıdır.
Sivrisinek mücadelesinin belkemiğini larva mücadelesi oluşturur. Üreme alanlarının azaltılması ve ilaçlamasını hedefleyen bu mücadelede mevcut populasyonu önemli oranda azaltma imkanı vardır. Ergin uçkun mücadelesi larva mücadelesini destekleyici olarak kullanılır. Özellikle bulaşıcı hastalık tehdidi söz konusu ise daha sık aralıklarla yapılmalıdır.

Haritalama: Bölgedeki yerleşim birimleri ve çevresinde sivrisinek türlerinin saptanması, üreme, dinlenme ve kışlama alanlarının tespiti.
Fiziksel kontrol yöntemleri: Yumurtaların bırakıldığı su birikintilerinin kontrol altında tutulması( kurutulması, açıkta su birikmesine uygun materyal bırakılmaması).
Direnç testleri: Yörede kullanılan insektisitlerin etkinliğinin belli aralıklarla ölçülmesi.
Kimyasal ve biyolojik kontrol yöntemleri: Kış, İlkbahar ve Yaz mevsimleri olmak üzere üç ana bölümde yapılmalıdır.
Kış Kontrol Çalışmaları
Genel olarak Kasım- Mart ayları arasında yürütülür. Sivrisinekler türe ve iklime bağlı olarak ergin veya larva şeklinde bina bodrumları, kuyu ve fosseptiklerde, bitmemiş inşaatlarda ve terkedilmiş binalarda, ahırlarda kışı geçirebilirler. Haritası çıkarılmış kışlaklara 15-30 gün aralıklarla yapılacak ergin ve larva mücadelesi yaz aylarında karşılaşılacak populasyonun büyük ölçüde çökmesine neden olur.

İlkbahar Kontrol Çalışmaları

Mart - Mayıs arasında yürütülür. Havanın ısınmasıyla kışlaktan çıkan erginler çiftleşmek ve yumurta bırakmak amacıyla su kenarlarına, çalılıklara ve ağaçlık bölgelere uçarlar. Bu periyotta amaç dinlenme ve üreme yerlerindeki erginlerin yok edilmesidir. Uygun olan yerlerde larva mücadelesi de yapılmalıdır.

Yaz Kontrol Çalışmaları

Yaz ayları boyunca larva mücadelesine ara vermeksizin devam edilmelidir. Mahalle aralarında yapılan ergin mücadelesi sadece yoğun bir istila sözkonusu ise düşünülmelidir. Aksi halde maliyeti ve populasyonun büyüklüğü gözönüne alındığında uçkun sivrisinek üzerindeki kontrol gücü oldukça yetersizdir. İyi bir kış ve ilkbahar mücadelesi yapılmışsa yaz aylarında ergin mücadelesine nadiren gerek duyulur.
Ergin mücadelesinde ULV veya termal sisleme yöntemleri kullanılmalı, larvasitler pulverizatörlerle veya serpme şeklinde üreme alanlarına atılmalıdır. Larvasit uygulamalarında operatörün elini üreme yeri üzerinde bir kez gezdirmesi yeterlidir.

Alan ilaçlaması

Uçkun populasyonu arttığında ve özellikle salgın bir hastalık tehlikesi söz konusu ise en etkili yöntem açık alanlarda insektisitlerin su ile seyreltildiği ULV yöntemi ile ilaçlamadır. Uçkun mücadelesinde sıcak sisleme yöntemi de kullanılabilir. Ancak seyreltici olarak kullanılan mazotun çevreye olan etkisi değerlendirilmelidir. Püskürtme oranları ULV uygulamaları için genellikle 0.5-2.0 L / ha ve sıcak sisleme uygulamaları için 10-50 L / ha arasında ayarlanmalıdır. Şehir içinde araç üstü cihazlarla yapılacak uygulamalarda araçlar saatte 8-16 km hızda kullanılmalıdır. Açık alan uygulamaları sivrisineklerin genellikle aktif olduğu gün batımı saatlerinde ve rüzgar hızı saatte 10 km’nin altında iken yapılmalıdır. Uygulamalara uçkun populasyonu belirgin bir şekilde azalana kadar haftada iki kez devam edilmelidir. Yaz aylarında hacimsel ergin mücadelesine ek olarak rezidüel ilaçlamaya da mutlaka devam edilmelidir.

Kapalı alan rezidüel ilaçlama

Sivrisinek yoğunluğunun veya sıtma riskinin arttığı hallerde birkaç ay kalıcılığı olan insektisitlerin ev yada hayvan barınaklarında iç duvar ve tavanlara el pulverizatörleri ile püskürtülmesi ergin populasyonunu azaltması bakımından yararlıdır. Sıtma bulaşma riskinin sürdüğü dönem boyunca rezidüel ilaçlamalar tekrarlanmalıdır.

[uvkb.org]

Sivrisinek kontrolü

SİVRİSİNEK KONTROLÜ
Sivrisinek kontrolünde amaç, sineğin hangi dönemde nerede, ne şekilde davrandığını bilmek ve bu şekilde belirlenen hedefe en etkili kontrol yöntemini kullanmaktır. Kontrol çalışmaları üç ana bölümde yapılmalıdır. Bunlar kış, ilkbahar ve yaz kontrol çalışmalarıdır.



1- KIŞLIK KONTROL ÇALIŞMALARI

Bölgelere ve iklime göre değişmekle birlikte, genelde Kasım 15'te başlayıp Mart'ın 15'ine kadar süren periyotta yapılır.

Birinci bölgede popülasyon yoğunluğu sabit bir yapı göstermektedir. Bunun nedeni sivrisineklerin kışlığa çekilmesi ve bu periyot içerisinde çoğalmamalarıdır. Kışlak yerlerin bilinmesi ile durgun haldeki ergin sineklerle mücadele yapılması, gelecek senenin popülasyonunun çökmesine önemli bir katkı sağlayacaktır. Sivrisinekler türe ve iklimsel kuşağa bağlı olarak ergin ve larva olarak kışlayabilirler. Kışlak alanlar dediğimiz yerler; ahırlar, bina bodrumları, özellikle akdeniz bölgesinde, ağaç kovukları, mağaralar, umumi tuvaletler, su depoları, çalılıklar ve sarnıçlardır.


LARVA OLARAK KIŞLAYANLAR
Foseptikler, sarnıç suları ve sulama tank ve havuzları ile küçük su birikintileri içerisinde kışlayabilirler.

Ergin kışlak mücadelesinde kullanılacak insektisitler yapılacak direnç çalışmalarının ışığında kalıcılığı 15-30 gün olan insektisitler arasından seçilmeli ve uygulaması WHO'nun önerdiği yönteme göre 15 günde bir tekrarlanmalıdır. Ahırlarda erginlere karşı yapılacak mücadelede de direnç testleri yapıldıktan sonra kalıcılığı 15-30 gün olan insektisitlerden seçilerek yapılmalıdır.

2- İLKBAHAR KONTROL ÇALIŞMALARI
Mart 15 ile Mayıs 15 tarihleri arasında kalan bölümdür. Kışlıktan çıkan erginler su kenarlarına, çalılıklara ve ağaçlık olan bölgelere uçarlar ve bu bölgelerde çiftleşip yumurta bırakmak isterler. Burada ilaçlama daha çok dinlenme yerlerine ve su kenarlarındaki çalılıklara yapılmalıdır. Bunda amaç ergin mücadelesidir. Bu bölgelerdeki ilaçlama daha çok ULV veya sıcak sisleme şeklinde olmalıdır. Buna bağlı olarak larva mücadelesine de geçmek gerekmektedir. Larva mücadelesinde önemli olan öncelik larva üreme alanlarının (jitlerin) haritasının çıkarılmasıdır. Haritada önemle belirtilecek yerler; küçük su birikintileri, bataklıklar, su depoları, logarlar, kuyular, inşaat çukurları, ev bodrumları, foseptik, DSİ su kanal ve kanaletleri, sarnıçlar, sulu tarım yapılan yerler, her türlü havuzlardır. Haritalamadan sonra larva ve ergine uygulanacak ilaçlar ayrı ayrı düşünülmelidir.

Larvaya yapılacak ilaç yumurta ve pupa dönemine etkili değildir. Daha sonra suda canlı olup olmadığına bakılması gerekir. Eğer canlı yoksa mekanik yöntemler kullanılarak kontrolün yapılması daha ekonomik ve kalıcıdır.

MEKANİK MÜCADELEDE YAPILMASI GEREKENLER
a- Foseptik çukur kapağının onarılması ve kesinlikle açık bırakılmaması sağlanmalıdır.
b- Ev bodrumlarında su biriktirilmemeli ve varsa derhal boşaltılmalıdır.
c- DSİ kanal ve kanaletlerinde patlama varsa onarılmalıdır,
d-
Taban suyu yüksek olan yerlerde okaliptus gibi su ihtiyacı fazla olan bitkiler dikilerek bataklığa dönüşmesi önlenmelidir.

e-
Sulu tarım yapılan bölgelerde suyun tarlada çok az tutulması ve görevlendirilecek bir kişinin su birikinti kontrolü ile sivrisinek kontrolü yapması sağlanmalıdır.

f-
Tuzak su birikintileri oluşturmak. Bu tuzaklarda sivrisineklerin yumurtlaması, gelişmesi sağlanmalıdır ve ilaç kullanmadan bu tuzaklarda dört günde bir boşaltılarak yeni su konması kontrolde önemlidir.

Jitlerde diğer canlılar varsa toksik ve kimyasal olmayan ilaçlar kullanılabilir. Bir diğer biyolojik ajanda balıklardır. Bunlardan Gambusia affinis önemli bir pradatördür. Ancak Tarım Bakanlığı tarafından yasaklanmış olması uygulama güçlüğü çıkarmaktadır.

Larva ile mücadelede kimyasal ilaçlama, pulverizatörlerle yapılmalıdır. Atılacak ilacın hedefe atılması larva ile mücadelede çok önemlidir. Operatörün jitlerin üzerinde bir kez elini gezdirmesi yeterlidir. Su bulanıncaya kadar atması hem israf hem de direnç gelişmesine yol açar. İlkbahar periyodunda ilaçlamalar 10 günde bir yapılmalıdır.

3-YAZ PERİYODU
Bu periyotta kontrol çalışmaları kısa periyotlarda (7-10 gün ara ile) hem larva hem de ergine karşı yürütülmektedir.

a-
Ergin kontrol çalışmaları özellikle dinlenme alanlarında sabah 7-10, öğleden sonra 4-7 saatleri arasında ULV veya sıcak sisleme şeklinde sivrisineklerin dinlenme yerlerine yapılmaldır.

b-
Yine yerel yönetimler tarafından uygulanan mahalle arasında yapılan akşam gün batımından güneş doğumuna kadar süren ULV ve Sıcak sisleme ile ilaçlamaları vardır. Her iki sisteminde ortak özelliği ilacı en küçük partiküllere ayırıp 10-20 dk. havada asılı kalmasını sağlamak ve sisleme yapılan yerdeki sivrisineği öldürmektir.