Tweet
Çevre sağlığı hizmetlerinde kullanılan başlıca insektisidler
Bu kısımda güncel olarak vektör mücadelesinde kullanılan insektisidlerin bağlı bulundukları kimyasal gruplar, formulasyonlar, uygulama şekli, kullanılma alanlarına ilişkin özet bilgiler verilmiştir.
Organik klorlu insektisidler
Vektör mücadelesinde kullanılan ilk insektisid çeşitleridir. DDT, BHC ve dieldrin gibi çeşitleri bütün dünyada yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Uzun süre çevrede kalmaları, yağ dokularında kolayca birikebilmeleri dolayısıyla besin zincirine girerek çevre, besin kirlenmelerine yol açmaları nedeniyle, günümüzde Türkiye dahil pek çok ülkede kullanımı yasaklanmış veya kısıtlanmıştır.
Organik fosforlu insektisidler
Organik klorlu insektisidlerin uzun süreli kalıntı sorunu yaratması ve kolayca besin zincirine geçme sakıncalarının anlaşılması üzerine organik fosforlu bileşikler yaygın bir kullanım alanı bulmuştur. Bu bileşikler temas ve mide zehiri olarak etkirler. İnsektisidal etkilerinin mekanizması vektör organizmasında asetil kolin esteraz enzimiyle, dönüşümsüz bir şekilde birleşerek, inhibe edilmesi temeline dayanır. Kolaylıkla yağda çözünebildiklerinden bütün uygulama yollarından hızla emilirler. Çok yönlü enzimatik etkinliklerle memeli organizmasında hızla parçalanarak atılırlar. Bu nedenle de, çevrede ve besin değeri olan hayvanlarda minumum düzeyde toksisite gösterir. Halen, çevre sağlığı çalışmalarında kullanılan bazı organik fosforlu insektisid çeşitleri aşağıda özetlenmiştir.
Chlorpyrifos: Özellikle karasinek, sivrisinek ve tatarcık üreme alanları olmak üzere, hamamböcekleri, tahtakuruları ve pirelerle mücadelede kullanılabilecek etkili bir türevdir.
Fenitrothion: Özellikle karasinek , sivrisinek ve tatarcık üreme alanları olmak üzere, hamamböcekleri ile mücadelede kullanılabilecek bir etken maddedir
Temephos: Özellikle sivrisinek larvalarına yönelik larvasidal etkinliğiyle seçkinleşir. Çok düşük dozlarda bile etkili olmasına karşın, çok geniş bir güvenlik eşiği sağlar. Dünya Sağlık Teşkilatının arıtma öncesi içme sularına uygulanabilir olarak tavsiye ettiği bir etken maddedir.
Karbamad grubu insektisidler: Organik klorlu insektisidlere seçenek oluşturabilmek amacıyla geliştirilmiş sentetik bileşiklerdir. Organik fosforlu bileşiklere benzer şekilde, parazit organizmasında kolinesteraz enzimini inhibe etmek suretiyle insektisidal etkinliğini gösterirler.
Doğal piretrinler ve sentetik piretroidler: Piretrum çiçeklerinde bulunan piretrin I ve II ile sinerin I ve II etkin maddeleri 100 yılı aşkın bir süredir insektisid olarak kullanılmaktadır. Piretrinler mükemmel sayılabilecek derecede insektisidal etkiye sahip olmasına karşın, memelilere yönelik toksisitesi de o ölçüde düşüktür. Buna karşın, ışık karşısında kolaylıkla parçalanarak etkinliklerini kaybederler. Doğal piretrinlerde karşılaşılan bu sakıncaların giderilmesi amacıyla yapılan araştırmalar sonucunda güneş ışığına daha dayanıklı permetrin, cypermetrin, deltametrin gibi piretroidler sentezlenmiştir. Piretroidler insektisidal özellikler yönünden doğal piretrinlere çok benzerler. Birden fazla piretroidleri kendi aralarında veya diğer bileşiklerle kombine etmek suretiyle daha çabuk yere serici ve daha güçlü öldürücü etki elde edilebilir.
Piretroid insektisidler, doğal piretrinlere benzer şekilde, temas ve mide zehiri olarak etkirler. En dikkat çekici özellikleri insektler üzerinde hızla gelişen yere serici etkinliğe sahip olmalarıdır.Lipoidde çözünme özellikleri sayesinde insekt kütikulasından hızla emilerek toksik etkilerini gösterirler.
Piretroidler geniş insektisidal spektruma sahiptirler. Etki alanına sivrisinek ve karasinekler, hamamböcekleri, tahtakuruları, pireler gibi zararlılar girer. Belirtilen üstün özellikleri nedeniyle piretroidler, son yıllarda açık ve kapalı alanlarda sinek ve sivrisinek vektör kontrolu çalışmalarında geniş bir kullanılma alanı bulmuştur.
Bakteriyel insektisitler: Bu tip insektisitler çevreye zararlılığı az, hedef haşereye spesifik etkili ürün arayışları sonucunda üretilmiştir. Süspansiyon, granül gibi formülasyonlarla özellikle sivrisinek larva mücadelesinde kullanılmaktadır.
IGR ( Böcek gelişimini etkileyen )insektisitler: Juvenile Hormon Analogları ve Kitin Sentezi İnhibitörleri olarak iki alt grupta incelenebilirler. Çevre Sağlığında özellikle sivrisinek ve karasinek larva mücadelesinde kullanılırlar. IGR’ların etkileri daha çok hedef haşereye yönelik olduğundan kimyasal insektisitlerle karşılaştırıldığında hedef dışı canlılara zararsızdırlar veya olumsuz etkileri kullanıldıkları dozda yoktur.
Juvenile Hormon Analogları (JHA): JHA’ları, sivrisineklerin larva döneminde gelişmeleri sırasında doğal olarak salgılanan hormonun etkisini taklit eder, ergin hale geçmesini önleyerek etkilerini gösterirler. Sonuç olarak normal gelişim tamamlanamaz ve sivrisinek uçkun hale geçemez. Larva ölümü meydana getirmedikleri için yavaş etki gösterirler. Bazı JHA’ları güneş ışığına hassas olmaları sebebiyle sık aralıklarla uygulanmaları gerekir.
Kitin Sentezi İnhibitörleri (KSİ): Sivrisineklerin larval formlarının dış derisi, kutikula adı verilen kitin tabakası ile kaplıdır. Kitin inhibitörü ile karşılaşan sivrisinek larvası herhangi bir gömlek değiştirme sırasında ölür. Bazı Kitin sentezi inhibitörleri balık bulunan sucul habitatlarda dahi güvenle kullanılabilir, ışığa dayanıklı ve kalıcılıkları daha uzundur. Yeni geliştirilen diflubenzuron adlı kitin sentezi inhibitörü, sivrisinek ve karasineklerin hem larva hem de yumurtalarına etkilidir.
Bu kısımda güncel olarak vektör mücadelesinde kullanılan insektisidlerin bağlı bulundukları kimyasal gruplar, formulasyonlar, uygulama şekli, kullanılma alanlarına ilişkin özet bilgiler verilmiştir.
Organik klorlu insektisidler
Vektör mücadelesinde kullanılan ilk insektisid çeşitleridir. DDT, BHC ve dieldrin gibi çeşitleri bütün dünyada yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Uzun süre çevrede kalmaları, yağ dokularında kolayca birikebilmeleri dolayısıyla besin zincirine girerek çevre, besin kirlenmelerine yol açmaları nedeniyle, günümüzde Türkiye dahil pek çok ülkede kullanımı yasaklanmış veya kısıtlanmıştır.
Organik fosforlu insektisidler
Organik klorlu insektisidlerin uzun süreli kalıntı sorunu yaratması ve kolayca besin zincirine geçme sakıncalarının anlaşılması üzerine organik fosforlu bileşikler yaygın bir kullanım alanı bulmuştur. Bu bileşikler temas ve mide zehiri olarak etkirler. İnsektisidal etkilerinin mekanizması vektör organizmasında asetil kolin esteraz enzimiyle, dönüşümsüz bir şekilde birleşerek, inhibe edilmesi temeline dayanır. Kolaylıkla yağda çözünebildiklerinden bütün uygulama yollarından hızla emilirler. Çok yönlü enzimatik etkinliklerle memeli organizmasında hızla parçalanarak atılırlar. Bu nedenle de, çevrede ve besin değeri olan hayvanlarda minumum düzeyde toksisite gösterir. Halen, çevre sağlığı çalışmalarında kullanılan bazı organik fosforlu insektisid çeşitleri aşağıda özetlenmiştir.
Chlorpyrifos: Özellikle karasinek, sivrisinek ve tatarcık üreme alanları olmak üzere, hamamböcekleri, tahtakuruları ve pirelerle mücadelede kullanılabilecek etkili bir türevdir.
Fenitrothion: Özellikle karasinek , sivrisinek ve tatarcık üreme alanları olmak üzere, hamamböcekleri ile mücadelede kullanılabilecek bir etken maddedir
Temephos: Özellikle sivrisinek larvalarına yönelik larvasidal etkinliğiyle seçkinleşir. Çok düşük dozlarda bile etkili olmasına karşın, çok geniş bir güvenlik eşiği sağlar. Dünya Sağlık Teşkilatının arıtma öncesi içme sularına uygulanabilir olarak tavsiye ettiği bir etken maddedir.
Karbamad grubu insektisidler: Organik klorlu insektisidlere seçenek oluşturabilmek amacıyla geliştirilmiş sentetik bileşiklerdir. Organik fosforlu bileşiklere benzer şekilde, parazit organizmasında kolinesteraz enzimini inhibe etmek suretiyle insektisidal etkinliğini gösterirler.
Doğal piretrinler ve sentetik piretroidler: Piretrum çiçeklerinde bulunan piretrin I ve II ile sinerin I ve II etkin maddeleri 100 yılı aşkın bir süredir insektisid olarak kullanılmaktadır. Piretrinler mükemmel sayılabilecek derecede insektisidal etkiye sahip olmasına karşın, memelilere yönelik toksisitesi de o ölçüde düşüktür. Buna karşın, ışık karşısında kolaylıkla parçalanarak etkinliklerini kaybederler. Doğal piretrinlerde karşılaşılan bu sakıncaların giderilmesi amacıyla yapılan araştırmalar sonucunda güneş ışığına daha dayanıklı permetrin, cypermetrin, deltametrin gibi piretroidler sentezlenmiştir. Piretroidler insektisidal özellikler yönünden doğal piretrinlere çok benzerler. Birden fazla piretroidleri kendi aralarında veya diğer bileşiklerle kombine etmek suretiyle daha çabuk yere serici ve daha güçlü öldürücü etki elde edilebilir.
Piretroid insektisidler, doğal piretrinlere benzer şekilde, temas ve mide zehiri olarak etkirler. En dikkat çekici özellikleri insektler üzerinde hızla gelişen yere serici etkinliğe sahip olmalarıdır.Lipoidde çözünme özellikleri sayesinde insekt kütikulasından hızla emilerek toksik etkilerini gösterirler.
Piretroidler geniş insektisidal spektruma sahiptirler. Etki alanına sivrisinek ve karasinekler, hamamböcekleri, tahtakuruları, pireler gibi zararlılar girer. Belirtilen üstün özellikleri nedeniyle piretroidler, son yıllarda açık ve kapalı alanlarda sinek ve sivrisinek vektör kontrolu çalışmalarında geniş bir kullanılma alanı bulmuştur.
Bakteriyel insektisitler: Bu tip insektisitler çevreye zararlılığı az, hedef haşereye spesifik etkili ürün arayışları sonucunda üretilmiştir. Süspansiyon, granül gibi formülasyonlarla özellikle sivrisinek larva mücadelesinde kullanılmaktadır.
IGR ( Böcek gelişimini etkileyen )insektisitler: Juvenile Hormon Analogları ve Kitin Sentezi İnhibitörleri olarak iki alt grupta incelenebilirler. Çevre Sağlığında özellikle sivrisinek ve karasinek larva mücadelesinde kullanılırlar. IGR’ların etkileri daha çok hedef haşereye yönelik olduğundan kimyasal insektisitlerle karşılaştırıldığında hedef dışı canlılara zararsızdırlar veya olumsuz etkileri kullanıldıkları dozda yoktur.
Juvenile Hormon Analogları (JHA): JHA’ları, sivrisineklerin larva döneminde gelişmeleri sırasında doğal olarak salgılanan hormonun etkisini taklit eder, ergin hale geçmesini önleyerek etkilerini gösterirler. Sonuç olarak normal gelişim tamamlanamaz ve sivrisinek uçkun hale geçemez. Larva ölümü meydana getirmedikleri için yavaş etki gösterirler. Bazı JHA’ları güneş ışığına hassas olmaları sebebiyle sık aralıklarla uygulanmaları gerekir.
Kitin Sentezi İnhibitörleri (KSİ): Sivrisineklerin larval formlarının dış derisi, kutikula adı verilen kitin tabakası ile kaplıdır. Kitin inhibitörü ile karşılaşan sivrisinek larvası herhangi bir gömlek değiştirme sırasında ölür. Bazı Kitin sentezi inhibitörleri balık bulunan sucul habitatlarda dahi güvenle kullanılabilir, ışığa dayanıklı ve kalıcılıkları daha uzundur. Yeni geliştirilen diflubenzuron adlı kitin sentezi inhibitörü, sivrisinek ve karasineklerin hem larva hem de yumurtalarına etkilidir.