Tweet
Ülkemizde özellikle yazýn büyük sýkýntý yaratan sivrisinekler incelenmiþ ve deðiþik sivrisinek kovucular araþtýrýlmýþtýr. Basit bir ultrasonik sivrisinek kovucu yapýlmýþtýr. Burada önemli olan, sesin frekansýnýn deðeridir. Bunun için birçok internet sitesi araþtýrýlmýþtýr. Ýnsaný sokan diþi sivrisinekleri uzaklaþtýrmak gerekir. Agresiv erkek sivrisineklerin kanat çýrpýþ frekansý önemlidir. Diþiler bu erkeklerden kaçmaktadýrlar. Ayrýca sivrisineklerin en baþta gelen düþmanlarý yusufçuk ( Dragonfly) denilen sineklerdir. Bunlarýn kanat çýrpýþ frekanslarý da sivrisinekleri kaçýrmaktadýr.Ýlgili ses frekansýný bulmak için, yurtdýþýnda elektronik sivrisinek kovucular yapan firmalarla baðlantý kurulmuþtur. Bu frekanslar , ölçümler sonucunda belirlenmiþtir. Bu nedenle 2 ayrý frekansta ses üreten iki osilatör devresi yapýlmýþtýr..
Sonuç olarak, dünyada birçok hastalýða neden olan sivrisinekleri kovmak için, ucuz basit bir elektronik devre kurulmuþ ve uygun frekanslarda ses ve ultrases oluþturulmuþtur.
Kaynak
Coþkun Ýþçi
Yaþar Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
1. Ses ve Ultrases Nedir?
20 Hz ( titreþim/s - cycle) ile 16000 Hz arasýndaki frekanslarda ses iþitilebilen sestir. Frekansý 16 kHz in üzerinde olan seslere ultrases ( ultrasonic- ultrason) denir. Ýnsanlar tarafýndan iþitilmiyen bu sesler birçok hayvan tarafýndan iþitilebilir. Ýþitilen ve çýkarýlan ses frekanslarý ile ilgili bir liste Çizelge. 1. de verilmiþtir. Ýnsan kulaðýnýn en duyarlý olduðu bölge 2-3 kHz frekanslý tiz seslerdir. Ýnsanlar yaþlandýkça üst sýnýr 16 kHz den 10 kHz e iner. Orta kulaktaki, çekiç-örs-özengi kemikleri ses þiddetini 3200 kez yükseltebilirler. Ýç kulaktaki corti organýndaki 7500 telcik ( kýlcýk) , sesi rezonans yolu ile algýlar ve elektrik sinyali olarak beyne, iþitme merkezine, iletirler (Ertaþ, 1993).
Çizelge.1. Üretilen ve iþitilen ses frekanslarý
1.1. Ses Genliði, Þiddeti ve Ses Seviyesi
Ses þiddeti, I, birim yüzeyden bir saniyede geçen enerjidir. Yani birim yüzeyden geçen güçtür ( I = P/S ) ve birimi watt/m2 dir. Þiddet, sesin genliðinin karesi ile orantýlýdýr.. Ses seviyesi bel in 1/10 olan desibel (dB) ile ifade edilir.
Seviye ( b ) = 10 Logjc ( L, /Io )
Io , referans seviyesidir ve iþitme sýnýrýdýr. Io = 10-12 watt/m2 = 0 dB dir. Bazý ses seviyeleri Çizelge.2. te listelenmiþtir. Disco larda yasal ses seviyesi 90 dB li geçmemelidir. 120 dB ses te uzun süre kalýnýrsa, geçici veya devamlý saðýrlýk oluþabilir.
Çizelge.2. Bazý ses seviyeleri
1.3. Piezoelektrik olay nedir ve ultrases nasýl elde edilir?
Ultrases, piezoelektrik olaydan yararlanarak elde edilir. Kuartz ve bazý seramikler (PZT- lead
Zicronium Titante) pieaoelektrik etki gösterirler. Sýkýþtýrýlýr veya gerilirlerse yüzeylerinde elektriksel
yükler oluþur. Bu olaya piezoelektrik olay denir. Bu Þekil. 1. de gösterilmiþtir.
Þekil.1. Kuartz disk ve piezoelektrik olay
Genelde disk þeklinde olan ve yalýtkan olan kuartz veya PZT nin yüzeyleri altýn veya gümüþle kaplanýr. Bunlar elektrot görevini yapar. Bu disklere (transduser) bir potansiyel farký- voltaj-uygulanýrsa, ters etki olur ve diskin ya boyu çok az uzar veya kýsalýr. Eðer deðiþken voltaj- alternatif voltaj- veya yüksek frekansta bir elektrik sinyali uygulanýrsa disk titreþir ve frekansýna baðlý olarak ses veya ultrases oluþturur.
Kuartzda sesin hýzý yaklaþýk 6000 m/s ( 5740 m/s) dir. 1 MHz ( 106 Hz) temel titreþim frekansýndaki kuratzýn kalýnlýðý 3 mm dir.Birçok piezoelektrik malzemenin titreþim frekans aralýðý geniþtir ( Broad-band). Dolayýsýyla daha geniþ bir frekans bölgesinde verimli çalýþabilir.
Bu çalýþmada ticari olarak satýlan 3 adet farklý ve geniþ bandlý piezoelektrik seramik alýnmýþ ve ilgili osilatör devresinde kullanýlmýþtýr.
2. Sivrisinek Kovucular
2.1. Genel bilgi:
Sivrisineklerden korunmak için gerekli klinik ve analitik incelemeler bu kýsýmda verilmektedir. Birçok yöntem burada tartýþýlmaktadýr ( Fradin,1998).
N, N-diethyl-3-methylbenzamide (DEET), ABD de marketlerde satýlan en etkin sivrisinek kovucudur ve 40 yýldýr en yaygýn kullanýlan ve etkinliði %100 e yakýn olan bir kimyasal malzemedir. Bitki kökenli sisvrisinek kovucular daha az etkindir. Ultrasonik kovucularýn etkisi de belirli
orandadýr. Çok hasas bünyeli insanlar için, sivrisinek sokmalarýna karþý , aðýzdan alýnan antihistaminik ilaçlar aðrýyý azaltýr.
Yapýlan araþtýrmalarda dünyada heryýl 700 milyon kiþi sivrisinek sokmasý ile hastalanmaktadýr. Ölümlerin 17 de 1 bu nedenlerle olmaktadýr. Maleryadan yýlda 3 milyon kiþinin öldüðünü, Dünya Saðlýk Örgütü (WHO) belirmektedir. Birçok hastalýk sivrisinek ýsýrmasýndan yayýlmaktadýr.
2.2. Sivrisineðin yaþam peryodu:
Þekil.2. Sivrisinek yumurta ve larvalarý
Sivrisinekler, Antartika kýtasý dýþýnda heryerde bulunmaktadýr.Kuzey Amarika da 170 çeþit sivrisinek mevcuttur. Anofels,kuleks ve aedes, en yayýn türlerdir. Durgun suyun bulunduðu her yerde sivrisinekler üreyebilir. Bir diþi sivrisinek, bir defada 100 lerce yumurta býrakabilir. Yumurtalar su yüzeyine veya nemli aðaç kovuklarýna býrakýlýr. Bazen aylarca burada kalýr. Yaðmur yaðdýðýnda su ile temasa geçerek 2-3 gün içinde larvalar çýkar ve bir hafta da pupa olur. Su yüzeyindeki bu olaylardan 2-3 gün sonra bir sivrisinek oluþur. Yani 15-20 gün içinde yumurta bir sivrisineðe dönüþebilir.
Þekil.2. Sivrisinek yumurta ve larvalarý
Þekil.3. Suda asýlý larvalar
Þekil.4. Beslenen diþi sivrisinek (Anopheles gambiae)
Yalnýz diþi sivrisinekler insaný sokar. Diþilerin yumurta oluþturmasý için kana ihtiyacý vardýr. Erkekler çicek özü ile beslenirler. Bir diþi sivrisinek kendi aðýrlýðýný bir kaç katý kan emebilir. Bazýlarý gece bazýlarý gündüz beslenirler. Bazý sivrisinekler hayvanlarý tercih ederken bazýlarý insaný tercih eder. Sivrisineklerin HIV virüsü taþýmadýklarý söylenmektedir. Sivrisinekler birini soktuklarý zaman kan vermeyip ,kan emerler. Bu nedenle HIV virüsü bulaþtýrma olasýlýðý 1/10 milyon gibi düþüktür.
2.3. Sivrisinek cezbediciler:
Sivrisinekler sokacaðý kiþiyi, görsel, ýsý ve kokudan bulurlar. Uzun mesafelerde görsel etki önemli iken yakýn için koku önem kazanýr. Koyu-renkli elbiseler daha çekicidirler. Nefes alýp vermedeki CO2 ve laktik asit önemli çekici malzemeleridir. Bir sivrisinek 36 m öteden bunlarý algýlayabilir. DEET bunlarý engelleyici kimyasal malzemedir. Kýsa mesafede ,deri sýcaklýðý ve vucut nemi-teri çekicilik görevini yapar.
Bazý sivrisinek türleri sokmak için baþ bölgesini bazýlarý ayaklarý tercih eder. Sivrisinekler " Anhidratic: terlemeyen" kiþileri sevmez. Ter kokularý ve diðer vucut kokularý, CO2 ve laktik asitten daha çekicidirler. Bazý parfümler, losyonlar ve saç-koruma losyonlarý sivrisinekleri daha fazla çekebilir. Çocuklar ve yaþlýlar, bazý türler için cazip olmayabilir. Erkekler ve þiþman kiþiler, daha fazla ýsý ve CO2 çýkardýklarý için, daha çok sokulurlar.
2.4. Sivrisinek Koruyucu ve Ýticiler: (a) Kimyasal sivrisinek kovucular:
N, N-diethyl-3-Methylbenzamide (DEET); ABD de 1957 den bu yana birçok haþere , böceðe ve sivrisineðe karþý yaygýn olarak kullanýlan bir kimyasal malzemedir. ABD Çevre Koruma Ajansý (EPA) na göre 200 milyon kiþi bu maddeyi kullanmaktadýr. DEET belirli oranlarda (%5- %100) losyon, jels, krem ve spreylerde tuvaletlerde kullanýlýr. Bu madde ABD askeri kuvvetlerinde de kullanýmaktadýr. 3M ve Amway firmasý %50 konsantrasyonlu DEET yapmaktadýr. Bunlar 4-5 saat
etkili olmaktadýr. Avon firmasý tarafýndan bazý yumuþak özel kremlerde sivrisinek kovmakta kullanýlmaktadýr.
(b) Sivrisinek Kovan Bitkiler:
Birçok bitki denenmiþtir. Etkileri zayýf ve kýsa sürelidir. En çok denenler: Citronella, Cedar ( sedir aðacý ), verbena, Pennyroyal , Geranium (sardunya ),Lavender ( lavanta ), Pine (çam aðacý), Cajeput , Cinnamon( Tarçýn), Basil , thyme ( kekik), garlic ( sarmýsak ), peppermint (nane),Citrossa . Citronella çimi yaðý ve mumu EPA tarafýndan kabul edilmiþ sivrisinek kovucularýdýr. Bunlarýn etkisi DEET e göre 1/1000 cývarýndadýr.Permethrin -Daisy crysanthemum dry , elbise çadýr bezlerine sürülebilir veya konulabilir. Permethrin-treated clothing+ polimer bazlý %35 DEET %99 koruma saðlayabilir.
(c) Ultrasonik sivrisinek kovucular:
Çok fazla etkili olduklarý söylenmemekle birlikte , zararsýz ve kokusuz elektronik cihazlardýr. Ses frekansý azgýn erkek sivrisineðin kanat çýrpýþ frekansý olarak seçilir. Diþiler bu sesi sevmemektedirler. ( Mosquito-Contro-Ultrasonic-Repellent)
(d) Optik Kovucular:
Ultraviyolet ýþýk ve siyah ýþýk sivrisinekleri cezbeder. Bu ýþýða yakýn konan yüksek gerilim cihazlarý sivrisinek ve sinekleri öldürür.
2.5. Sivrisinek sokmasýný rahatlatýcýlar:
Sivrisinek salyasýnda oluþan antigen ler IgE ve IgG antibody ler oluþturur. Anti-histaminik ( alerji ) ilaçlarý , aðrýyý azaltýr.
3. Deneysel Yöntem
Elektronik-Ultrasonik Sivrisinek Kovucular
Piezoelektrik diskin ( transducer-verici) farklý ve ayarlanabilir frekansta titreþim yapabilmesi için basit bir elektronik devre dizayn edilmiþtir. Birçok farklý osilatör devresi litaratürde bulunmaktadýr. Çift transistörle yapýlan osilatör devreleri vardýr. Bu çalýþmada LM555 (veya LM556 ) entegresi osilatör devresinde ana elaman olarak kullanýlmýþtýr.
Burada önemli olan nokta; çýkýþ frekansý, yani transducerin yayacaðý sesin frekansý ne olmalýdýr?. Bunun için birçok internet siteleri ve WEB sayfalarý araþtýrýlmýþtýr. Bu konuda bazý firmalar aþaðýdaki olaya göre frekans belirlemiþlerdir. Ýnsaný sokan diþi sivrisinekleri uzaklaþtýrmak gerekir. Agresiv ( saldýrgan-azgýn) erkek sivrisineklerin kanat çýrpýþ frekansý önemlidir. Diþiler bu erkeklerden kaçmaktadýrlar. Ayrýca sivrisineklerin en baþta gelen düþmanlarý yusufcuk ( Dragon- fly) denilen iri sinekler dir. Bunlar uzun ince gövdeleri ve 4 kanadý olan sinek türü hayvanlardýr. Bunlarýn kanat çýrpýþ frekanslarýda sivrisinekleri kaçýrmaktadýr.
4.Sonuçlar ve Tartýþma
Bu frekansý bulmak için, yurtdýþýnda elektronik sivrisinek kovucular yapan firmalarla baðlantý kurulmuþtur. Ticari bir sýr olmasý nedeni ile bir frekans deðerine rastlanmamýþtýr. 2 cihaz Kanada dan sipariþ edilmiþ ve cihazlarýn ürettiði sinyalin frekansý, frekansmetre ve osiloskopla ölçülmüþtür. Bu frekanslar bulunmuþtur. Ayrýca sivrisineklerin ana düþmaný olan yusufcuk'un ( dragon-fly) kanat çýrpýþ frekansý da tespit edilmiþtir. Bu frekanslar , ölçümler sonucunda belirlenmiþtir.Bu nedenle 2 ayrý frekansta ses üreten iki ayrý osilatör devresi yapýlmýþtýr.
Birinci devre: yusufçuk sineðinin kanat çýrpýþ frekansýnda ses üretmek için oluþturulmuþtur; Ossilatör devresinin frekansý(32 Hz lik) ilgili devre elemanlarýnýn( R,C) deðerleri deðiþtirilerek elde edilmiþtir. Ýkinci elektronik devre ile daha yüksek frekansta (22kHz) ultrases üretilmiþtir.
Sonuç olarak, dünyada birçok hastalýða neden olan sivrisinekleri kovmak için, ucuz basit bir elektronik devre kurulmuþ ve uygun frekanslarda ses ve ultrases oluþturulmuþtur.
Kaynak
Coþkun Ýþçi
Yaþar Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
Sonuç olarak, dünyada birçok hastalýða neden olan sivrisinekleri kovmak için, ucuz basit bir elektronik devre kurulmuþ ve uygun frekanslarda ses ve ultrases oluþturulmuþtur.
Kaynak
Coþkun Ýþçi
Yaþar Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
1. Ses ve Ultrases Nedir?
20 Hz ( titreþim/s - cycle) ile 16000 Hz arasýndaki frekanslarda ses iþitilebilen sestir. Frekansý 16 kHz in üzerinde olan seslere ultrases ( ultrasonic- ultrason) denir. Ýnsanlar tarafýndan iþitilmiyen bu sesler birçok hayvan tarafýndan iþitilebilir. Ýþitilen ve çýkarýlan ses frekanslarý ile ilgili bir liste Çizelge. 1. de verilmiþtir. Ýnsan kulaðýnýn en duyarlý olduðu bölge 2-3 kHz frekanslý tiz seslerdir. Ýnsanlar yaþlandýkça üst sýnýr 16 kHz den 10 kHz e iner. Orta kulaktaki, çekiç-örs-özengi kemikleri ses þiddetini 3200 kez yükseltebilirler. Ýç kulaktaki corti organýndaki 7500 telcik ( kýlcýk) , sesi rezonans yolu ile algýlar ve elektrik sinyali olarak beyne, iþitme merkezine, iletirler (Ertaþ, 1993).
Çizelge.1. Üretilen ve iþitilen ses frekanslarý
1.1. Ses Genliði, Þiddeti ve Ses Seviyesi
Ses þiddeti, I, birim yüzeyden bir saniyede geçen enerjidir. Yani birim yüzeyden geçen güçtür ( I = P/S ) ve birimi watt/m2 dir. Þiddet, sesin genliðinin karesi ile orantýlýdýr.. Ses seviyesi bel in 1/10 olan desibel (dB) ile ifade edilir.
Seviye ( b ) = 10 Logjc ( L, /Io )
Io , referans seviyesidir ve iþitme sýnýrýdýr. Io = 10-12 watt/m2 = 0 dB dir. Bazý ses seviyeleri Çizelge.2. te listelenmiþtir. Disco larda yasal ses seviyesi 90 dB li geçmemelidir. 120 dB ses te uzun süre kalýnýrsa, geçici veya devamlý saðýrlýk oluþabilir.
Çizelge.2. Bazý ses seviyeleri
1.3. Piezoelektrik olay nedir ve ultrases nasýl elde edilir?
Ultrases, piezoelektrik olaydan yararlanarak elde edilir. Kuartz ve bazý seramikler (PZT- lead
Zicronium Titante) pieaoelektrik etki gösterirler. Sýkýþtýrýlýr veya gerilirlerse yüzeylerinde elektriksel
yükler oluþur. Bu olaya piezoelektrik olay denir. Bu Þekil. 1. de gösterilmiþtir.
Þekil.1. Kuartz disk ve piezoelektrik olay
Genelde disk þeklinde olan ve yalýtkan olan kuartz veya PZT nin yüzeyleri altýn veya gümüþle kaplanýr. Bunlar elektrot görevini yapar. Bu disklere (transduser) bir potansiyel farký- voltaj-uygulanýrsa, ters etki olur ve diskin ya boyu çok az uzar veya kýsalýr. Eðer deðiþken voltaj- alternatif voltaj- veya yüksek frekansta bir elektrik sinyali uygulanýrsa disk titreþir ve frekansýna baðlý olarak ses veya ultrases oluþturur.
Kuartzda sesin hýzý yaklaþýk 6000 m/s ( 5740 m/s) dir. 1 MHz ( 106 Hz) temel titreþim frekansýndaki kuratzýn kalýnlýðý 3 mm dir.Birçok piezoelektrik malzemenin titreþim frekans aralýðý geniþtir ( Broad-band). Dolayýsýyla daha geniþ bir frekans bölgesinde verimli çalýþabilir.
Bu çalýþmada ticari olarak satýlan 3 adet farklý ve geniþ bandlý piezoelektrik seramik alýnmýþ ve ilgili osilatör devresinde kullanýlmýþtýr.
2. Sivrisinek Kovucular
2.1. Genel bilgi:
Sivrisineklerden korunmak için gerekli klinik ve analitik incelemeler bu kýsýmda verilmektedir. Birçok yöntem burada tartýþýlmaktadýr ( Fradin,1998).
N, N-diethyl-3-methylbenzamide (DEET), ABD de marketlerde satýlan en etkin sivrisinek kovucudur ve 40 yýldýr en yaygýn kullanýlan ve etkinliði %100 e yakýn olan bir kimyasal malzemedir. Bitki kökenli sisvrisinek kovucular daha az etkindir. Ultrasonik kovucularýn etkisi de belirli
orandadýr. Çok hasas bünyeli insanlar için, sivrisinek sokmalarýna karþý , aðýzdan alýnan antihistaminik ilaçlar aðrýyý azaltýr.
Yapýlan araþtýrmalarda dünyada heryýl 700 milyon kiþi sivrisinek sokmasý ile hastalanmaktadýr. Ölümlerin 17 de 1 bu nedenlerle olmaktadýr. Maleryadan yýlda 3 milyon kiþinin öldüðünü, Dünya Saðlýk Örgütü (WHO) belirmektedir. Birçok hastalýk sivrisinek ýsýrmasýndan yayýlmaktadýr.
2.2. Sivrisineðin yaþam peryodu:
Þekil.2. Sivrisinek yumurta ve larvalarý
Sivrisinekler, Antartika kýtasý dýþýnda heryerde bulunmaktadýr.Kuzey Amarika da 170 çeþit sivrisinek mevcuttur. Anofels,kuleks ve aedes, en yayýn türlerdir. Durgun suyun bulunduðu her yerde sivrisinekler üreyebilir. Bir diþi sivrisinek, bir defada 100 lerce yumurta býrakabilir. Yumurtalar su yüzeyine veya nemli aðaç kovuklarýna býrakýlýr. Bazen aylarca burada kalýr. Yaðmur yaðdýðýnda su ile temasa geçerek 2-3 gün içinde larvalar çýkar ve bir hafta da pupa olur. Su yüzeyindeki bu olaylardan 2-3 gün sonra bir sivrisinek oluþur. Yani 15-20 gün içinde yumurta bir sivrisineðe dönüþebilir.
Þekil.2. Sivrisinek yumurta ve larvalarý
Þekil.3. Suda asýlý larvalar
Þekil.4. Beslenen diþi sivrisinek (Anopheles gambiae)
Yalnýz diþi sivrisinekler insaný sokar. Diþilerin yumurta oluþturmasý için kana ihtiyacý vardýr. Erkekler çicek özü ile beslenirler. Bir diþi sivrisinek kendi aðýrlýðýný bir kaç katý kan emebilir. Bazýlarý gece bazýlarý gündüz beslenirler. Bazý sivrisinekler hayvanlarý tercih ederken bazýlarý insaný tercih eder. Sivrisineklerin HIV virüsü taþýmadýklarý söylenmektedir. Sivrisinekler birini soktuklarý zaman kan vermeyip ,kan emerler. Bu nedenle HIV virüsü bulaþtýrma olasýlýðý 1/10 milyon gibi düþüktür.
2.3. Sivrisinek cezbediciler:
Sivrisinekler sokacaðý kiþiyi, görsel, ýsý ve kokudan bulurlar. Uzun mesafelerde görsel etki önemli iken yakýn için koku önem kazanýr. Koyu-renkli elbiseler daha çekicidirler. Nefes alýp vermedeki CO2 ve laktik asit önemli çekici malzemeleridir. Bir sivrisinek 36 m öteden bunlarý algýlayabilir. DEET bunlarý engelleyici kimyasal malzemedir. Kýsa mesafede ,deri sýcaklýðý ve vucut nemi-teri çekicilik görevini yapar.
Bazý sivrisinek türleri sokmak için baþ bölgesini bazýlarý ayaklarý tercih eder. Sivrisinekler " Anhidratic: terlemeyen" kiþileri sevmez. Ter kokularý ve diðer vucut kokularý, CO2 ve laktik asitten daha çekicidirler. Bazý parfümler, losyonlar ve saç-koruma losyonlarý sivrisinekleri daha fazla çekebilir. Çocuklar ve yaþlýlar, bazý türler için cazip olmayabilir. Erkekler ve þiþman kiþiler, daha fazla ýsý ve CO2 çýkardýklarý için, daha çok sokulurlar.
2.4. Sivrisinek Koruyucu ve Ýticiler: (a) Kimyasal sivrisinek kovucular:
N, N-diethyl-3-Methylbenzamide (DEET); ABD de 1957 den bu yana birçok haþere , böceðe ve sivrisineðe karþý yaygýn olarak kullanýlan bir kimyasal malzemedir. ABD Çevre Koruma Ajansý (EPA) na göre 200 milyon kiþi bu maddeyi kullanmaktadýr. DEET belirli oranlarda (%5- %100) losyon, jels, krem ve spreylerde tuvaletlerde kullanýlýr. Bu madde ABD askeri kuvvetlerinde de kullanýmaktadýr. 3M ve Amway firmasý %50 konsantrasyonlu DEET yapmaktadýr. Bunlar 4-5 saat
etkili olmaktadýr. Avon firmasý tarafýndan bazý yumuþak özel kremlerde sivrisinek kovmakta kullanýlmaktadýr.
(b) Sivrisinek Kovan Bitkiler:
Birçok bitki denenmiþtir. Etkileri zayýf ve kýsa sürelidir. En çok denenler: Citronella, Cedar ( sedir aðacý ), verbena, Pennyroyal , Geranium (sardunya ),Lavender ( lavanta ), Pine (çam aðacý), Cajeput , Cinnamon( Tarçýn), Basil , thyme ( kekik), garlic ( sarmýsak ), peppermint (nane),Citrossa . Citronella çimi yaðý ve mumu EPA tarafýndan kabul edilmiþ sivrisinek kovucularýdýr. Bunlarýn etkisi DEET e göre 1/1000 cývarýndadýr.Permethrin -Daisy crysanthemum dry , elbise çadýr bezlerine sürülebilir veya konulabilir. Permethrin-treated clothing+ polimer bazlý %35 DEET %99 koruma saðlayabilir.
(c) Ultrasonik sivrisinek kovucular:
Çok fazla etkili olduklarý söylenmemekle birlikte , zararsýz ve kokusuz elektronik cihazlardýr. Ses frekansý azgýn erkek sivrisineðin kanat çýrpýþ frekansý olarak seçilir. Diþiler bu sesi sevmemektedirler. ( Mosquito-Contro-Ultrasonic-Repellent)
(d) Optik Kovucular:
Ultraviyolet ýþýk ve siyah ýþýk sivrisinekleri cezbeder. Bu ýþýða yakýn konan yüksek gerilim cihazlarý sivrisinek ve sinekleri öldürür.
2.5. Sivrisinek sokmasýný rahatlatýcýlar:
Sivrisinek salyasýnda oluþan antigen ler IgE ve IgG antibody ler oluþturur. Anti-histaminik ( alerji ) ilaçlarý , aðrýyý azaltýr.
3. Deneysel Yöntem
Elektronik-Ultrasonik Sivrisinek Kovucular
Piezoelektrik diskin ( transducer-verici) farklý ve ayarlanabilir frekansta titreþim yapabilmesi için basit bir elektronik devre dizayn edilmiþtir. Birçok farklý osilatör devresi litaratürde bulunmaktadýr. Çift transistörle yapýlan osilatör devreleri vardýr. Bu çalýþmada LM555 (veya LM556 ) entegresi osilatör devresinde ana elaman olarak kullanýlmýþtýr.
Burada önemli olan nokta; çýkýþ frekansý, yani transducerin yayacaðý sesin frekansý ne olmalýdýr?. Bunun için birçok internet siteleri ve WEB sayfalarý araþtýrýlmýþtýr. Bu konuda bazý firmalar aþaðýdaki olaya göre frekans belirlemiþlerdir. Ýnsaný sokan diþi sivrisinekleri uzaklaþtýrmak gerekir. Agresiv ( saldýrgan-azgýn) erkek sivrisineklerin kanat çýrpýþ frekansý önemlidir. Diþiler bu erkeklerden kaçmaktadýrlar. Ayrýca sivrisineklerin en baþta gelen düþmanlarý yusufcuk ( Dragon- fly) denilen iri sinekler dir. Bunlar uzun ince gövdeleri ve 4 kanadý olan sinek türü hayvanlardýr. Bunlarýn kanat çýrpýþ frekanslarýda sivrisinekleri kaçýrmaktadýr.
4.Sonuçlar ve Tartýþma
Bu frekansý bulmak için, yurtdýþýnda elektronik sivrisinek kovucular yapan firmalarla baðlantý kurulmuþtur. Ticari bir sýr olmasý nedeni ile bir frekans deðerine rastlanmamýþtýr. 2 cihaz Kanada dan sipariþ edilmiþ ve cihazlarýn ürettiði sinyalin frekansý, frekansmetre ve osiloskopla ölçülmüþtür. Bu frekanslar bulunmuþtur. Ayrýca sivrisineklerin ana düþmaný olan yusufcuk'un ( dragon-fly) kanat çýrpýþ frekansý da tespit edilmiþtir. Bu frekanslar , ölçümler sonucunda belirlenmiþtir.Bu nedenle 2 ayrý frekansta ses üreten iki ayrý osilatör devresi yapýlmýþtýr.
Birinci devre: yusufçuk sineðinin kanat çýrpýþ frekansýnda ses üretmek için oluþturulmuþtur; Ossilatör devresinin frekansý(32 Hz lik) ilgili devre elemanlarýnýn( R,C) deðerleri deðiþtirilerek elde edilmiþtir. Ýkinci elektronik devre ile daha yüksek frekansta (22kHz) ultrases üretilmiþtir.
Sonuç olarak, dünyada birçok hastalýða neden olan sivrisinekleri kovmak için, ucuz basit bir elektronik devre kurulmuþ ve uygun frekanslarda ses ve ultrases oluþturulmuþtur.
Kaynak
Coþkun Ýþçi
Yaþar Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi
