Tweet
Arboretum kavramı ve işlevleri
Arboretumlar, bilimsel araştırma ve gözlem amacı ile orijini ve yaşları belli, her biri dikkatli bir şekilde bir araya getirilmiş, çoğunluğu ağaç ve diğer odunsu bitkilerin bir arada sergilendiği tabiat parçalarıdır. Başka bir deyişle, bilgi, emek ve sabır ile meydana getirilmiş canlı bitki müzeleridir.,
Arboretumlar, ilk ve orta öğretimden başlamak üzere, lisans ve lisans üstü öğretime
kadar tüm öğrencilere canlı bir laboratuar görevi görmek, çevrede yaşayan
insanlarımıza ağaç, ağaççık ve her çeşit bitki hakkında bilgi vermek, onları yetişme
alanlarında tanıtmak, bahçe ve peyzaj düzenlemelerine yardımcı olmak, çevre koruma
bilincinin gelişmesine katkıda bulunmak amacı ile kurulmuş kültürel varlıklardır.
Arboretumlar, doğal ve egzotik bitki türlerinin aynı çatı altında toplandığı ve ekolojik
vasıtalarla zengin hale getirilmiş alanlardaki bitki örtüleridir.
Arboretumlar, bilimsel incelemelere olanak tanıyan doğal ya da yabancı kökenli değişik
tür ve varyeteleri bünyesinde barındırarak insanları bilgi yönünden geliştiren, bölge
halkının rekreasyonel gereksinimini karşılayarak geniş halk kitlesine ağaç ve doğa
sevgisini aşılayan, insanların ruhsal ve fiziksel yapısını iyileştiren ve olgunlaştıran
koleksiyon, bilimsel çalışma ve araştırma alanlarıdır.
Arboretumlar bilim, kültür ve eğitim amaçları için belli bir düzenle tesis edilmiş ağaç
ve çalı türlerinin bir arada yetiştirildiği alanlar olarak tanımlanmaktadır.
Geniş bir tanımla arboretumlar, uzun ve pahalı seyahatlere gerek kalmadan, bilimsel
çalışmalar yapabilmek, hangi varyete ve formların o bölge koşullarında yetişebildiğini
saptamak, doğal olarak bulunmayan odunsu bitkileri getirerek bölgenin güzelliğini,
ekonomik önemini ve verimliliğini arttırmak, bölge halkına odunsu bitkiler arasında
değeri yüksek olanları seçme olanağı sağlamak, değişik tür ve varyeteleri insanlara
tanıtarak, onlarda ağaç sevgisini yaymak, fidanlıklarda gerekli bitkisel üretim
materyalini sağlamak, bölge halkının rekreasyon ve eğitim ihtiyaçlarını karşılamak
amacıyla, orijinleri belli, doğru ve özenli bir şekilde etiketlenmiş, çok sayıda ağaç ve
çalının koruma ve güvenlik altına alınmış oldukça büyük arazi parçaları üzerinde
sergilenmeleri ile oluşan tesisler olarak tanımlanmaktadır.
Arboretumları diğer park ve bahçelerden ayıran özellikler
Arboretumlar fiziki yapıları bakımından, diğer park ve bahçelerden ayrılmaktadırlar. Bu
ayrıcı özelliklerin bilinmesi, arboretumların planlanmasında önemli bir yer teşkil
etmektedir.
Aşağıda arboretumları diğer park ve bahçelerden ayıran önemli özellikler verilmiştir
• Bahçe sınırlarının iyi koruma altına almış olması ve giriş – çıkışların kontrollü olması,
• Bitkilendirmenin yalnızca estetik değil pek çok amaca hizmet edecek şekilde yapılmış olması,
• Bahçede gezen halkın rekreasyon ihtiyacı yanında ilgi duyanların eğitimini de sağlamak için bitkilerin etiketlenmesi,
• Bitki koleksiyonlarının bilimsel ve teknik açıdan sürekli olarak etüt edilmesi ve izlenmesi,
• Bahçedeki bitki koleksiyonunun (son yıllarda bilgisayar sistemi ile kayıt yapılmaktadır) tam bir dokümantasyonunun bulunması,
• Eğitim ve araştırma amaçlarını tam olarak yerine getirebilmeleri için bir herbaryum ve laboratuar ile botanik ve botaniğin uygulamalı dalları hakkında yazılmış kitaplar ile
periyodiklerin yer aldığı kütüphaneye sahip olmaları,
• Bitkilerin üretilmesi ya da mevsim değişikliklerinden etkilenen bitkilerin yerleştirilmesi yanında tropik, subtropik ve Akdeniz bitkileri gibi özel iklim şartları isteyen bitkiler için kullanılan seraların bulunması,
• Genellikle ekonomik bitkilerin kullanışları ve onların yetiştirilme yöntemleri ile, bahçede yapılan çalışmaların ya da botanik konusunda ilgi çekici özellik ve materyallerin sergilendiği, çeşitli afiş, poster ve maketlerin yer aldığı sergi salonlarının bulunması,
• Yine eğitim amaçlı olarak etiketleme dışında, girişlerde ayrıntılı bilgi içeren harita,
broşür, kitapçıklar verilmesi ve bahçenin çeşitli yerlerine işaretler ve açıklayıcı levhalar yerleştirilmesi,
• Diğer arboretumlar, botanik bahçeleri, enstitüler, araştırma istasyonları ve halkla bilgi, eğitim ve materyal değişimi sağlanması,
• Arboretumların eğitici ve öğretici fonksiyonlarının ağır basması,
• Bitkilendirmenin yalnızca estetik değil, perdeleme, alanları bölme, sınırlandırma gibi fonksiyonel amaçlara da hizmet edebilecek şekilde yapılması,
• Arboretum yönetiminin diğer benzer kuruluşlarla tohum, bitki ve bilgi alışverişi amacı ile organize edilmesi,
Arboretumların İşlevleri• Arboretumlar, oluşturdukları yeşil dokunun ve estetiğin yanında öncelikli olarak
araştırma ve eğitim işlevlerini yerine getirmektedir.
Aşağıda arboretumların araştırma, eğitim ve rekreasyon işlevleri sıralanmıştır
Arboretum ve botanik bahçeleri;
• Bölge halkına odunsu bitkiler arasından, süsleme değeri bakımından en iyi olanlarını seçebilme imkanı sağlamak,
• Bulunduğu bölgeye yeni bitki ithaline imkan hazırlamak,
• Geniş halk kitlesine bitki nosyonunu mal etmek, yaymak,
• Hangi varyetelerin hangi lokal şartlarda iyi geliştiğini araştırmak, denenmiş varyetelerin dayanıklılığını tespit etmek,
• Daha önce o bölgede yetişmeyen bitkileri ithal etmek suretiyle o bölgenin güzelliğini, ekonomik önemini ve verimliliğini artırmak,
• Uzun ve pahalı seyahatlere gerek kalmadan, aynı yönde bilimsel incelemelere imkan
vermek,
• Fidanlıklara gerekli üretim materyalini sağlamak,
• Bölge halkının rekreasyon gereksinimini karşılamak, botanik ve tarım eğitimi alan
öğrencilere, bu konuda çalışmalar yapan uzmanlara ve araştırmacılara, aynı zamanda amatörlere kaynak oluşturmak,
• Çeşitli kurs ve staj programları ile eğitim hizmeti sunmak,
• Bilimsel incelemelere yakın bir .çevrede imkan vermek,
• Sınırlı dahi olsa flora ve faunası ile yüksek bir potansiyele sahip alanların korunmasını sağlamak ve insanları flora – fauna koruma programlarından haberdar etmek,
• Seleksiyon ve melezleme gibi hortikültürel araştırmalarla süs bitkilerinin geliştirilmesini ve elde edilen sonuçların, bitki materyali yönünden Peyzaj Mimarlığı’nda kullanılmasını sağlamak,
• Arboretumlar, bilimsel tanımlamaların yanı sıra, bitkilerin estetik yönlerini (ölçü, form, tekstür, çizgi ve renk özellikleri) doğal güzelliği ve zenginliğini ziyaretçilere tanıtma işlevini de üstlenirler,
• Değişik sanat dallarında çalışan sanatçılar eserlerinin birçoğunda doğal peyzajdan
etkilenirler, arboretumlar da doğal peyzajların oluştuğu alanlardır.
Arboretumun tarihçesi
Bailey [1950]’e göre; dünyada arboretum oluşturma fikri oldukça eskiye dayanmaktadır. Özellikle ülkeler ve şehirlerarası rekabetler arboretum ve botanik bahçeleri kavramlarını ortaya çıkarmıştır. Dünya ülkelerinin bünyesinde bulunan tarihi eserler, doğal güzellikler ve mimari yapıların yanında, arboretum ve botanik bahçeleri de bu şehirlerin övünç kaynakları olmuştur. Özellikle 16.yüzyıl ortaları ve 17.yüzyılda Orta Avrupa ülkelerinde arboretum ve botanik bahçeleri fikirleri ortaya atılmıştır .
16.yüzyıl ortalarında Fransa Touvaye’de Rene de Bailey tarafından bir ağaç topluluğu
oluşturulmuştur. Rene de Bailey bu ağaç topluluğunu Batı Asya’dan getirdiği ağaç tohumları ile oluşturmuştur. O zamanlarda oluşturulan diğer koleksiyonlar gibi Rene de
Bailey tarafından oluşturulan bu koleksiyon da yok olmuştur.Yaklaşık iki asır sonra, French Marine Başkanı Duhamel du Moneeou; Avrupa ve Kuzey Amerika’dan elde ettiği geniş koleksiyonları toplayarak bilimsel amaçla kurulan ilk arboretumu oluşturmuştur. Du
Moneeou koleksiyonunun kritik bir çalışmasını yapmış ve 1755’te Traite de l’Arbres et Arbutes qui se cultivent en France adı altında yayınlamıştır. Bu arboretum, 191 cins ve binlerce odunsu bitkiyi kapsamaktadır.
Avrupa’nın en önemli dendroloji merkezlerinden biri olarak kabul edilen arboretum,
Pierre Philippe Andre’de Vilmorin tarafından 1825 yılında, Fransa’da Les Barres
Nnogent – SW – Vernisson köyü yakınlarında kurulan arboretumdur. Bu arboretumda
daha çok egzotik ağaçlara yer verilmiştir. 1866 yılında Vilmar’ın ölümünden sonra
yönetimini Fransız hükümeti devralmış ve yeni bitkilerle arboretumun genişletilmesi
çalışmalarında bulunmuş ve şimdi ki adı Barres Milli Arboretum olarak değişmiştir.
1857 yılında Monsieur Alfonse, Lavallee Segrez’de bir arboretum oluşturmaya
başlamıştır. Bu da bir bilimsel katkı meydana getirmiş, Segrez botanik kütüphanesi ve
herbaryumuyla değeri bir kat daha artmıştır.
1858 yılında ise, Monsieur G.Allard Fransa’da Angers yakınında bir arboretum yapımına başlamıştır. Burası Avrupa ve Güneybatı Asya’nın en geniş ve en ilginç odunsu ve koniferlerini kapsamaktadır.
1845 yılında kurulan önemli arboretumlardan biri de, Muskav’da Neisse Vadisi’nde Prens Frederick tarafından kurulan arboretumdur. Burada bulunan ağaçların birçoğu halen yaşamakta, ancak arboretum ticari bir bakımevi olarak kullanılmaktadır.
Rochester New York’da Highland Park’ta şehrin parklar departmanı, Amerika’nın en
geniş ağaç ve çalı koleksiyonlarını içeren bir arboretum oluşturmuştur. Bu alan bahçecilik ve yetiştiricilik eğitiminde önemli bir yerdir. Bu özelliklere eşdeğer diğer bir arboretum ise, Kanada Ottowa’da Central Experimental Farm’da oluşturulmuştur. Dünya’da ilk kez, geniş ve kalıcı bir arboretum Harvard Üniversitesi tarafından geliştirilmiş olan Arnold Arboretumu’ dur. Mr. Arnold 1868’de öldüğünde miras olarak 100.000 ABD $ bırakmış, bu para ziraat için kullanılmıştır. Bu paranın mirasçısı parayı ve Boston yakınlarında bilimsel amaçla kurulan ağaç topluluğunu Harvard Colleg’e devretmiştir. 1872 yılında 50 hektar olan alan, şu anda oldukça genişlemiş ve yaklaşık 650 hektara ulaşmıştır.
Arboretumlar, bilimsel araştırma ve gözlem amacı ile orijini ve yaşları belli, her biri dikkatli bir şekilde bir araya getirilmiş, çoğunluğu ağaç ve diğer odunsu bitkilerin bir arada sergilendiği tabiat parçalarıdır. Başka bir deyişle, bilgi, emek ve sabır ile meydana getirilmiş canlı bitki müzeleridir.,
Arboretumlar, ilk ve orta öğretimden başlamak üzere, lisans ve lisans üstü öğretime
kadar tüm öğrencilere canlı bir laboratuar görevi görmek, çevrede yaşayan
insanlarımıza ağaç, ağaççık ve her çeşit bitki hakkında bilgi vermek, onları yetişme
alanlarında tanıtmak, bahçe ve peyzaj düzenlemelerine yardımcı olmak, çevre koruma
bilincinin gelişmesine katkıda bulunmak amacı ile kurulmuş kültürel varlıklardır.
Arboretumlar, doğal ve egzotik bitki türlerinin aynı çatı altında toplandığı ve ekolojik
vasıtalarla zengin hale getirilmiş alanlardaki bitki örtüleridir.
Arboretumlar, bilimsel incelemelere olanak tanıyan doğal ya da yabancı kökenli değişik
tür ve varyeteleri bünyesinde barındırarak insanları bilgi yönünden geliştiren, bölge
halkının rekreasyonel gereksinimini karşılayarak geniş halk kitlesine ağaç ve doğa
sevgisini aşılayan, insanların ruhsal ve fiziksel yapısını iyileştiren ve olgunlaştıran
koleksiyon, bilimsel çalışma ve araştırma alanlarıdır.
Arboretumlar bilim, kültür ve eğitim amaçları için belli bir düzenle tesis edilmiş ağaç
ve çalı türlerinin bir arada yetiştirildiği alanlar olarak tanımlanmaktadır.
Geniş bir tanımla arboretumlar, uzun ve pahalı seyahatlere gerek kalmadan, bilimsel
çalışmalar yapabilmek, hangi varyete ve formların o bölge koşullarında yetişebildiğini
saptamak, doğal olarak bulunmayan odunsu bitkileri getirerek bölgenin güzelliğini,
ekonomik önemini ve verimliliğini arttırmak, bölge halkına odunsu bitkiler arasında
değeri yüksek olanları seçme olanağı sağlamak, değişik tür ve varyeteleri insanlara
tanıtarak, onlarda ağaç sevgisini yaymak, fidanlıklarda gerekli bitkisel üretim
materyalini sağlamak, bölge halkının rekreasyon ve eğitim ihtiyaçlarını karşılamak
amacıyla, orijinleri belli, doğru ve özenli bir şekilde etiketlenmiş, çok sayıda ağaç ve
çalının koruma ve güvenlik altına alınmış oldukça büyük arazi parçaları üzerinde
sergilenmeleri ile oluşan tesisler olarak tanımlanmaktadır.
Arboretumları diğer park ve bahçelerden ayıran özellikler
Arboretumlar fiziki yapıları bakımından, diğer park ve bahçelerden ayrılmaktadırlar. Bu
ayrıcı özelliklerin bilinmesi, arboretumların planlanmasında önemli bir yer teşkil
etmektedir.
Aşağıda arboretumları diğer park ve bahçelerden ayıran önemli özellikler verilmiştir
• Bahçe sınırlarının iyi koruma altına almış olması ve giriş – çıkışların kontrollü olması,
• Bitkilendirmenin yalnızca estetik değil pek çok amaca hizmet edecek şekilde yapılmış olması,
• Bahçede gezen halkın rekreasyon ihtiyacı yanında ilgi duyanların eğitimini de sağlamak için bitkilerin etiketlenmesi,
• Bitki koleksiyonlarının bilimsel ve teknik açıdan sürekli olarak etüt edilmesi ve izlenmesi,
• Bahçedeki bitki koleksiyonunun (son yıllarda bilgisayar sistemi ile kayıt yapılmaktadır) tam bir dokümantasyonunun bulunması,
• Eğitim ve araştırma amaçlarını tam olarak yerine getirebilmeleri için bir herbaryum ve laboratuar ile botanik ve botaniğin uygulamalı dalları hakkında yazılmış kitaplar ile
periyodiklerin yer aldığı kütüphaneye sahip olmaları,
• Bitkilerin üretilmesi ya da mevsim değişikliklerinden etkilenen bitkilerin yerleştirilmesi yanında tropik, subtropik ve Akdeniz bitkileri gibi özel iklim şartları isteyen bitkiler için kullanılan seraların bulunması,
• Genellikle ekonomik bitkilerin kullanışları ve onların yetiştirilme yöntemleri ile, bahçede yapılan çalışmaların ya da botanik konusunda ilgi çekici özellik ve materyallerin sergilendiği, çeşitli afiş, poster ve maketlerin yer aldığı sergi salonlarının bulunması,
• Yine eğitim amaçlı olarak etiketleme dışında, girişlerde ayrıntılı bilgi içeren harita,
broşür, kitapçıklar verilmesi ve bahçenin çeşitli yerlerine işaretler ve açıklayıcı levhalar yerleştirilmesi,
• Diğer arboretumlar, botanik bahçeleri, enstitüler, araştırma istasyonları ve halkla bilgi, eğitim ve materyal değişimi sağlanması,
• Arboretumların eğitici ve öğretici fonksiyonlarının ağır basması,
• Bitkilendirmenin yalnızca estetik değil, perdeleme, alanları bölme, sınırlandırma gibi fonksiyonel amaçlara da hizmet edebilecek şekilde yapılması,
• Arboretum yönetiminin diğer benzer kuruluşlarla tohum, bitki ve bilgi alışverişi amacı ile organize edilmesi,
Arboretumların İşlevleri• Arboretumlar, oluşturdukları yeşil dokunun ve estetiğin yanında öncelikli olarak
araştırma ve eğitim işlevlerini yerine getirmektedir.
Aşağıda arboretumların araştırma, eğitim ve rekreasyon işlevleri sıralanmıştır
Arboretum ve botanik bahçeleri;
• Bölge halkına odunsu bitkiler arasından, süsleme değeri bakımından en iyi olanlarını seçebilme imkanı sağlamak,
• Bulunduğu bölgeye yeni bitki ithaline imkan hazırlamak,
• Geniş halk kitlesine bitki nosyonunu mal etmek, yaymak,
• Hangi varyetelerin hangi lokal şartlarda iyi geliştiğini araştırmak, denenmiş varyetelerin dayanıklılığını tespit etmek,
• Daha önce o bölgede yetişmeyen bitkileri ithal etmek suretiyle o bölgenin güzelliğini, ekonomik önemini ve verimliliğini artırmak,
• Uzun ve pahalı seyahatlere gerek kalmadan, aynı yönde bilimsel incelemelere imkan
vermek,
• Fidanlıklara gerekli üretim materyalini sağlamak,
• Bölge halkının rekreasyon gereksinimini karşılamak, botanik ve tarım eğitimi alan
öğrencilere, bu konuda çalışmalar yapan uzmanlara ve araştırmacılara, aynı zamanda amatörlere kaynak oluşturmak,
• Çeşitli kurs ve staj programları ile eğitim hizmeti sunmak,
• Bilimsel incelemelere yakın bir .çevrede imkan vermek,
• Sınırlı dahi olsa flora ve faunası ile yüksek bir potansiyele sahip alanların korunmasını sağlamak ve insanları flora – fauna koruma programlarından haberdar etmek,
• Seleksiyon ve melezleme gibi hortikültürel araştırmalarla süs bitkilerinin geliştirilmesini ve elde edilen sonuçların, bitki materyali yönünden Peyzaj Mimarlığı’nda kullanılmasını sağlamak,
• Arboretumlar, bilimsel tanımlamaların yanı sıra, bitkilerin estetik yönlerini (ölçü, form, tekstür, çizgi ve renk özellikleri) doğal güzelliği ve zenginliğini ziyaretçilere tanıtma işlevini de üstlenirler,
• Değişik sanat dallarında çalışan sanatçılar eserlerinin birçoğunda doğal peyzajdan
etkilenirler, arboretumlar da doğal peyzajların oluştuğu alanlardır.
Arboretumun tarihçesi
Bailey [1950]’e göre; dünyada arboretum oluşturma fikri oldukça eskiye dayanmaktadır. Özellikle ülkeler ve şehirlerarası rekabetler arboretum ve botanik bahçeleri kavramlarını ortaya çıkarmıştır. Dünya ülkelerinin bünyesinde bulunan tarihi eserler, doğal güzellikler ve mimari yapıların yanında, arboretum ve botanik bahçeleri de bu şehirlerin övünç kaynakları olmuştur. Özellikle 16.yüzyıl ortaları ve 17.yüzyılda Orta Avrupa ülkelerinde arboretum ve botanik bahçeleri fikirleri ortaya atılmıştır .
16.yüzyıl ortalarında Fransa Touvaye’de Rene de Bailey tarafından bir ağaç topluluğu
oluşturulmuştur. Rene de Bailey bu ağaç topluluğunu Batı Asya’dan getirdiği ağaç tohumları ile oluşturmuştur. O zamanlarda oluşturulan diğer koleksiyonlar gibi Rene de
Bailey tarafından oluşturulan bu koleksiyon da yok olmuştur.Yaklaşık iki asır sonra, French Marine Başkanı Duhamel du Moneeou; Avrupa ve Kuzey Amerika’dan elde ettiği geniş koleksiyonları toplayarak bilimsel amaçla kurulan ilk arboretumu oluşturmuştur. Du
Moneeou koleksiyonunun kritik bir çalışmasını yapmış ve 1755’te Traite de l’Arbres et Arbutes qui se cultivent en France adı altında yayınlamıştır. Bu arboretum, 191 cins ve binlerce odunsu bitkiyi kapsamaktadır.
Avrupa’nın en önemli dendroloji merkezlerinden biri olarak kabul edilen arboretum,
Pierre Philippe Andre’de Vilmorin tarafından 1825 yılında, Fransa’da Les Barres
Nnogent – SW – Vernisson köyü yakınlarında kurulan arboretumdur. Bu arboretumda
daha çok egzotik ağaçlara yer verilmiştir. 1866 yılında Vilmar’ın ölümünden sonra
yönetimini Fransız hükümeti devralmış ve yeni bitkilerle arboretumun genişletilmesi
çalışmalarında bulunmuş ve şimdi ki adı Barres Milli Arboretum olarak değişmiştir.
1857 yılında Monsieur Alfonse, Lavallee Segrez’de bir arboretum oluşturmaya
başlamıştır. Bu da bir bilimsel katkı meydana getirmiş, Segrez botanik kütüphanesi ve
herbaryumuyla değeri bir kat daha artmıştır.
1858 yılında ise, Monsieur G.Allard Fransa’da Angers yakınında bir arboretum yapımına başlamıştır. Burası Avrupa ve Güneybatı Asya’nın en geniş ve en ilginç odunsu ve koniferlerini kapsamaktadır.
1845 yılında kurulan önemli arboretumlardan biri de, Muskav’da Neisse Vadisi’nde Prens Frederick tarafından kurulan arboretumdur. Burada bulunan ağaçların birçoğu halen yaşamakta, ancak arboretum ticari bir bakımevi olarak kullanılmaktadır.
Rochester New York’da Highland Park’ta şehrin parklar departmanı, Amerika’nın en
geniş ağaç ve çalı koleksiyonlarını içeren bir arboretum oluşturmuştur. Bu alan bahçecilik ve yetiştiricilik eğitiminde önemli bir yerdir. Bu özelliklere eşdeğer diğer bir arboretum ise, Kanada Ottowa’da Central Experimental Farm’da oluşturulmuştur. Dünya’da ilk kez, geniş ve kalıcı bir arboretum Harvard Üniversitesi tarafından geliştirilmiş olan Arnold Arboretumu’ dur. Mr. Arnold 1868’de öldüğünde miras olarak 100.000 ABD $ bırakmış, bu para ziraat için kullanılmıştır. Bu paranın mirasçısı parayı ve Boston yakınlarında bilimsel amaçla kurulan ağaç topluluğunu Harvard Colleg’e devretmiştir. 1872 yılında 50 hektar olan alan, şu anda oldukça genişlemiş ve yaklaşık 650 hektara ulaşmıştır.