Tweet
KILIÇÇİÇEĞİ (Kuzgunkılıcı, Keklikçiğdemi, Kılıçzambağı) (Gladiolus sp.)
HASTALIKLARI (Park-Bahçe Çiçeği)
Yaprak Lekelenmesi ve Çiçek Lekelenmesi : Curvularia trifolii var. gladioli mantan'nın kılıççiçeği bitkisi'nde yarattığı bu ciddi hastalık, büyük boyutlardaki kılıççiçeği yetiştirme alanını viran etmekte ve kesilmiş çiçek üretimini sınırlamaktadır. Kılıççiçeği yaprak'larında ve gövdelerinde oval ve esmerden koyu esmere değişen renkte "leke"ler görülür. Gövdeler aşırı biçimde hastalandığı zaman çiçekcikler < açılamadan kalır. Mücadele : "Fore", "diren" ve "zineb" gibi püskürtme ilaçlarından
birinin haftalık olarak uygulanması, orta şartlar altında koruma sağlamaktadır. Mantarın gelişmesi için uygun şartların hüküm sürmesi halinde, çiçek başaklarını korumak bakımından püskürtmelerin, daha sık, her 3-5 günde uygulanmak zorunluluğu vardır.
Botrytis gladioli mantarı'nın etkisi ile ortaya çıkan bu hastalık ile; yaprak'larda açık esmer merkezli ufak, esmer ve yuvarlak lekeler gelişir, bunların sınırı bellidir. Leke'ler birleşirse uzun ve düzensiz biçim ortaya çıkar. Geniş leke'lerin etrafı soluk sarı bir kuşak ile çevrilidir.
Yanıklık : Stemphylium sp. mantarı'nca husule getirilen "yaprak yanıklığı" hastalığı ile; yaprak'ların her iki yüzünde küçük, yuvarlak veya köşeli, saydam ve soluk sarı "leke"ler oluşur. Leke'lerin merkezi kırmızımsı esmer beneklidir; dahası ticari üreticiler buna "kırmızı leke" adını verirler. Bazı kılıççiçeği varyeteleri bu hastalığa aşırı duyarlı olduğu halde bazıları orta derecede hassastır. Şiddetli hastalık durumunda, olgunlaşamadan "sararma", çiçek oluşumu yokluğu ve bitki'nin bütününün tahrip olması ortaya çıkabilir. Mücadele : Ilık, yağmurlu ve ıslak havalarda, ayrıca yağmurlama çeşidi sulama ile teşvik edilmektedir. Sık uygulandığı takdirde "dithan D-14 plus çinkosülfat ve kireç"", "dithan Z-78" ve "parzat" gibi ilaçlar bu hastalığı denetim altına almaktadır. Çok hassas kılıççiçeği varyeteleri, daha az hassas olanlardan oldukça uzak mesafelerde yetiştirilmelidir.
"Yeraltı gövdesi ve yaprak yanıklığı" hastalığına, Tuburcinia gladioli mantarı sebep olmaktadır. Yeraltı gövdesi'nde ve yaprak sapı'nda sarı sınırlı ve yuvarlak kabarıntı'lar ortaya çıkar; bunlar yırtılıdığında kahvernkli spor'lar toz halinde dağılır. Şiddetli durumda bitki'nin bütününde "ölüm" olur.
"Yaprak yanıklığı" hastalığı etmeni olan Xanthomonas gummisudans bakterisi'nin sebep olduğu bu hastalıks bilhassa ıslak hava hallerinde veya suyu kötü akıtılan toprakta yetiştirilen kılıççiçeği bitkilerinde ciddi olur. Düzensiz ve suya sokulmuş gibi gözüken sulu "lekeler" hastalanmış kısımlar için ilk belirti'lerdir, bu leke'lerde daha sonra "köşelenme" veya "yuvarlaklık", "kuruma" ve "esmerleşme" olur; bunlar renk bakımından açık-koyu yeşil ve sonra kahverengidir. Nihayette yaprağın tamamı lekelenir ve ölür. Hastalıklı kısımlar üzerinde yapışkan bir sızıntı birikebilir, bunun içinde bulunan toprak parçacık'ları beraberce zamklı hale gelir; böyle kısımlar kuruduğunda beyaz çıkıntılar oluşur; ıslak hava hallerinde yapışkan ve damlama yapan duruma geçerler. Bu belirtiler, belli şartlar altında "yara kabuğu"nda ortaya çıkanlara benzerlik gösterir. Şiddetli hastalık durumunda bitki'nin tüm yaprak'larında "kuruma" olur. Mücadele ; genç bitki'lerin bu hastalığa daha kolay tutulduğu dikkate alınmalıdır; kısa-dikey yeraltı gövde'lerine (korm), "yara kabuğu" hastalığında yapıldığı gibi işlem uygulanır.
Solgunluk : Fusarium orthoceras var. ğladioli'rim sebep olduğu bu hastalık ile, etkilenmiş olan bitkilerin yaprakları yaz sırasında sararır ve gövdeler çöker. Orta derecede hastalanmış bitkilerin toprağı yeraltı gövdeleri (corm) elde etmek için kazıldığı zaman bunlar sağlam gözükür, fakat depolama halinde bunlarda "çürüklük" gelişir.
Mücadele : Temizlenmiş olan yeraltı gövdeleri 15-30 dakika müddetle, 5 litreye 2 kaşık ölçüsünde, 30-35 oC sıcaklıktaki ilik bir "benlate" eriyiğine batırılır.
Çürüklük : "Yeraltı gövdesi çürüklüğü", Penicillium gladioli ve Rhizopus arrhizus mantarlarının etkisi ile; kılıççiçeği'nin yeraltı gövde'lerinde ortaya çıkan bir "depolama
çürüklüğü"dür, bu hastalık sadece mekanik hasarlardan başlar. "Çürüme"ye uğramış kısımlar içe batmış ölü doku'ları bulunan şişe mantarı kıvamındadır; bunlar kırmızımsı esmer renktedir ve düşük sıcaklık hallerinde Penicillium sp. mantan'nın "yeşil renkli küfü ile örtülür. Bulaşma ve hastalık çoğunlukla yeraltı gövdesine bağlı kalan kabuk'ların bulunduğu kısımlardan ortaya çıkar. Böylelikle bir dizi bulaşma halkaları oluşur, nihayette hastalık bu halkalardan aşağıya ve yukarıya doğru taşınır. Küçük boyutlu ve çok sayıda açık esmer renkli sklerotium'lar, mantarın uygunsuz şartları atlatmasına hizmet eder. Bunlar kalın çeperli hücre tabakaları ile çevrili olduklarından birkaç ay boyunca canlılıklarını sürdürürler. Hastalık ile, yer altı gövde'leri koyu boz renk alır ve "kuruma"ya uğrar. Mücadele için; hastalık nem ile teşvik edilmektedir; yeraltı gövde'leri ile çalışırken yaralamalardan kaçınmak üzere dikkatli olunmalıdır; başlangıç bulaşmasını önlemek için bunlar 8-10 oC'Iık bir sıcaklık sınırları içinde serin ve kuru odalarda Saklanmalıdır; yeraltı gövdelerinin derhal tedavisi ve kurutulması ivedi bir tedbirdir; taze olarak hasat edilmiş yeraltı gövdeleri, 10-15 gün boyunca 35 oC sıcaklıkta tutularak tedavi edilir; yeraltı gövdelerinin 15-30 dakika müddetle, 30-35 oC sıcaklıktaki 5 litre ilik suya 2 kaşık "benla^" ölçüsündeki ilaca batırılması da, Penicillium sp. mantarının husule getirdiği "çürüklük"ü denetleyecektir; yeraltı gövdeleri bu işlemden sonra kurutulmalıdır. Rhizopus arrhizus mantarının sebep olduğu "çürüklük" sonucunda, taze olarak hasat edilmiş ve 30-35 oC sıcaklıkta muameleye tutulmuş ve daha sonra rutubetli şartlar altında tutulmuş olan yeraltı gövdelerinde açık esmer renkte bir "çürüme" ortaya çıkmaktadır. Mücadele olarak, kurutma ve yukarıdaki muamele usulleri ile tedavi yürütülür.
"Sert çürüklük", hastalığına SeptoriajŞladioli mantarı sebep olur. "Sert çürüklük" ve "kuru çürüklük" hastalıklarının belirti'leri birbirine benzer. İki hastalığı ayırt etmek için, hasar yerinde bulunan mantarın kültürde yetiştirilmesi ve mikroskop incelemesi yapılır. İki tür mantar bir yeraltı gövdesi'nde aynı zamanda bulunabilir. "Sert çürüklük" etmeni Septoria sp.'nin küçük boyutlu, siyah renkli ve armut biçimli üreme yapı'ları uzun, renksiz ve bölmeli spor'lara sahiptir, buna karşılık "kuru çürüklük"ün sklerotium'ları katı ve sert yapılardır. Her iki çürüklük de depoda gelişir ve yeraltı gövde'lerini mumyalaştırır. "Sert çürüklük", "kuru çürüklük" gibi derin yerleşim göstermez, ancak her iki hastalıktan ortaya çıkan "yara kabuğu" veya "ölü doku"lar, bakteri hastalığının "yara kabuğu"ndan çok daha derinde yer alır. Septoria sp. mantarı yuvarlak "yaprak leke"lerine sebep olur. Bu leke'ler ufak, esmerden kırmızımsı morumsu esmere değişen renkte ve yuvarlak biçimdedir; daha ileri safhada leke'ler koyu kahve olur ve merkezi daha açık renkte olup siyah üreme yapı'lar-ını bulundurur; özellikle fidecik'lerde ve genç, daha az olarak yaşlı yeraltı gövde'lerinden gelişmiş bitkilerde görülür. Hastalığın etkisi ile, yapraklarda ve-yeraltı gövdelerinde bir sertlik ortaya çıkar. Hastalık yeraltı gövdesi kabuğu'nun "kuruma" belirtisi göstermesi ile başlar, bu belirti'ler doku derinliğine ilerleyerek renk bakımından "siyahlaşma" olur. İlerlemiş hastalık safhasında yeraltı gövdesi'nde "mumyalaşma" ve yapraklarda kızılımsı kahve yuvarlak leke'ler belirir; ileri safhada yapraklar kül rengi alarak "çürüme"ye uğrarlar. Spor'lar; kahverenkli leke'lerin daha açık renkli olan merkezindeki siyah kabarcıklarda oluşturularak yağmur, rüzgar ve böcek'ler ile taşınır. Mücadele ; kötü hastalanmış tüm yeraltı gövdeleri atılır ve, mümkünse temiz tarlalara temiz yeraltı gövdeleri dikilir; kötü olarak hastalanmış yeraltı gövdeleri içindeki mantarı öldürmek, 350 litre suya 60 gram ölçüsünde
"tersan" ilave edilerek hazırlanan suspansiyon'a bunları batırma ile mümkün olabilir; yeraltı gövdeleri depolanmadan evvel kurutulur; fidecik'ler ve bir yıllık bitkilerdeki "yaprak lekelenmesi" için "bakirli" bir mantar ilacı püskürtülür.
"Kuru çürüklük" hastalıklarından biri, Stromatinia gladioli mantannca husule getirilir. Bu hastalık, "sert çürüklük"den ve "yara kabuğu"ndan hastalığın ilerlemiş devrelerinde birçok küçük, sert ve siyah sklerotium'un varlığı ile ayırt edilebilir. Sklerotium'lar yaprak dipleri ve yeraltı gövdelerinin kabuğu üzerinde oluşurlar. Yeraltı gövdeleri üzerindeki "leke"ler çoğunlukla azçok yuvarlak ve ortama gömülüdür, fakat "yara kabuğu"cıda olduğu gibi parlayan veya zamksı bir yüzey bunda görülmez. Yeraltı gövdeleri üzerinde gözüken esmer veya siyah "ölü doku"lar veya "yara kabuğu" oluşumları, özellikle rutubetli depo odalarında, genişleyerek yeraltı övdesini büsbütün tahrip eder. Hastalanmış olan yeraltı gövdeleri nihayette mumyalaşır ve siyahlaşır. İlk kazıldığında olağan gözüken yeraltı gövdeleri, fazla nemli depolama odalarında tutulursa "kuru çürüklük" gelişir. İyi muamele edilmiş yeraltı gövdeleri bu olgunun ortaya çıkmasına az eğilim gösterir. Hastalanmış bitkilerin kabukları ve yaprak dipleri tütün renginde ve gevrektir. Bu esmer renk bozulması hastalığın iyi bir belirtisidir. Arazide, hastalıklı yeraltı gövdelerinden gelişen yapraklar dipten sararır ve çürümeye uğrar. Yeni yer altı gövdelerinde kökler iyi gelişmez. Bu hastalık kuru mevsimlerde çok ciddi hasar doğurmaz. Bu Ascomycetes mensubunun, eşeysiz olan küçük konidi'lerinin (spermatium) eşeyli üreme yaparak döllenme meydana getirdiği ilk örnek olması ilginçtir. Döllenmeden sonra gelişen üreme organları açık esmer renkte olur ve kısa saplar üzerinde yassı daire biçimli yapılar halindedir. Bu yassı dairelerden kesit alınıp mikroskopta bakıldığı zaman, içinde sekiz spor taşıyan yüzlerce spor kesesi yani askus'lar görülebilir. Bu devre "perfekt" yani "eşeyli üreme" devresidir. Bu mantar aynı zamanda safran (Crocus sp.) ve frezya'da (Freesia sp.) da görülür. Mücadele ; her yıl yeni bir ekim-dikim alanı veya buhar ile pastörize edilmiş toprak kullanılır; "botran" ile muamele edilmiş toprak bu mantara karşı iyi bir denetim sağlamıştır.
Diğer bir "kuru çürüklük" hastalığına Botrytis cinerea ve S. gladiolorum mantarlarınca sebep olunmaktadır. Bu mantarlar toprak seviyesinde veya hemen aşağısında "çürüklük" de oluşturur. 6. cinerea, kılıççiçeği'nin yapraklarında ve çiçeklerinde zaman zaman hasar yaratmaktan sorumludur. B. gladiolorum ise "yeraltı gövdesi çürüklüğü", "yaprak ve çiçek lekesi" hastalıklarına sebep olur. Mücadele ; yeraltı gövdeleri toprağın ve havalanmanın iyi olduğu yerlere ekilir; hastalıklı bitkiler ve çiçek başakları toplanıp yok edilir; "çaptan", "nabam" veya "zineb" gibi bir ilaç dönem dönem püskürtülür; yeraltı gövde'lerini çıkarmak için kazı işleri mümkün olduğunca erken ve kuru havada yapılır; yeraltı gövdeleri iyice kurutulur ve uygun surette depo edilir. Yaprak'lara "khlorohalonil", "iprodion", "mankozeb", "thiofanatmetil" uygulanabilir.
Bir başka "kuru çürüklük" hastalığı husule getiren Fusarium oxysporüm var. gladioli mantarı, kılıççiçeği'nin en önemli depolama hastalığının etmenidir. Bu mantar, yeraltı gövdeleri kazılarak çıkarıldığı zaman mevcut olabilir. Hastalıklı kısımları suya sokulmuş "lekeli" gibi gözükür. Depolamada çok hızlı olarak, özellikle eğer yeraltı gövdeleri baştanbaşa kurutulmuş ve depolanmadan evvel muamele-tedavi edilmiş olmazsa, "çürüklük" gelişir. Depoda saklanmakta olan yeraltı gövdelerinde gelişen ölü doku'lar; renk bakımından açık-koyu kırmızı kahverengi, siyah gibi esmerin
tonları halinde değişkenlik gösterir. "Leke"ler gömülüdür ve tek merkezli halkalar halinde buruşurlar. Penicillium gladioli mantarının yarattığı "kuşaklanma"ya benzer oluşum da bazan ortaya çıkar. İlerlemiş hastalık durumunda yeraltı gövde'lerinde "mumyalaşma" olur, doku'larında "sertleşme" ve "kuruma" olur. Ortaya çıkan oluşan üreme yapılarından sarımsı kırmızı spor'lar dağılır. Mücadelesi; kuru sıcaklık hastalığı durdurmaktadır; ticari üreticiler yeraltı gövdesi stoklarını sağlıklı tutmak bakımından her çabayı göstermek zorundadırlar; genç yeraltı gövdeleri olgunlarına oranla sıcaklık işlemlerine daha müsamahalı olduklarından, hastalıklı stok'larda mantarın denetim altına alınması için genç yeraltı gövdeleri bir gece boyunca su içinde bir ön işleme tutulur; daha sonra bunlar 50 oC kadar bir sıcaklıkta 30 dakika % 5'lik "alkol" içeren "sıcak" su içi ne-soku I ur; yeraltı gövdeleri "benlat" eriyiği içine sokulur; amatör üreticiler herhangi bir hastalıklı yeraltı gövdesini atarlar ve temiz olanları yeni bir yere ekerler.
Başka bir "kuru çürüklük" hastalığına Sclerotiniagladioli mantarı sebep olmaktadır. Bu mantar, kök'lere ve toprak altındaki ve seviyesindeki gövde'ye saldırır. Yeraltı gövdesi'nin orta kısmında herhangi bir "renk değişmesi" ortaya çıkmaz. Yeraltı gövdesi'ndeki hasarlı kısımlarda gelişen leke'ler ortama gömülü, koyu esmerden siyaha değişken ve daha açık renkli kenar yükselmiş durumdadır. Leke'ler, geniş ve düzensiz bölgeler meydana getirir. Kabuk'da "rengi bozulması" veya tek tek kahverenkli leke'ler bulunur. Kabuğun tam yer altı gövdesi'ne birleştiği kısımda ufak, siyah üreme yapı'ları, yeraltı gövdesi hasarı, ölü yaprak ve tam toprakğın altında ölü gövdeler ortaya çıkar. Mücadele : Küçük yeraltı gövde'lerinden gelişen genç bitkiler hastalığa en hassas durumdadır. Toprağın rutubetli olması hastalığı teşvik etmektedir.
Rhizoctonia solani mantarı kılıççiçeği'nde "kök boynu çürüklüğü" hastalığına sebep olur. Hasat edildiği zaman yeraltı gövdesi'nin ve kabuğu'nun parçalanmış olduğu göze çarpar; aynı zamanda mantar'ın esmer renhli misel iplik'leri büyüteç ile görülebilir.
"Yumuşak çürüklük" hastalığına Pseudomonas gladioli bakterisi sebep olmaktadır. Hastalık yaprak ucu'ndan başlar ve yeraltı gövdesi'ne yayılır. Mücadele : Sıcaklık ve nem ile teşvik edilen bu hastalık; bulaşık yeraltı gövde'lerinin hemen yok edilmesi, yakılması; toprağın işenerek havalandırılması vefazla nemli olmamasının sağlanması; yetiştirme yerlerinin sık değiştirilmesi yöntemleri ile önlenebilir. "Bakirli" ve "kükürtlü" ilaçlar kullanılabilir.
Diğer bir "yumuşak çürüklük" hastalığı; kılıççiçeği'nin kısa-dikey yeraltı gövde'lerinde "yumuşak çürüklük", Etvvinia carotovora bakterisi'nin husule getirdiği bir hastalıktır. Mücadele için, tüm çürüklü yeraltı gövdeleri uzaklaştırılır ve yok edilir.
Pas : Puccinia gladioli mantarı; kılıççiçeği yaprağı'nın her iki yüzünde, damara bitişik uzunlamasına esmer renkli çizgi'ler oluşturur. Bunlar daha sonra kahverengiye ve siyaha döner. Mantar'ın üreme yapı'ları (teleuto yatağı) bu kısımlarda gelişmektedir.
Rastık: Urocystis gladiolicola mantarı'nın husule getirdiği bu hastalık, kılıççiçeği fideciklerinde görülür, gövde ve yaprak dokularında "kabarcıklanma", "parçalanma" ve "doku ölümü"ne yol açar. Bu mantar ithal edilmiş kılıççiçeği yeraltı gövdelerinin pullarında bulunmaktadır. Mücadele için, bir denetleme tedbiri geliştirilmemiştir.
Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008
HASTALIKLARI (Park-Bahçe Çiçeği)
Yaprak Lekelenmesi ve Çiçek Lekelenmesi : Curvularia trifolii var. gladioli mantan'nın kılıççiçeği bitkisi'nde yarattığı bu ciddi hastalık, büyük boyutlardaki kılıççiçeği yetiştirme alanını viran etmekte ve kesilmiş çiçek üretimini sınırlamaktadır. Kılıççiçeği yaprak'larında ve gövdelerinde oval ve esmerden koyu esmere değişen renkte "leke"ler görülür. Gövdeler aşırı biçimde hastalandığı zaman çiçekcikler < açılamadan kalır. Mücadele : "Fore", "diren" ve "zineb" gibi püskürtme ilaçlarından
birinin haftalık olarak uygulanması, orta şartlar altında koruma sağlamaktadır. Mantarın gelişmesi için uygun şartların hüküm sürmesi halinde, çiçek başaklarını korumak bakımından püskürtmelerin, daha sık, her 3-5 günde uygulanmak zorunluluğu vardır.
Botrytis gladioli mantarı'nın etkisi ile ortaya çıkan bu hastalık ile; yaprak'larda açık esmer merkezli ufak, esmer ve yuvarlak lekeler gelişir, bunların sınırı bellidir. Leke'ler birleşirse uzun ve düzensiz biçim ortaya çıkar. Geniş leke'lerin etrafı soluk sarı bir kuşak ile çevrilidir.
Yanıklık : Stemphylium sp. mantarı'nca husule getirilen "yaprak yanıklığı" hastalığı ile; yaprak'ların her iki yüzünde küçük, yuvarlak veya köşeli, saydam ve soluk sarı "leke"ler oluşur. Leke'lerin merkezi kırmızımsı esmer beneklidir; dahası ticari üreticiler buna "kırmızı leke" adını verirler. Bazı kılıççiçeği varyeteleri bu hastalığa aşırı duyarlı olduğu halde bazıları orta derecede hassastır. Şiddetli hastalık durumunda, olgunlaşamadan "sararma", çiçek oluşumu yokluğu ve bitki'nin bütününün tahrip olması ortaya çıkabilir. Mücadele : Ilık, yağmurlu ve ıslak havalarda, ayrıca yağmurlama çeşidi sulama ile teşvik edilmektedir. Sık uygulandığı takdirde "dithan D-14 plus çinkosülfat ve kireç"", "dithan Z-78" ve "parzat" gibi ilaçlar bu hastalığı denetim altına almaktadır. Çok hassas kılıççiçeği varyeteleri, daha az hassas olanlardan oldukça uzak mesafelerde yetiştirilmelidir.
"Yeraltı gövdesi ve yaprak yanıklığı" hastalığına, Tuburcinia gladioli mantarı sebep olmaktadır. Yeraltı gövdesi'nde ve yaprak sapı'nda sarı sınırlı ve yuvarlak kabarıntı'lar ortaya çıkar; bunlar yırtılıdığında kahvernkli spor'lar toz halinde dağılır. Şiddetli durumda bitki'nin bütününde "ölüm" olur.
"Yaprak yanıklığı" hastalığı etmeni olan Xanthomonas gummisudans bakterisi'nin sebep olduğu bu hastalıks bilhassa ıslak hava hallerinde veya suyu kötü akıtılan toprakta yetiştirilen kılıççiçeği bitkilerinde ciddi olur. Düzensiz ve suya sokulmuş gibi gözüken sulu "lekeler" hastalanmış kısımlar için ilk belirti'lerdir, bu leke'lerde daha sonra "köşelenme" veya "yuvarlaklık", "kuruma" ve "esmerleşme" olur; bunlar renk bakımından açık-koyu yeşil ve sonra kahverengidir. Nihayette yaprağın tamamı lekelenir ve ölür. Hastalıklı kısımlar üzerinde yapışkan bir sızıntı birikebilir, bunun içinde bulunan toprak parçacık'ları beraberce zamklı hale gelir; böyle kısımlar kuruduğunda beyaz çıkıntılar oluşur; ıslak hava hallerinde yapışkan ve damlama yapan duruma geçerler. Bu belirtiler, belli şartlar altında "yara kabuğu"nda ortaya çıkanlara benzerlik gösterir. Şiddetli hastalık durumunda bitki'nin tüm yaprak'larında "kuruma" olur. Mücadele ; genç bitki'lerin bu hastalığa daha kolay tutulduğu dikkate alınmalıdır; kısa-dikey yeraltı gövde'lerine (korm), "yara kabuğu" hastalığında yapıldığı gibi işlem uygulanır.
Solgunluk : Fusarium orthoceras var. ğladioli'rim sebep olduğu bu hastalık ile, etkilenmiş olan bitkilerin yaprakları yaz sırasında sararır ve gövdeler çöker. Orta derecede hastalanmış bitkilerin toprağı yeraltı gövdeleri (corm) elde etmek için kazıldığı zaman bunlar sağlam gözükür, fakat depolama halinde bunlarda "çürüklük" gelişir.
Mücadele : Temizlenmiş olan yeraltı gövdeleri 15-30 dakika müddetle, 5 litreye 2 kaşık ölçüsünde, 30-35 oC sıcaklıktaki ilik bir "benlate" eriyiğine batırılır.
Çürüklük : "Yeraltı gövdesi çürüklüğü", Penicillium gladioli ve Rhizopus arrhizus mantarlarının etkisi ile; kılıççiçeği'nin yeraltı gövde'lerinde ortaya çıkan bir "depolama
çürüklüğü"dür, bu hastalık sadece mekanik hasarlardan başlar. "Çürüme"ye uğramış kısımlar içe batmış ölü doku'ları bulunan şişe mantarı kıvamındadır; bunlar kırmızımsı esmer renktedir ve düşük sıcaklık hallerinde Penicillium sp. mantan'nın "yeşil renkli küfü ile örtülür. Bulaşma ve hastalık çoğunlukla yeraltı gövdesine bağlı kalan kabuk'ların bulunduğu kısımlardan ortaya çıkar. Böylelikle bir dizi bulaşma halkaları oluşur, nihayette hastalık bu halkalardan aşağıya ve yukarıya doğru taşınır. Küçük boyutlu ve çok sayıda açık esmer renkli sklerotium'lar, mantarın uygunsuz şartları atlatmasına hizmet eder. Bunlar kalın çeperli hücre tabakaları ile çevrili olduklarından birkaç ay boyunca canlılıklarını sürdürürler. Hastalık ile, yer altı gövde'leri koyu boz renk alır ve "kuruma"ya uğrar. Mücadele için; hastalık nem ile teşvik edilmektedir; yeraltı gövde'leri ile çalışırken yaralamalardan kaçınmak üzere dikkatli olunmalıdır; başlangıç bulaşmasını önlemek için bunlar 8-10 oC'Iık bir sıcaklık sınırları içinde serin ve kuru odalarda Saklanmalıdır; yeraltı gövdelerinin derhal tedavisi ve kurutulması ivedi bir tedbirdir; taze olarak hasat edilmiş yeraltı gövdeleri, 10-15 gün boyunca 35 oC sıcaklıkta tutularak tedavi edilir; yeraltı gövdelerinin 15-30 dakika müddetle, 30-35 oC sıcaklıktaki 5 litre ilik suya 2 kaşık "benla^" ölçüsündeki ilaca batırılması da, Penicillium sp. mantarının husule getirdiği "çürüklük"ü denetleyecektir; yeraltı gövdeleri bu işlemden sonra kurutulmalıdır. Rhizopus arrhizus mantarının sebep olduğu "çürüklük" sonucunda, taze olarak hasat edilmiş ve 30-35 oC sıcaklıkta muameleye tutulmuş ve daha sonra rutubetli şartlar altında tutulmuş olan yeraltı gövdelerinde açık esmer renkte bir "çürüme" ortaya çıkmaktadır. Mücadele olarak, kurutma ve yukarıdaki muamele usulleri ile tedavi yürütülür.
"Sert çürüklük", hastalığına SeptoriajŞladioli mantarı sebep olur. "Sert çürüklük" ve "kuru çürüklük" hastalıklarının belirti'leri birbirine benzer. İki hastalığı ayırt etmek için, hasar yerinde bulunan mantarın kültürde yetiştirilmesi ve mikroskop incelemesi yapılır. İki tür mantar bir yeraltı gövdesi'nde aynı zamanda bulunabilir. "Sert çürüklük" etmeni Septoria sp.'nin küçük boyutlu, siyah renkli ve armut biçimli üreme yapı'ları uzun, renksiz ve bölmeli spor'lara sahiptir, buna karşılık "kuru çürüklük"ün sklerotium'ları katı ve sert yapılardır. Her iki çürüklük de depoda gelişir ve yeraltı gövde'lerini mumyalaştırır. "Sert çürüklük", "kuru çürüklük" gibi derin yerleşim göstermez, ancak her iki hastalıktan ortaya çıkan "yara kabuğu" veya "ölü doku"lar, bakteri hastalığının "yara kabuğu"ndan çok daha derinde yer alır. Septoria sp. mantarı yuvarlak "yaprak leke"lerine sebep olur. Bu leke'ler ufak, esmerden kırmızımsı morumsu esmere değişen renkte ve yuvarlak biçimdedir; daha ileri safhada leke'ler koyu kahve olur ve merkezi daha açık renkte olup siyah üreme yapı'lar-ını bulundurur; özellikle fidecik'lerde ve genç, daha az olarak yaşlı yeraltı gövde'lerinden gelişmiş bitkilerde görülür. Hastalığın etkisi ile, yapraklarda ve-yeraltı gövdelerinde bir sertlik ortaya çıkar. Hastalık yeraltı gövdesi kabuğu'nun "kuruma" belirtisi göstermesi ile başlar, bu belirti'ler doku derinliğine ilerleyerek renk bakımından "siyahlaşma" olur. İlerlemiş hastalık safhasında yeraltı gövdesi'nde "mumyalaşma" ve yapraklarda kızılımsı kahve yuvarlak leke'ler belirir; ileri safhada yapraklar kül rengi alarak "çürüme"ye uğrarlar. Spor'lar; kahverenkli leke'lerin daha açık renkli olan merkezindeki siyah kabarcıklarda oluşturularak yağmur, rüzgar ve böcek'ler ile taşınır. Mücadele ; kötü hastalanmış tüm yeraltı gövdeleri atılır ve, mümkünse temiz tarlalara temiz yeraltı gövdeleri dikilir; kötü olarak hastalanmış yeraltı gövdeleri içindeki mantarı öldürmek, 350 litre suya 60 gram ölçüsünde
"tersan" ilave edilerek hazırlanan suspansiyon'a bunları batırma ile mümkün olabilir; yeraltı gövdeleri depolanmadan evvel kurutulur; fidecik'ler ve bir yıllık bitkilerdeki "yaprak lekelenmesi" için "bakirli" bir mantar ilacı püskürtülür.
"Kuru çürüklük" hastalıklarından biri, Stromatinia gladioli mantannca husule getirilir. Bu hastalık, "sert çürüklük"den ve "yara kabuğu"ndan hastalığın ilerlemiş devrelerinde birçok küçük, sert ve siyah sklerotium'un varlığı ile ayırt edilebilir. Sklerotium'lar yaprak dipleri ve yeraltı gövdelerinin kabuğu üzerinde oluşurlar. Yeraltı gövdeleri üzerindeki "leke"ler çoğunlukla azçok yuvarlak ve ortama gömülüdür, fakat "yara kabuğu"cıda olduğu gibi parlayan veya zamksı bir yüzey bunda görülmez. Yeraltı gövdeleri üzerinde gözüken esmer veya siyah "ölü doku"lar veya "yara kabuğu" oluşumları, özellikle rutubetli depo odalarında, genişleyerek yeraltı övdesini büsbütün tahrip eder. Hastalanmış olan yeraltı gövdeleri nihayette mumyalaşır ve siyahlaşır. İlk kazıldığında olağan gözüken yeraltı gövdeleri, fazla nemli depolama odalarında tutulursa "kuru çürüklük" gelişir. İyi muamele edilmiş yeraltı gövdeleri bu olgunun ortaya çıkmasına az eğilim gösterir. Hastalanmış bitkilerin kabukları ve yaprak dipleri tütün renginde ve gevrektir. Bu esmer renk bozulması hastalığın iyi bir belirtisidir. Arazide, hastalıklı yeraltı gövdelerinden gelişen yapraklar dipten sararır ve çürümeye uğrar. Yeni yer altı gövdelerinde kökler iyi gelişmez. Bu hastalık kuru mevsimlerde çok ciddi hasar doğurmaz. Bu Ascomycetes mensubunun, eşeysiz olan küçük konidi'lerinin (spermatium) eşeyli üreme yaparak döllenme meydana getirdiği ilk örnek olması ilginçtir. Döllenmeden sonra gelişen üreme organları açık esmer renkte olur ve kısa saplar üzerinde yassı daire biçimli yapılar halindedir. Bu yassı dairelerden kesit alınıp mikroskopta bakıldığı zaman, içinde sekiz spor taşıyan yüzlerce spor kesesi yani askus'lar görülebilir. Bu devre "perfekt" yani "eşeyli üreme" devresidir. Bu mantar aynı zamanda safran (Crocus sp.) ve frezya'da (Freesia sp.) da görülür. Mücadele ; her yıl yeni bir ekim-dikim alanı veya buhar ile pastörize edilmiş toprak kullanılır; "botran" ile muamele edilmiş toprak bu mantara karşı iyi bir denetim sağlamıştır.
Diğer bir "kuru çürüklük" hastalığına Botrytis cinerea ve S. gladiolorum mantarlarınca sebep olunmaktadır. Bu mantarlar toprak seviyesinde veya hemen aşağısında "çürüklük" de oluşturur. 6. cinerea, kılıççiçeği'nin yapraklarında ve çiçeklerinde zaman zaman hasar yaratmaktan sorumludur. B. gladiolorum ise "yeraltı gövdesi çürüklüğü", "yaprak ve çiçek lekesi" hastalıklarına sebep olur. Mücadele ; yeraltı gövdeleri toprağın ve havalanmanın iyi olduğu yerlere ekilir; hastalıklı bitkiler ve çiçek başakları toplanıp yok edilir; "çaptan", "nabam" veya "zineb" gibi bir ilaç dönem dönem püskürtülür; yeraltı gövde'lerini çıkarmak için kazı işleri mümkün olduğunca erken ve kuru havada yapılır; yeraltı gövdeleri iyice kurutulur ve uygun surette depo edilir. Yaprak'lara "khlorohalonil", "iprodion", "mankozeb", "thiofanatmetil" uygulanabilir.
Bir başka "kuru çürüklük" hastalığı husule getiren Fusarium oxysporüm var. gladioli mantarı, kılıççiçeği'nin en önemli depolama hastalığının etmenidir. Bu mantar, yeraltı gövdeleri kazılarak çıkarıldığı zaman mevcut olabilir. Hastalıklı kısımları suya sokulmuş "lekeli" gibi gözükür. Depolamada çok hızlı olarak, özellikle eğer yeraltı gövdeleri baştanbaşa kurutulmuş ve depolanmadan evvel muamele-tedavi edilmiş olmazsa, "çürüklük" gelişir. Depoda saklanmakta olan yeraltı gövdelerinde gelişen ölü doku'lar; renk bakımından açık-koyu kırmızı kahverengi, siyah gibi esmerin
tonları halinde değişkenlik gösterir. "Leke"ler gömülüdür ve tek merkezli halkalar halinde buruşurlar. Penicillium gladioli mantarının yarattığı "kuşaklanma"ya benzer oluşum da bazan ortaya çıkar. İlerlemiş hastalık durumunda yeraltı gövde'lerinde "mumyalaşma" olur, doku'larında "sertleşme" ve "kuruma" olur. Ortaya çıkan oluşan üreme yapılarından sarımsı kırmızı spor'lar dağılır. Mücadelesi; kuru sıcaklık hastalığı durdurmaktadır; ticari üreticiler yeraltı gövdesi stoklarını sağlıklı tutmak bakımından her çabayı göstermek zorundadırlar; genç yeraltı gövdeleri olgunlarına oranla sıcaklık işlemlerine daha müsamahalı olduklarından, hastalıklı stok'larda mantarın denetim altına alınması için genç yeraltı gövdeleri bir gece boyunca su içinde bir ön işleme tutulur; daha sonra bunlar 50 oC kadar bir sıcaklıkta 30 dakika % 5'lik "alkol" içeren "sıcak" su içi ne-soku I ur; yeraltı gövdeleri "benlat" eriyiği içine sokulur; amatör üreticiler herhangi bir hastalıklı yeraltı gövdesini atarlar ve temiz olanları yeni bir yere ekerler.
Başka bir "kuru çürüklük" hastalığına Sclerotiniagladioli mantarı sebep olmaktadır. Bu mantar, kök'lere ve toprak altındaki ve seviyesindeki gövde'ye saldırır. Yeraltı gövdesi'nin orta kısmında herhangi bir "renk değişmesi" ortaya çıkmaz. Yeraltı gövdesi'ndeki hasarlı kısımlarda gelişen leke'ler ortama gömülü, koyu esmerden siyaha değişken ve daha açık renkli kenar yükselmiş durumdadır. Leke'ler, geniş ve düzensiz bölgeler meydana getirir. Kabuk'da "rengi bozulması" veya tek tek kahverenkli leke'ler bulunur. Kabuğun tam yer altı gövdesi'ne birleştiği kısımda ufak, siyah üreme yapı'ları, yeraltı gövdesi hasarı, ölü yaprak ve tam toprakğın altında ölü gövdeler ortaya çıkar. Mücadele : Küçük yeraltı gövde'lerinden gelişen genç bitkiler hastalığa en hassas durumdadır. Toprağın rutubetli olması hastalığı teşvik etmektedir.
Rhizoctonia solani mantarı kılıççiçeği'nde "kök boynu çürüklüğü" hastalığına sebep olur. Hasat edildiği zaman yeraltı gövdesi'nin ve kabuğu'nun parçalanmış olduğu göze çarpar; aynı zamanda mantar'ın esmer renhli misel iplik'leri büyüteç ile görülebilir.
"Yumuşak çürüklük" hastalığına Pseudomonas gladioli bakterisi sebep olmaktadır. Hastalık yaprak ucu'ndan başlar ve yeraltı gövdesi'ne yayılır. Mücadele : Sıcaklık ve nem ile teşvik edilen bu hastalık; bulaşık yeraltı gövde'lerinin hemen yok edilmesi, yakılması; toprağın işenerek havalandırılması vefazla nemli olmamasının sağlanması; yetiştirme yerlerinin sık değiştirilmesi yöntemleri ile önlenebilir. "Bakirli" ve "kükürtlü" ilaçlar kullanılabilir.
Diğer bir "yumuşak çürüklük" hastalığı; kılıççiçeği'nin kısa-dikey yeraltı gövde'lerinde "yumuşak çürüklük", Etvvinia carotovora bakterisi'nin husule getirdiği bir hastalıktır. Mücadele için, tüm çürüklü yeraltı gövdeleri uzaklaştırılır ve yok edilir.
Pas : Puccinia gladioli mantarı; kılıççiçeği yaprağı'nın her iki yüzünde, damara bitişik uzunlamasına esmer renkli çizgi'ler oluşturur. Bunlar daha sonra kahverengiye ve siyaha döner. Mantar'ın üreme yapı'ları (teleuto yatağı) bu kısımlarda gelişmektedir.
Rastık: Urocystis gladiolicola mantarı'nın husule getirdiği bu hastalık, kılıççiçeği fideciklerinde görülür, gövde ve yaprak dokularında "kabarcıklanma", "parçalanma" ve "doku ölümü"ne yol açar. Bu mantar ithal edilmiş kılıççiçeği yeraltı gövdelerinin pullarında bulunmaktadır. Mücadele için, bir denetleme tedbiri geliştirilmemiştir.
Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008
Comment