Tweet
ORMANGÜLÜ (Ormangüiü) (Rhododendron sp.) ve ATATÜRKÇİÇEĞİ (Açeiya) (Azalea sp.) HASTALIKLARI
(Çiçekli Çalı)
Üreticiler, ormangüiü ile açelya'yı birbirinden ayırmaktadır. Ancak botanik bilimine göre böyle bir ayırım imkansız gibi gözükmektedir. Mesela herdemyeşil açeiya bitkileri bulunduğu gibi, yaprak döken ormangüiü bitkileri de vardır.
Yaprak Lekelenmesi : Physalospora rhododendri, Mycosphaerella sp., Gloeosporium ferrugineum, G. rhododendri, Melasmia rhododendri, Cryptostictis mariae, Phyllosticta maxima ve başka türleri, Lophodermium rhododendri, L. melaleucum, Septoria rhododendri, Monochaetia sp., Cylindrocladium scoparium,
Diplodina eurhododendri, Venturia rhododendri, Hendersonia concentrica, Coryneum triseptatum, C. rhododendri, Colletotrichum sp., Cercospora rhododendri, Laestadia rhodorae ve Coryneospora cassiicola gibi çok sayıda mantar açelya'larda ve ormangülü bitkilerinde "yaprak lekelenmesi" hastalıkları husule getirirler. Bu mantarların birbirinden ayırt edilmesi uzmanlık işidir. İyi ki bunlar ile mücadele usulleri hepsi için aynıdır.
Mücadele : Çiçeklenmeden sonra hemen ve 10-14 gün aralık ile iki defa tekrar, "maneb", "benlat", "zineb" veya "ferbam" ilaçlarından birinin uygulanması, çoğu "yaprak lekelenmesi" mantarlarını denetim altma alır. "DuPont's SS" veya "triton B 1956" gibi yayıcı-yapıştırıcı maddelerden birkaç damla katılması bu püskürtme maddelerinin yapraklara daha sıkı tutunmasını sağlar. Toprağın üzeri bol ot-saman-yaprak gibi örtü malzemesi ile kapatılır. Rüzgar perdesi kullanılır. Yaprakları sağlam şartlar altında tutmak üzere böcekler denetim altına alınır ve böylece birçok yaprak mantarının bilhassa zayıf parazitlerin bitkiye giriş yapması önlenir
Doku Bozuklaşması (Uçtan Ölüm) : Botryosphaeria dothidea mantarının yarattığı bu "doku bozuklaşması" hastalığında, yapraklar önce uçlarda veya kenarları civarında saldırıya uğrar. "Leke"ler daha sonra büsbütün yaprağı kaplayacak biçimde genişler. Yaprak sapları ve ince sürgünlere de bulaşma olur. Belirtiler, Phytophthora sp. ile sebep olunana çok benzemektedir, Bot/yosphaeria'nın bulaştığı kısımların yüzeyinin mantara ait olan "çıkıntı" halindeki üreme organlarmdan dolayı çok pürüzlü olması bundan istisnadır. Mücadele mantardan etkilenmiş kısımlar sağlam dokulara kadar budanır; zaman zaman "bakır'h" bir ilaç ile püskürtme yapılır.
Cylindrocladium türü bir mantar gövdelerde "doku bozuklaşması"na sebep olur.
Gerçek Külleme : Microsphaera a/n/'nin etkisi ile ortaya çıkan bu hastalık'da, yaprakların beyaz ve tozlu bir örtü ile kaplandığı görülür. Mücadele için, "karathan", "akti-dion PM", "ıslanabilir kükürt" veya "benlat" ilaçlarından biri püskürtülür.
Yanıklık: "Boz yanıklık" hastalığının etmeni olan Pestalotia macrotricha mantarı çoğunlukla kış ölümleri, "güneş kavurması" veya başka bir hasardan sonra ikincil bir parazit olarak ortaya çıkar. Hastalık önceleri ortası beyaz, kenarı koyu esmer olan "leke"ler halindedir, daha sonra "çillenme" olur. Toplu iğne başı boyutunda küçücük üreme organları bunların yüzeyinde "benek"ler halinde yer alır. Mücadele ; ormangülü bitki'leri, ışıldayan yaz güneşinin "güneş kavurması" yaratmadığı ve kışın soğuk rüzgarlarının yaprakları şiddetle dondurmadığı yerlerde ekilip dikilir.
Briosia azalea mantarı'nın yarattığı "tomurcuk ve sürgün yanıklığı" hastalığı açelya'larda çok tahrip edicidir. Bazı ekim-dikim alanlarında çiçeklerin % 90'ını öldürdüğü bilinmektedir. Hastalık, bir "tomurcuk çürüklüğü"nden çok bir "tomurcuk yanıklığı" olarak tanımlanabilmektedir. Uçtaki çiçek tomurcukları, tomurcukların ve sürgünlerin hücuma uğramasından sonra, esas olarak Temmuz ve Ağustos'da hastalandırılır. Hastalıklı sürgünler gelecek mevsimde çiçeklenme yapmaz. Hastalanmış tomurcuklar 2-3 sene sürgüne bağlı kalır. Mantar, tomurcuk puıllarının koltuklarından giriş yapar, kabuk ve öz içerisine derinlere işler. Sürgünlerin iletim boruları tıkanır, öyle ki su iletimi durdurulur. Mantar sporlarım, yapışkan bir top ile örtülü uzun ve ince "çıkıntı"lar üzerinde geliştirir, yapışkan kafa'lar binlerce spor taşır. Bu çıkıntı'lar, tomurcuk pullarından ve hastalıklı sürgünlerin kabuğundan büyüyen ince ve sert kıl'lar gibi gözükmektedir. Sporlar bitkiden bitkiye böcekler (özellikle çiçeklenme zamanında arılar) ile ve su sıçraması ile yayılır. Mücadele ; hastalıklı
sürgün uçları budanır ve yok edilir; çiçeklerin solması zamanından başlayarak her ay bir defa "bakirli" bir ilaç püskürtülür.
Açelya'da "taç yaprak yanıklığı" hastalığının etmeni olan Ovulinia azaleae mantarının doğurduğu hastalık, kıyılar boyunca yetiştirilen açelya'larda görülmektedir. Başka yerlerde de görülür. Japonaçelya'ları özellikle hassastır. Hastalığın ilk devresinde, taç yaprakların alt yüzünde toplu iğne başı boyutunda, soluk ve yuvarlak "leke"ler görülür. Teşvik edici iklim şartlarında, lekeler hızla genişler ve birleşir, renkli çiçekler üzerinde beyaz, beyaz çiçekler üzerinde esmer gözükürler. Etkilenmiş çiçekler gevşek-yumuşak duruma gelir ve daha sonra ince-nazik beyaz bir örtü veya donmuş gibi bir spor örgüsü ile kaplanır. Bunlar rüzgar ve yağmur ile, ayrıca arılar ve başka böcekler ile uzaklara taşınır, böylece hastalık çiçekten çiçeğe bulaşır. Çiçekler tahrip olduktan sonra mantarın yayılma organı olan sklerotium'lar gelişir. Gençken bunlar yumuşak ve mavi-boz renktedir, ilerleyen zaman içinde sert ve siyah olurlar. Sklerotium denilen misel oluşumlan yaşlı çiçekler üzerinde çok yaygın olarak bulunur, bu yapraklar yere dökülür, sklerotium'lar bunların üzerinde böylece kışı geçirirler. Mücadele ; denetlemede en önemli husus bulaşık çiçeklerin hemen ve ısrarla toplanmasıdır; bazı ekim-dikim alanlarında, bulaşmaya uğramamışlar da dahil tüm çiçeklerin uzaklaştırılması tavsiye edilmektedir; geniş ekim-dikim sahalarında bunu yapmak imkansızdır, buralarda çiçeklenmeden evvel toprak yüzeyine "ferbam" • püskürtülmesi, üreme organlarında oluşmuş bulunan askospor'ları öldürür; çiçeklerin korunması bakımından çiçeklenme sırasında 5 günlük aralıklar ile "benlat" püskürtülmesi iyidir; ilk uygulama çiçek'ler renk göstermeye başladığı zaman yapılır; bu işlem 1 yıldan daha fazla zaman için etkili olabilir.
Mon/7/n/aaza/eae mantan'nın doğurduğu "sürgünyanıklığı" hastalığı'nda, mantarın sporları, bitkiler Haziran başlarında tam çiçekli iken yapraklara ve genç sürgünlere bulaşır. Daha sonra kapsül meyveler de hücuma uğrar, pseudosklerotium'lar bunların içinde gelişir ve kalın çeperli hücrelerden ibaret olan katı kitleler ile çatlaklar doldurulur. Mücadele için, bu hastalığa karşı herhangi bir denetim usulü geliştirilmemiştir.
Yaprak Kavrulması: Septoria azaleae mantarının husule getirdiği bu hastalık'da, açelya yaprakları üzerinde koyu kırmızımsı esmer "leke"ler gelişir, bu yaprak'lar olgunlaşamadan dökülür. Leke'ler önce esmer merkezli sarımsı kırmızı ve morumsu kenarlıdır. Lekelerin merkezindeki üreme yapı'ları bir büyüteç ile görülebilir.
Mücadele ".Temmuz başından Ağustos ortasına kadar iki haftalık aralıklar ile bitkilere 2-2-50 doz'unda "bordobulamacı" veya herhangi bir hazır "bakır'lı" bir ilaç püskürtülmesi uygun koruma sağlamaktadır. "Bakır'lı" püskürtme ilaçları, serin ve ıslak havalar esnasında açelya'lara biraz hasar vermektedir.
Pas: Pucciniastrum vaccinii mantarının husule getirdiği bu hastalık, fidanlıklarda ve bitki çoğaltma binalarında ormangülü ve açelya bitkilerinde yaygındır. Özellikle morçiçekliormangulü (Rhododendron ponticum) fıdeciklerinin niceliği yani sayısı bazan azalmaktadır. Hastalık, parlak altın veya esmerimsi sporları ile tanınabilir, sporlar yaprakların alt yüzlerindeki çıkıntılardan patlama ile çıkar. Bu tekrarlanan sporlar parazit mantarı bitkiden bitkiye hızla taşınır, fakat mantar hayat devrini sadece tsuga (Tsuğa sp.) ağacına saldırarak tamamlama kabiliyetindedir. Ormangülü bitkilerindeki diğer mantarlar ikincil parazitler olarak pas mantarını takip ederler. Morçiçekliormangülü'nün hastalanması, sık sık Pestalotia macrotricha ile husule
getirilen "yaprak lekelenmesi" hastalığı ile takip edilmektedir. Mücadele ; bu pas mantarı ormangülü bitkilerinde kışı geçirir; açelya'ları ve ormangül'lerini suga ağaçlarının yakınına dikmekten kaçınılır; 4-5 litre suya 2 kaşık dolusu "ıslanabilir kükürt" veya "ferbam" katılması ile hazırlanan ilaç Temmuz-Ağustos aylarında 10 günlük aralıklar ile birkaç defa Ericacea Familyası mensubu bitkilere püskürtülür.
Ormangülü bitkileri Chrysomyxa piperiana ve C. roanensis gibi başka pas mantarlarına karşı hassastır. Chrysomyxa ledi var. rhododendri mantarının ticari fidanlıklarda görüldüğü bildirilmektedir. Bu mantarın Avrupa'ya ithalat yolu ile sokulduğu sanılmaktadır, hastalık teşhis edilmeden önce hastalıklı bitkiler fidanlıklarda yayılmıştır.
Solgunluk : Phytophthora cinnamomi mantarının husule getirdiği "solgunluk" bir fıdecik veya fidanlık hastalığıdır, 2-3 yıllığa kadar olan bitkileri etkiler. Mantar toprakta yaşar, genç köklere giriş yapar ve yukarı tepe tacına doğru ilerler. Genç yapraklar sararır ve solar. Mantar soğuk durumları ve konukçu bitkinin iyi büyümesi için yeterli asit özellik taşımayan toprağı tercih eder; iyi ormangülü büyümesine uyumlu toprakta mantar nadir bulunur. Bitkilerin f^zla sulanması köklerin ölümüne yol açar ve böylece mantarın girişini kolaylaştırır. Mantar, kök hasarı daha ihtimal içinde olduğundan dolayı, son zamanda nakledilmiş olan bitkilere daha sık saldırmak eğilimindedir. Mücadele ; toprağın sıcaklığı, ot-saman-yaprak serme-örtme ile düşük tutulmalıdır, "alüminyumsülfat" veya "kükürt" uygulama ile toprağın asitliği artırılmalıdır; ağır istilaya uğramış toprak temiz toprak ile değiştirilir veya buhar ile pastörize edilir yahut da imalatçının tavsiyesi yönünde "terrazol" veya "dekson" uygulaması ile toprak ıslatılır.
Phytophthora citricola mantarı ormangülü bitkisinde "solgunluk" hastalığı husule getirir.
Devrilme : Pellicularia filamentosa mantarı toprak seviyesinde bir "gövde çürüklüğü" husule getirir. Genç bitkilerin sıkışık durumda ve fazla sulanmış olduğu yerlerde yaygındır. Mantar daha yaşlı bitkileri de zaman zaman öldürür.
Mücadele : Tohum'lar öğütülmüş sphagnum yosunu içine ekilir veya toprak ekimden evvel imalatçının tavsiyesi yönünde "PCNB (terraklor)" ile ıslatılır.
Çürüklük : Phytophthora cryptogaea mantan'nın doğurduğu "tepe çürüklüğü" hastalığına bazı ormangül'leri hassastır. Mantar ana köklerden ve gövdenin dip kısmından ayrıklanmıştır, bu kısımlardaki odunun esmere doğru renk bozulmasına sebep olmaktadır. Hastalanan dallar solar ve ölür, şiddetle hastalanmış bitkiler ince ve uzun çatal gövdeli olur ve nihayet can verir. Mücadele ; hastalanmış dallar kesilip atılır; şiddetle hastalıklı bitkiler, ekim-dikimden evvel etraflarındaki toprak ile beraber uzaklaştırılır ve yok edilir.
Phytophthora cinnamomi mantan'nın sebep olduğu "kök çürüklüğü" hastalığı; ormangülü bitkisi'ninkök boynu'na kadar olan toprağın içinde kalan kısımlarını çürütmektedir.
Phytophthora cactorum mantarının yarattığı bu hastalık'da, uç tomurcukları ve yapraklar esmerleşir, dürülür ve kış şartlarındaki gibi dökülür. Gövde büzülür ve sürgünü kuşaklayan bir "doku bozuklaşması" oluşur. "Doku bozuklaşması" oluşumlarının yukarısındaki tüm kısımlar solar ve hemen ölür. Bu çürüme, yapraklarda "solma" ve "kuruma" yaratmaktadır. Phytophthora cactorum'un sebep olduğu "dal çürüklüğü" hastalığı'nda ise; önce çiçekler bulaşmaya uğrar, hastalık daha sonra
dal'lara yayılmakta, bazan bitki'yi öldürmektedir. Mücadele ; bu mantar, leylak'da (Syringa sp.) "sürgün yanıklığı" yaratan ile aynıdır; bu sebepten, iki çeşit bitki ayırt edilmektedir; tüm hastalıklı uçlar, bulaşık kısmın iyice altına kadar budanıp atılır; yeni çıkmış yapraklara ve iki hafta sonra tekrar "bordobulamacı" püskürtülmesi iyi olur; fidanlıklarda kayıplar ortaya çıktığında toprağı "terrazol" veya "dekson" ıslatmak, toprakta mevcut olan Phytophthora sp. mantarını öldürecektir; bununla beraber, evvelden bulaşmaya uğramış bitkileri kimyasal işlemler tedavi etmemektedir.
Armillaria mellea mantarı'nın etkisi altında ortaya çıkan bu hastalık ile, belirgin bir mantar kokusu husule gelir, kabuk'da (korteks) "ıslak çürüme" gelişir, bunlar hastalığın ilk belirtileridir. Mantar miseli'nden ibaret olan siyah iplik'ler kök'leri sarar ve kabuğa girer, şapka biçimli üreme yapısı da gelişir. Beyaz misel yelpazeleri, toprak seviyesinin hemen yukarısındaki gevşemiş olan kabuğun altında çoğunlukla mevcut olur. Tüm bitki nihayet dayanamaz ölür. Mücadele ; iyi şartlar içindeki bitkiler nadir olarak hücuma uğrar; bitkinin tepe tacı havaya açık olmalıdır, öyle ki kabuk iyice kuru olmalıdır; şiddetle hastalanmış bitkiler nadir olarak iyileşir.
Ur: Exobasidium vaccinii mantarının husule getirdiği "<açelya ur'u" hastalığı'nda, yapraklar kaim ve ya kısmen ya da büsbütün etli duruma gelirler, soluk yeşil veya beyazımsı olurlar. Bazan etli ve rozetleşmiş yapraklar, yahut da çürürken ve kuruyup biterken kese gibi olan "ur" dal'ların en ucunda görülür. Çiçek kısımları, özellikle herdemyeşil tür'lerin taç yaprakları, büyük ölçüde kalınlaşır öyle ki tüm çiçek kurulu sert, etsi, mumsu ve düzensiz "ur" haline döner, bu kısımlar beyazımsı bir örtü ile kaplanır. Hatta tohum kabukları etli ve "ur" gibi olur. Tabiatta bulunduğu zaman bu etli "ur"lara "pembe elma" denir ve iyi niteliğini tarafından yenir. Güzel görünüşlü ve gül renkli benzer ur"lar bazan ayıüzümü'nde (Vaccinium sp.) gelişir, bunlara "gül elması" denir. Bu olağandışılıkların etmeni olan mantar, Basidiomycetes Sınıfı'nın ilksel mensuplarından biridir, basidium'larını etli bir üreme yapısı yerine yüzeysel olarak oluşturur. Açelya ur'u, olağandışı yaprak dokusu'ndan ibarettir.
Mücadele ; hastalığın önemli olduğu seralarda ve bahçe ekim-dikimlerinde, genç ur'lar el ile toplanıp yok edilebilir; geniş ekim-dikim alanlarında yaprakların açılmasından tam evvel bir defa ya "zineb" veya "ferbam" püskürtülür.
Agrobacterium tumefaciens bakterisi zaman zaman ormangülü bitkilerinde "ur" hastalığına sebep olur.
Uçtan Ölüm : Phomopsis sp. mantarı açelya'da dalların "uçtan ölümü"ne yol açar.
Phytophthora citricola mantarı ormangülü bitkisinde "uçtan ölüm" hastalığı yaratmaktadır.
Çillerime: Kış hasarı, ikincil bir parazit olarak Botıytis cinerea mantarının istilasına sık sık yol açar. Nemli şartlar altında hafif hasarlar bu boz küf mantarı tarafından ağır hastalık haline dönüştürülür. Mantar yapraklardaki sağlıklı dokuları istila etmeye devam eder. Hastalık için seyrek olarak bir mantar mücadele ilacı gerekir.
Yaprak Dökülmesi : Pellicuiaria fılamentosa mantarı ile fidanlıklarda husule getirilen çok ciddi bir açelya hastalığı "yaprak dökülmesi"dir, bu hastalıktan çok sayıda bitki etkilenmiştir. Mücadele için, dönem dönem "thiram" püskürtme ilacı uygulaması ile bitkilerin iyileşmesine yardımcı olunur.
Septoria azaleae mantarı da açelya'da bu hastalığa sebep olur. Mücadele : Bitki'ler; kışın güneşli, havalı ve kuru serada tutulmalı; dökülen yapraklar yakılmalı; hastalıklı olanlar sağlamlardan uzakta tutulmalıdır.
Parlaklık : Stereum purpureum mantan'nın sebep olduğu bu hastalık; mantarın odun dokularında oluşturduğu beyaz çürüklük'den başka, diri odunda oluşan ilk belirti olasn "esmerleşme"den sonra, bunun uzak etkisi ile yaprak gümüş-kurşun parlaklığında kısımlar ortaya çıkar. Özellikle fidan'larda ortaya çıkan bu hastalık ile parlak kısımlar "çürüme"ye uğrar ve ölür, çürük kısımlara başka mantar'lar yerleşebilir. Mücadele : Yaralama'dan kaçınmak, saldırıya uğramış dal'lan sağlam oduna kadar budamak, yetiştirme alanlarının etrafını yayvan yapraklılardan çit kazığı kullanmamak gerekir.
Başka Mantar Hastalıkları: Mantar'lardan Physalospora rhodendri "dal kuruması"; Sporocybe azaleae "çiçek çürüklüğü"; Exobasidium rhododendrive Ejaponicum "mazı"; Chrysomyxa ıtıododendri "kabarcık pası"; Gloeosporium rhododendri, Pestalozzia macrothcha ve Pestalozzia rhododendri "benek" hastalığı oluşturmaktadır.
Nematod : Sağlığı bozuk açelya'lar Tylenchus sp., Tylenchorhynchus claytoni, Ditylenchus sp. ve Trichodorus christiei nematodlarının istilasına uğramaktadır. "Yaprak nematodu" olan Aphelenchoides fragahae de açelya'larda yaprak hasarı yaratmaktadır. Mücadele için, nematodlara uygulanan genel usuller kullanılır.
Kış Hasarı : Bulaşıcı olmayan bir etki olarak, çok kuvvetli soğuk Mart rüzgarları ilik günlerden sonra geldiği zaman, birçok ormangülü* öldürülebilir. Hasar, 2-3 hafta sonraya kadar gözükmeyebilir. Yapraklar özellikle kenarlarda ve uçlara yakın esmerleşir. Toprak içindeki su donmuş durumda veya başka sebepler yüzünden alınamaz durumda olduğu zaman yapraklardan kaybedilen sudan dolayı bu hastalık ortaya çıkar.
Tuz Hasarı : Bulaşıcı olmayan bir hastalık olarak, açelya'lar topraktaki aşırı tuz miktarına karşı hassastır.
Ceviz Ağacı'ndan Hasar : Bulaşıcı olmayan bu "solgunluk" hastalığı, eğer ormangülü bitkileri büyük boylu karaceviz ağacı'nın {Juğlans nigra) yakınına dikilirse, bunlar birdenbire solar ve ölürler. En büyük hasar cevizin kökleri boyunca vuku bulur, çünkü bu köklerden salgılanan zehirli maddeler olayı yaratmaktadır. Mücadele için, ormangülü bitkileri cevizden kıymetli ise bunların yakınında büyümekte olan kara cevizler uzaklaştırılır.
Sararma: Bulaşıcı olmayan bu hastalık, ormangülü ve açelya bitkilerinin "yaprak sararması" hastalığı, bu bitkiler alkalin topraklarda yetiştirildiği veya çimento bir duvara yakın dikildiği zaman genelde bir zorluk ortaya çıkar. Alkali şartlar altında, bitkiler toprakta mevcut olduğu halde demir elementini alma kabiliyetinde olmaz ve böylece "kloroz" da denilen "sararma" hastalığı ortaya çıkar.
Mücadele : Toprak, demir bileşiklerinden bir "demir çelat" ile muamele edilir veya yapraklara püskürtme yapılır. Ericaceae Familyası mensubu bitkilerin yakınında "kireç" kullanmaktan kaçınılır, bunlar çimento veya tuğla duvarlara çok yakın dikilmez.
Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008
(Çiçekli Çalı)
Üreticiler, ormangüiü ile açelya'yı birbirinden ayırmaktadır. Ancak botanik bilimine göre böyle bir ayırım imkansız gibi gözükmektedir. Mesela herdemyeşil açeiya bitkileri bulunduğu gibi, yaprak döken ormangüiü bitkileri de vardır.
Yaprak Lekelenmesi : Physalospora rhododendri, Mycosphaerella sp., Gloeosporium ferrugineum, G. rhododendri, Melasmia rhododendri, Cryptostictis mariae, Phyllosticta maxima ve başka türleri, Lophodermium rhododendri, L. melaleucum, Septoria rhododendri, Monochaetia sp., Cylindrocladium scoparium,
Diplodina eurhododendri, Venturia rhododendri, Hendersonia concentrica, Coryneum triseptatum, C. rhododendri, Colletotrichum sp., Cercospora rhododendri, Laestadia rhodorae ve Coryneospora cassiicola gibi çok sayıda mantar açelya'larda ve ormangülü bitkilerinde "yaprak lekelenmesi" hastalıkları husule getirirler. Bu mantarların birbirinden ayırt edilmesi uzmanlık işidir. İyi ki bunlar ile mücadele usulleri hepsi için aynıdır.
Mücadele : Çiçeklenmeden sonra hemen ve 10-14 gün aralık ile iki defa tekrar, "maneb", "benlat", "zineb" veya "ferbam" ilaçlarından birinin uygulanması, çoğu "yaprak lekelenmesi" mantarlarını denetim altma alır. "DuPont's SS" veya "triton B 1956" gibi yayıcı-yapıştırıcı maddelerden birkaç damla katılması bu püskürtme maddelerinin yapraklara daha sıkı tutunmasını sağlar. Toprağın üzeri bol ot-saman-yaprak gibi örtü malzemesi ile kapatılır. Rüzgar perdesi kullanılır. Yaprakları sağlam şartlar altında tutmak üzere böcekler denetim altına alınır ve böylece birçok yaprak mantarının bilhassa zayıf parazitlerin bitkiye giriş yapması önlenir
Doku Bozuklaşması (Uçtan Ölüm) : Botryosphaeria dothidea mantarının yarattığı bu "doku bozuklaşması" hastalığında, yapraklar önce uçlarda veya kenarları civarında saldırıya uğrar. "Leke"ler daha sonra büsbütün yaprağı kaplayacak biçimde genişler. Yaprak sapları ve ince sürgünlere de bulaşma olur. Belirtiler, Phytophthora sp. ile sebep olunana çok benzemektedir, Bot/yosphaeria'nın bulaştığı kısımların yüzeyinin mantara ait olan "çıkıntı" halindeki üreme organlarmdan dolayı çok pürüzlü olması bundan istisnadır. Mücadele mantardan etkilenmiş kısımlar sağlam dokulara kadar budanır; zaman zaman "bakır'h" bir ilaç ile püskürtme yapılır.
Cylindrocladium türü bir mantar gövdelerde "doku bozuklaşması"na sebep olur.
Gerçek Külleme : Microsphaera a/n/'nin etkisi ile ortaya çıkan bu hastalık'da, yaprakların beyaz ve tozlu bir örtü ile kaplandığı görülür. Mücadele için, "karathan", "akti-dion PM", "ıslanabilir kükürt" veya "benlat" ilaçlarından biri püskürtülür.
Yanıklık: "Boz yanıklık" hastalığının etmeni olan Pestalotia macrotricha mantarı çoğunlukla kış ölümleri, "güneş kavurması" veya başka bir hasardan sonra ikincil bir parazit olarak ortaya çıkar. Hastalık önceleri ortası beyaz, kenarı koyu esmer olan "leke"ler halindedir, daha sonra "çillenme" olur. Toplu iğne başı boyutunda küçücük üreme organları bunların yüzeyinde "benek"ler halinde yer alır. Mücadele ; ormangülü bitki'leri, ışıldayan yaz güneşinin "güneş kavurması" yaratmadığı ve kışın soğuk rüzgarlarının yaprakları şiddetle dondurmadığı yerlerde ekilip dikilir.
Briosia azalea mantarı'nın yarattığı "tomurcuk ve sürgün yanıklığı" hastalığı açelya'larda çok tahrip edicidir. Bazı ekim-dikim alanlarında çiçeklerin % 90'ını öldürdüğü bilinmektedir. Hastalık, bir "tomurcuk çürüklüğü"nden çok bir "tomurcuk yanıklığı" olarak tanımlanabilmektedir. Uçtaki çiçek tomurcukları, tomurcukların ve sürgünlerin hücuma uğramasından sonra, esas olarak Temmuz ve Ağustos'da hastalandırılır. Hastalıklı sürgünler gelecek mevsimde çiçeklenme yapmaz. Hastalanmış tomurcuklar 2-3 sene sürgüne bağlı kalır. Mantar, tomurcuk puıllarının koltuklarından giriş yapar, kabuk ve öz içerisine derinlere işler. Sürgünlerin iletim boruları tıkanır, öyle ki su iletimi durdurulur. Mantar sporlarım, yapışkan bir top ile örtülü uzun ve ince "çıkıntı"lar üzerinde geliştirir, yapışkan kafa'lar binlerce spor taşır. Bu çıkıntı'lar, tomurcuk pullarından ve hastalıklı sürgünlerin kabuğundan büyüyen ince ve sert kıl'lar gibi gözükmektedir. Sporlar bitkiden bitkiye böcekler (özellikle çiçeklenme zamanında arılar) ile ve su sıçraması ile yayılır. Mücadele ; hastalıklı
sürgün uçları budanır ve yok edilir; çiçeklerin solması zamanından başlayarak her ay bir defa "bakirli" bir ilaç püskürtülür.
Açelya'da "taç yaprak yanıklığı" hastalığının etmeni olan Ovulinia azaleae mantarının doğurduğu hastalık, kıyılar boyunca yetiştirilen açelya'larda görülmektedir. Başka yerlerde de görülür. Japonaçelya'ları özellikle hassastır. Hastalığın ilk devresinde, taç yaprakların alt yüzünde toplu iğne başı boyutunda, soluk ve yuvarlak "leke"ler görülür. Teşvik edici iklim şartlarında, lekeler hızla genişler ve birleşir, renkli çiçekler üzerinde beyaz, beyaz çiçekler üzerinde esmer gözükürler. Etkilenmiş çiçekler gevşek-yumuşak duruma gelir ve daha sonra ince-nazik beyaz bir örtü veya donmuş gibi bir spor örgüsü ile kaplanır. Bunlar rüzgar ve yağmur ile, ayrıca arılar ve başka böcekler ile uzaklara taşınır, böylece hastalık çiçekten çiçeğe bulaşır. Çiçekler tahrip olduktan sonra mantarın yayılma organı olan sklerotium'lar gelişir. Gençken bunlar yumuşak ve mavi-boz renktedir, ilerleyen zaman içinde sert ve siyah olurlar. Sklerotium denilen misel oluşumlan yaşlı çiçekler üzerinde çok yaygın olarak bulunur, bu yapraklar yere dökülür, sklerotium'lar bunların üzerinde böylece kışı geçirirler. Mücadele ; denetlemede en önemli husus bulaşık çiçeklerin hemen ve ısrarla toplanmasıdır; bazı ekim-dikim alanlarında, bulaşmaya uğramamışlar da dahil tüm çiçeklerin uzaklaştırılması tavsiye edilmektedir; geniş ekim-dikim sahalarında bunu yapmak imkansızdır, buralarda çiçeklenmeden evvel toprak yüzeyine "ferbam" • püskürtülmesi, üreme organlarında oluşmuş bulunan askospor'ları öldürür; çiçeklerin korunması bakımından çiçeklenme sırasında 5 günlük aralıklar ile "benlat" püskürtülmesi iyidir; ilk uygulama çiçek'ler renk göstermeye başladığı zaman yapılır; bu işlem 1 yıldan daha fazla zaman için etkili olabilir.
Mon/7/n/aaza/eae mantan'nın doğurduğu "sürgünyanıklığı" hastalığı'nda, mantarın sporları, bitkiler Haziran başlarında tam çiçekli iken yapraklara ve genç sürgünlere bulaşır. Daha sonra kapsül meyveler de hücuma uğrar, pseudosklerotium'lar bunların içinde gelişir ve kalın çeperli hücrelerden ibaret olan katı kitleler ile çatlaklar doldurulur. Mücadele için, bu hastalığa karşı herhangi bir denetim usulü geliştirilmemiştir.
Yaprak Kavrulması: Septoria azaleae mantarının husule getirdiği bu hastalık'da, açelya yaprakları üzerinde koyu kırmızımsı esmer "leke"ler gelişir, bu yaprak'lar olgunlaşamadan dökülür. Leke'ler önce esmer merkezli sarımsı kırmızı ve morumsu kenarlıdır. Lekelerin merkezindeki üreme yapı'ları bir büyüteç ile görülebilir.
Mücadele ".Temmuz başından Ağustos ortasına kadar iki haftalık aralıklar ile bitkilere 2-2-50 doz'unda "bordobulamacı" veya herhangi bir hazır "bakır'lı" bir ilaç püskürtülmesi uygun koruma sağlamaktadır. "Bakır'lı" püskürtme ilaçları, serin ve ıslak havalar esnasında açelya'lara biraz hasar vermektedir.
Pas: Pucciniastrum vaccinii mantarının husule getirdiği bu hastalık, fidanlıklarda ve bitki çoğaltma binalarında ormangülü ve açelya bitkilerinde yaygındır. Özellikle morçiçekliormangulü (Rhododendron ponticum) fıdeciklerinin niceliği yani sayısı bazan azalmaktadır. Hastalık, parlak altın veya esmerimsi sporları ile tanınabilir, sporlar yaprakların alt yüzlerindeki çıkıntılardan patlama ile çıkar. Bu tekrarlanan sporlar parazit mantarı bitkiden bitkiye hızla taşınır, fakat mantar hayat devrini sadece tsuga (Tsuğa sp.) ağacına saldırarak tamamlama kabiliyetindedir. Ormangülü bitkilerindeki diğer mantarlar ikincil parazitler olarak pas mantarını takip ederler. Morçiçekliormangülü'nün hastalanması, sık sık Pestalotia macrotricha ile husule
getirilen "yaprak lekelenmesi" hastalığı ile takip edilmektedir. Mücadele ; bu pas mantarı ormangülü bitkilerinde kışı geçirir; açelya'ları ve ormangül'lerini suga ağaçlarının yakınına dikmekten kaçınılır; 4-5 litre suya 2 kaşık dolusu "ıslanabilir kükürt" veya "ferbam" katılması ile hazırlanan ilaç Temmuz-Ağustos aylarında 10 günlük aralıklar ile birkaç defa Ericacea Familyası mensubu bitkilere püskürtülür.
Ormangülü bitkileri Chrysomyxa piperiana ve C. roanensis gibi başka pas mantarlarına karşı hassastır. Chrysomyxa ledi var. rhododendri mantarının ticari fidanlıklarda görüldüğü bildirilmektedir. Bu mantarın Avrupa'ya ithalat yolu ile sokulduğu sanılmaktadır, hastalık teşhis edilmeden önce hastalıklı bitkiler fidanlıklarda yayılmıştır.
Solgunluk : Phytophthora cinnamomi mantarının husule getirdiği "solgunluk" bir fıdecik veya fidanlık hastalığıdır, 2-3 yıllığa kadar olan bitkileri etkiler. Mantar toprakta yaşar, genç köklere giriş yapar ve yukarı tepe tacına doğru ilerler. Genç yapraklar sararır ve solar. Mantar soğuk durumları ve konukçu bitkinin iyi büyümesi için yeterli asit özellik taşımayan toprağı tercih eder; iyi ormangülü büyümesine uyumlu toprakta mantar nadir bulunur. Bitkilerin f^zla sulanması köklerin ölümüne yol açar ve böylece mantarın girişini kolaylaştırır. Mantar, kök hasarı daha ihtimal içinde olduğundan dolayı, son zamanda nakledilmiş olan bitkilere daha sık saldırmak eğilimindedir. Mücadele ; toprağın sıcaklığı, ot-saman-yaprak serme-örtme ile düşük tutulmalıdır, "alüminyumsülfat" veya "kükürt" uygulama ile toprağın asitliği artırılmalıdır; ağır istilaya uğramış toprak temiz toprak ile değiştirilir veya buhar ile pastörize edilir yahut da imalatçının tavsiyesi yönünde "terrazol" veya "dekson" uygulaması ile toprak ıslatılır.
Phytophthora citricola mantarı ormangülü bitkisinde "solgunluk" hastalığı husule getirir.
Devrilme : Pellicularia filamentosa mantarı toprak seviyesinde bir "gövde çürüklüğü" husule getirir. Genç bitkilerin sıkışık durumda ve fazla sulanmış olduğu yerlerde yaygındır. Mantar daha yaşlı bitkileri de zaman zaman öldürür.
Mücadele : Tohum'lar öğütülmüş sphagnum yosunu içine ekilir veya toprak ekimden evvel imalatçının tavsiyesi yönünde "PCNB (terraklor)" ile ıslatılır.
Çürüklük : Phytophthora cryptogaea mantan'nın doğurduğu "tepe çürüklüğü" hastalığına bazı ormangül'leri hassastır. Mantar ana köklerden ve gövdenin dip kısmından ayrıklanmıştır, bu kısımlardaki odunun esmere doğru renk bozulmasına sebep olmaktadır. Hastalanan dallar solar ve ölür, şiddetle hastalanmış bitkiler ince ve uzun çatal gövdeli olur ve nihayet can verir. Mücadele ; hastalanmış dallar kesilip atılır; şiddetle hastalıklı bitkiler, ekim-dikimden evvel etraflarındaki toprak ile beraber uzaklaştırılır ve yok edilir.
Phytophthora cinnamomi mantan'nın sebep olduğu "kök çürüklüğü" hastalığı; ormangülü bitkisi'ninkök boynu'na kadar olan toprağın içinde kalan kısımlarını çürütmektedir.
Phytophthora cactorum mantarının yarattığı bu hastalık'da, uç tomurcukları ve yapraklar esmerleşir, dürülür ve kış şartlarındaki gibi dökülür. Gövde büzülür ve sürgünü kuşaklayan bir "doku bozuklaşması" oluşur. "Doku bozuklaşması" oluşumlarının yukarısındaki tüm kısımlar solar ve hemen ölür. Bu çürüme, yapraklarda "solma" ve "kuruma" yaratmaktadır. Phytophthora cactorum'un sebep olduğu "dal çürüklüğü" hastalığı'nda ise; önce çiçekler bulaşmaya uğrar, hastalık daha sonra
dal'lara yayılmakta, bazan bitki'yi öldürmektedir. Mücadele ; bu mantar, leylak'da (Syringa sp.) "sürgün yanıklığı" yaratan ile aynıdır; bu sebepten, iki çeşit bitki ayırt edilmektedir; tüm hastalıklı uçlar, bulaşık kısmın iyice altına kadar budanıp atılır; yeni çıkmış yapraklara ve iki hafta sonra tekrar "bordobulamacı" püskürtülmesi iyi olur; fidanlıklarda kayıplar ortaya çıktığında toprağı "terrazol" veya "dekson" ıslatmak, toprakta mevcut olan Phytophthora sp. mantarını öldürecektir; bununla beraber, evvelden bulaşmaya uğramış bitkileri kimyasal işlemler tedavi etmemektedir.
Armillaria mellea mantarı'nın etkisi altında ortaya çıkan bu hastalık ile, belirgin bir mantar kokusu husule gelir, kabuk'da (korteks) "ıslak çürüme" gelişir, bunlar hastalığın ilk belirtileridir. Mantar miseli'nden ibaret olan siyah iplik'ler kök'leri sarar ve kabuğa girer, şapka biçimli üreme yapısı da gelişir. Beyaz misel yelpazeleri, toprak seviyesinin hemen yukarısındaki gevşemiş olan kabuğun altında çoğunlukla mevcut olur. Tüm bitki nihayet dayanamaz ölür. Mücadele ; iyi şartlar içindeki bitkiler nadir olarak hücuma uğrar; bitkinin tepe tacı havaya açık olmalıdır, öyle ki kabuk iyice kuru olmalıdır; şiddetle hastalanmış bitkiler nadir olarak iyileşir.
Ur: Exobasidium vaccinii mantarının husule getirdiği "<açelya ur'u" hastalığı'nda, yapraklar kaim ve ya kısmen ya da büsbütün etli duruma gelirler, soluk yeşil veya beyazımsı olurlar. Bazan etli ve rozetleşmiş yapraklar, yahut da çürürken ve kuruyup biterken kese gibi olan "ur" dal'ların en ucunda görülür. Çiçek kısımları, özellikle herdemyeşil tür'lerin taç yaprakları, büyük ölçüde kalınlaşır öyle ki tüm çiçek kurulu sert, etsi, mumsu ve düzensiz "ur" haline döner, bu kısımlar beyazımsı bir örtü ile kaplanır. Hatta tohum kabukları etli ve "ur" gibi olur. Tabiatta bulunduğu zaman bu etli "ur"lara "pembe elma" denir ve iyi niteliğini tarafından yenir. Güzel görünüşlü ve gül renkli benzer ur"lar bazan ayıüzümü'nde (Vaccinium sp.) gelişir, bunlara "gül elması" denir. Bu olağandışılıkların etmeni olan mantar, Basidiomycetes Sınıfı'nın ilksel mensuplarından biridir, basidium'larını etli bir üreme yapısı yerine yüzeysel olarak oluşturur. Açelya ur'u, olağandışı yaprak dokusu'ndan ibarettir.
Mücadele ; hastalığın önemli olduğu seralarda ve bahçe ekim-dikimlerinde, genç ur'lar el ile toplanıp yok edilebilir; geniş ekim-dikim alanlarında yaprakların açılmasından tam evvel bir defa ya "zineb" veya "ferbam" püskürtülür.
Agrobacterium tumefaciens bakterisi zaman zaman ormangülü bitkilerinde "ur" hastalığına sebep olur.
Uçtan Ölüm : Phomopsis sp. mantarı açelya'da dalların "uçtan ölümü"ne yol açar.
Phytophthora citricola mantarı ormangülü bitkisinde "uçtan ölüm" hastalığı yaratmaktadır.
Çillerime: Kış hasarı, ikincil bir parazit olarak Botıytis cinerea mantarının istilasına sık sık yol açar. Nemli şartlar altında hafif hasarlar bu boz küf mantarı tarafından ağır hastalık haline dönüştürülür. Mantar yapraklardaki sağlıklı dokuları istila etmeye devam eder. Hastalık için seyrek olarak bir mantar mücadele ilacı gerekir.
Yaprak Dökülmesi : Pellicuiaria fılamentosa mantarı ile fidanlıklarda husule getirilen çok ciddi bir açelya hastalığı "yaprak dökülmesi"dir, bu hastalıktan çok sayıda bitki etkilenmiştir. Mücadele için, dönem dönem "thiram" püskürtme ilacı uygulaması ile bitkilerin iyileşmesine yardımcı olunur.
Septoria azaleae mantarı da açelya'da bu hastalığa sebep olur. Mücadele : Bitki'ler; kışın güneşli, havalı ve kuru serada tutulmalı; dökülen yapraklar yakılmalı; hastalıklı olanlar sağlamlardan uzakta tutulmalıdır.
Parlaklık : Stereum purpureum mantan'nın sebep olduğu bu hastalık; mantarın odun dokularında oluşturduğu beyaz çürüklük'den başka, diri odunda oluşan ilk belirti olasn "esmerleşme"den sonra, bunun uzak etkisi ile yaprak gümüş-kurşun parlaklığında kısımlar ortaya çıkar. Özellikle fidan'larda ortaya çıkan bu hastalık ile parlak kısımlar "çürüme"ye uğrar ve ölür, çürük kısımlara başka mantar'lar yerleşebilir. Mücadele : Yaralama'dan kaçınmak, saldırıya uğramış dal'lan sağlam oduna kadar budamak, yetiştirme alanlarının etrafını yayvan yapraklılardan çit kazığı kullanmamak gerekir.
Başka Mantar Hastalıkları: Mantar'lardan Physalospora rhodendri "dal kuruması"; Sporocybe azaleae "çiçek çürüklüğü"; Exobasidium rhododendrive Ejaponicum "mazı"; Chrysomyxa ıtıododendri "kabarcık pası"; Gloeosporium rhododendri, Pestalozzia macrothcha ve Pestalozzia rhododendri "benek" hastalığı oluşturmaktadır.
Nematod : Sağlığı bozuk açelya'lar Tylenchus sp., Tylenchorhynchus claytoni, Ditylenchus sp. ve Trichodorus christiei nematodlarının istilasına uğramaktadır. "Yaprak nematodu" olan Aphelenchoides fragahae de açelya'larda yaprak hasarı yaratmaktadır. Mücadele için, nematodlara uygulanan genel usuller kullanılır.
Kış Hasarı : Bulaşıcı olmayan bir etki olarak, çok kuvvetli soğuk Mart rüzgarları ilik günlerden sonra geldiği zaman, birçok ormangülü* öldürülebilir. Hasar, 2-3 hafta sonraya kadar gözükmeyebilir. Yapraklar özellikle kenarlarda ve uçlara yakın esmerleşir. Toprak içindeki su donmuş durumda veya başka sebepler yüzünden alınamaz durumda olduğu zaman yapraklardan kaybedilen sudan dolayı bu hastalık ortaya çıkar.
Tuz Hasarı : Bulaşıcı olmayan bir hastalık olarak, açelya'lar topraktaki aşırı tuz miktarına karşı hassastır.
Ceviz Ağacı'ndan Hasar : Bulaşıcı olmayan bu "solgunluk" hastalığı, eğer ormangülü bitkileri büyük boylu karaceviz ağacı'nın {Juğlans nigra) yakınına dikilirse, bunlar birdenbire solar ve ölürler. En büyük hasar cevizin kökleri boyunca vuku bulur, çünkü bu köklerden salgılanan zehirli maddeler olayı yaratmaktadır. Mücadele için, ormangülü bitkileri cevizden kıymetli ise bunların yakınında büyümekte olan kara cevizler uzaklaştırılır.
Sararma: Bulaşıcı olmayan bu hastalık, ormangülü ve açelya bitkilerinin "yaprak sararması" hastalığı, bu bitkiler alkalin topraklarda yetiştirildiği veya çimento bir duvara yakın dikildiği zaman genelde bir zorluk ortaya çıkar. Alkali şartlar altında, bitkiler toprakta mevcut olduğu halde demir elementini alma kabiliyetinde olmaz ve böylece "kloroz" da denilen "sararma" hastalığı ortaya çıkar.
Mücadele : Toprak, demir bileşiklerinden bir "demir çelat" ile muamele edilir veya yapraklara püskürtme yapılır. Ericaceae Familyası mensubu bitkilerin yakınında "kireç" kullanmaktan kaçınılır, bunlar çimento veya tuğla duvarlara çok yakın dikilmez.
Prof.Dr.Sabri SÜMER --SÜS BİTKİLERİ HASTALIKLARI ---2008