4. Depolanmış ürün zararlısı böceklere karşı kullanılan mücadele yöntemleri

[ubeyd]

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
DEPOLANMIŞ ÜRÜN ZARARLISI BÖCEKLERE KARŞI KULLANILAN
MÜCADELE YÖNTEMLERİ
1. Kültürel Önlemler
Kültürel önlemler, zararlıların yaşamını güçleştiren, çoğalmalarını azaltan veya engelleyen değişik işlemlerdir. Zararlılarla mücadelede öncelikle kültürel önlemlerden yararlanılır. Buradaki amaç, zararlıların öldürülmesi değil, önceden alınan tedbirlerle, ürünü zararlıların zararından korumaktır. Kültürel önlemler, genellikle ucuz olup çoğunlukla bilinen ve uygulanması kolay olan yöntemlerdir. Depolanmış ürünlere zararlıların bulaşmaması, üründe mevcut olanların barınamaması veya popülâsyonlarının yükselmemesi için bazı kültürel önlemlerin alınması gerekmektedir. Bu önlemlerin alınması ile depo ve ambarlar içine konulacak ürünler belirli bir süre zarar görmeden korunmuş olacaktır. Bu önlemleri şu şekilde sıralayabiliriz.
1.1. Ürünün Depoya Alınmasından Önce Alınabilecek Önlemler
Dışarıdan zararlı girişini engellemek üzere pencerelere uygun sıklıkta kafes teli geçirilmeli, depodaki eski ürün artıkları temizlenmeli, depo serin, havadar, aydınlık ve ürünü aktarmaya imkân verecek şekilde bölmeli olmalı, gerekirse deponun iç ve dış yüzeyi kireçle badana edilmelidir. Ayrıca, depolarda olabilecek yarık ve çatlak gibi kısımlar sıvanarak kapatılmalıdır.
1.2. Ürün Depoya Alınırken ve Alındıktan Sonra Alınabilecek Önlemler
Yeni ürün ve eski ürün ayrı ayrı yerlerde depolanmalı, ürünün nemi % 13'den fazla olmamalı, ürün temiz olmalı, depolanmış ürün zararlılarına konukçuluk edebilecek diğer gıda maddeleri depoda bulunmamalıdır. Ürün, çuvallar içerisinde ise ızgara üzerine istiflenmeli, dökme ise tek yığın olarak değil, bir kaç yığın halinde depolanmalı, yığın ve istifler ile duvar arasında 50 cm aralık bırakılmalıdır. Depoya, bulaşık ürün, çuval ve benzeri malzemeler konulmamalıdır.
Ürün depoda kaldığı sürece en az yirmi günde bir kontrol edilmeli, bu esnada üründe zararlı bulaşmasının olup olmadığına bakılmalıdır. Ayrıca, mümkün ise ürünün sıcaklık ve nemi ölçülerek zararlılar için uygun ortam oluşup oluşmadığı incelenmelidir. Sıcaklık ve nem zararlıların gelişmesi için önemli ekolojik etkenler olduğu için, ürün nemi % 9'dan daha az ise böcek faaliyeti durmakta, ürün nemi % 15 ve üzerinde ise zararlı faaliyetini ve zararını artırmaktadır. Depolanmış hububat zararlılarında sıcaklık 10 ^oC'nin altında ise zararlıların üreme ve zararı durmakta, 15 ^oC'de gelişme yavaşlamakta, 20-30 ^oC'de en uygun gelişme ortamını oluşturmakta, 4042 ^oC'de ise ölüm başlamaktadır.
Depolanacak her ürün için alınacak önlemler, ürünün türüne göre farklılıklar göstermektedir. Kuru incir zararlıları için alınacak kültürel önlemlere bahçe döneminden itibaren başlanılmalıdır. Bahçede zararlılara barınak olabilecek kuru dallar, işi bitmiş ilekler, bahar aylarında toplanıp yakılmalı ve toprak sürülmelidir. Hasat döneminde ürün kerevitler üzerinde kurutulmalı ve ürünü bulaşmalardan korumak amacıyla geceleri kerevitler üst üste konularak üzerleri örtülmelidir. Ağaç altına düşen buruk incirler, sabah ve akşam olmak üzere en az iki kez toplanarak sergilere konulmalıdır. Kuruyan incirler, sergilerden her gün, gün ışığında seçilip alınmalıdır. Elde edilen incirler gündüz alım merkezlerine küçük partiler halinde de olsa ulaştırılmalıdır. Bahçe depolarında ve sergilerde geceleri herhangi bir amaçla ışık yakılmamalıdır.
Baklagillerin hasat zamanının ayarlanması ve olgunlaşan ürünün, olgunlaşmayanları bekletmeden hasat edilmesi, tohum böceklerinin bulaşmasına karşı uygulanabilecek en önemli kültürel yöntemdir.
Özellikle, tahıl çeşitleri arasında zararlı böceklere karşı dayanıklılık bakımından önemli farklar bulmaktadır. Örneğin, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde Khapra böceğinin sert buğday çeşitlerinde, yumuşak buğday çeşitlerine göre daha az zararlı olduğu bilinmektedir. Bu sebeple, imkânlar ölçüsünde dayanıklı çeşitlerin ekilmesi önem arz ettiği, hassas çeşitlerin de daha özenle izlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
2. Mekaniksel Mücadele
Mekaniksel olarak zararlıları öldürmek veya zarar yapmalarını önleyebilmek için el, araç veya çeşitli makinaler kullanılarak yapılan mücadele şeklidir.
Tahıl danelerinde beslenen Sitophilus granarius (L.), S. oryaze (L.) ve benzeri zararlılar, entoleter adı verilen bir alet yardımıyla tümüyle yok edilebilmektedir. Bu alette, çok hızlı dönen bir disk üzerine düşürülen daneler, disk üzerinde kalırken, böcekler disk üzerinde kalmayıp hızla aletin iç duvarına çarpmakta ve sonuçta parçalanarak ölmektedirler.
İncir güvesi erginlerinin yumurtalarını yazın incir kurutma sergilerindeki meyveler üzerine bırakmalarını önlemek amacıyla sergiler, akşamüzerleri ve geceleri naylon veya sık dokulu bir bez ile örtülerek büyük ölçüde zarar önlenebilmektedir.
İncir bahçelerinde ekşilik böcekleri ve sirke sinekleri için ilkbahardan itibaren bu bahçelere çekici yem tuzakları asılarak zararlılar toplanabilmektedir. Bu yem tuzağının çekici maddesi 220 gram incir, 0.5 litre su ve bir gram mayadan oluşmaktadır. Bu maddeleri içeren kabın üst kısmında böcek toplama bölümü bulunmakta, ağız kısmı ise zararlıların içeriye girmesine uygun sıklıkta bir tel ile kapatılmaktadır. Yem tarafından çekilerek içeri giren böcek, filitreye emdirilerek toplama bölümüne yerleştirilen ilacın buharının etkisi ile öldürülmektedir. Tuzağın aktif maddesi ve ilaçlı filitre 15 günde bir yenilenmekte, bu tuzaklar bahçelerde dekara bir adet hesabı ile yerleştirilmektedir. Bu tuzaklar, ilkbahar başından itibaren kışlıktan çıkan böcek popülâsyonunu önemli derecede etkilemekte ve zararlıların gelecek nesillerle oluşacak popülâsyonunu azaltmaktadır.
2.1. Depolanmış Ürün Zararlısı Böceklere Karşı Kullanılan Tuzaklar
Depo veya kapalı alanlardaki zararlıları kontrol altına almada tuzak kullanımının mazisi oldukça eskilere kadar gitmektedir. Depolanmış ürün zararlısı böceklerin bulaşmasını önleyen, zararını ve yoğunluğunu azaltan veya tamamen ortadan kaldıran çeşitli tuzaklar geliştirilmiştir. Bu tuzaklar, önceden tahmin, zararın fark edilmesi ve mücadele amaçlı kullanılmaktadır. Bu tuzaklarda, feromonlar, cezbediciler ve yemler veya her üçünden de birlikte yararlanılmaktadır. Kullanılacak zararlıya göre tuzak tipi ve tuzakta kullanılacak materyal değişiklik göstermektedir.
Kullanılma şekillerine göre depolanmış ürün zararlısı böceklere karşı kullanılan tuzaklar dört grup altında toplanmaktadırlar. Bunlar:
2.1.1. Işık Tuzakları
Genelde eczacılıkta ve gıda işleme yerlerinde yaygın olarak kullanılan ışık tuzakları depolanmış ürün zararlısı böceklerin yönetiminde de sınırlı da olsa kullanılmaktadır. Bu tuzaklarda kullanılan siyah ışıklı (UV) lambalar, depolanmış ürün zararlılarını da içeren çok değişik böcek türler için cezbedicidir. Çok yaygın olmamasına rağmen bazı tuzaklarda sadece toplama kapları ve ışık kullanılmaktadır. Çok başarılı bir şekilde kullanılan ışık tuzakları elektrikli ızgara tipi olanlardır. Bunlarda uçan böcekleri cezbetmede siyah ışık kullanılmaktadır.
Ticari olarak üretilen elektrikli modellerde 20 wattan, 40 watt'a kadar tek UV lambaları kullanılmakta, elektrik tellerine düşük akım (9 ma) ve yüksek voltaj (5.000 volt) çıkışlı transformotorlarla güç verilmektedir. Bu tuzaklar, köşelere, duvarlar üzerine veya tavana monte edilmektedir. Yapılan çalışmalar, bu tuzakların tavan kısmından daha aşağıya da monte edilebileceğini göstermiştir. Ancak, yükseğe monte edilen tuzakların depolanmış ürün zararlısı böceklere karşı daha etkili olduğu belirtilmektedir. Tavan kısmı hassas olan depolarda tuzakları buralara monte etmemek gerekmektedir. Ayrıca, tuzakların sık sık temizlenmesi gerektiğinden temizlenmenin kolay yapılabileceği ve tuzak içerisinde biriken materyalin kolayca dışarı çıkarılabileceği yerlere asılması gerekir.
Hareket kabiliyeti yavaş olan böceklere karşı düşük akımlı (2 ma) ve düşük voltajlı (76-79 volt) elektrikli ikinci tip tuzaklar kullanılmaktadır. Bu tuzaklara, her sekiz dakikada bir dakika süre ile elektrik verilmektedir. Ticari olarak üretilenlerde, iki adet 15 watt UV lamba kullanılmaktadır. Böcekler, lambalar tarafından tuzaklar üzerine çekilir ve teller üzerine değdiğinde sersemleyenler buradan yapışkan tabla üzerine düşerler. Yapışkan tabla zaman zaman kolayca değiştirilebilecek yapıdadır. Bu tuzaklarda havadan kaynaklanan kirlenme olmadığı için hassas alanlarda rahatça kullanılabilirler.
Depolanmış ürün zararlısı böcekler için ışık tuzakları, başta çiftleşmiş dişilerin yayılmalarını azaltmak ve böcek faaliyetlerini izlemek amacıyla kullanılmaktadır. Tuzaktaki toplama kapları veya tahtaları böcek türlerinin yoğunluğu ve çeşitliliği hakkında devamlı bilgi verebilmektedir. Bu tuzaklarda kullanılan siyah ışıklı lambalar, belirli zaman sonra etkilerini yitirecekleri için 6-12 ayda bir yenilenmelidir.


Prof.Dr.Erol YILDIRIM ---Prof.Dr.Hikmet ÖZBEK -- Prof.Dr.İrfan ASLAN
Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü

[ubeyd]

Cevap: 4. DEPOLANMIŞ ÜRÜN ZARARLISI BÖCEKLERE KARŞI KULLANILAN MÜCADELE YÖNTEMLERİ

2.1.2. Havai Tuzaklar
Başta güveler olmak üzere, uçan depolanmış ürün zararlısı böceklere karşı çok sayıda yapışkan tuzak geliştirilmiş ve bu tuzaklar temelde hasat öncesi zarar yapan, yani arazideki böceklere karşı kullanılmaktadır. Tuzaklarda bulunan cezbediciler tarafından çekilen böcekler tuzaklara gelip yapışmaktadırlar. Yapışkan tuzak olarak hazırlanan diğer tuzaklar, oluklu kâğıtlar, mukavvalar, kâğıt şeritler, boş tüpler ve geniş pervane kanatlı tuzaklar olup depolanmış ürün zararlısı böceklere karşı kullanılmaktadırlar. Değişik şekilde hazırlanmış ve ticari olarak üretilen yapışkan tuzaklar, Lasioderma serricorne (F.) (Tatlı Kurt)'ye karşı kullanılmaktadır. Bu tuzaklar, yukarıdan asılabileceği gibi, duvara veya dikey olarak da yerleştirilebilir. Küçük hunisel feromon tuzakları biyolojik çalışmalar için Trogoderma türlerini toplamada da kullanılmaktadır. Geniş ve büyük huni tipi tuzaklar, özellikle depolanmış ürün zararlısı güveler için hazırlanmış, badem güvesi, tütün güvesi ve akdeniz un güvesini gözlemek için kullanılmaktadır. Koruyucu kapaklı plastik huniler, cezbedici feromonla doldurularak güveleri çekebilecek bir merkeze asılır. Tuzağa gelen güveler toplama kabında birikir. Bu tuzaklardaki toplama kaplarının etrafları toz ilaçla kaplanmıştır ve bu şekilde ticari olarak satılıp kullanılmaktadırlar. Ayrıca, kabuk böcekleri için hazırlanmış olan dikey çoklu huni tuzaklar feromonla birlikte Rhizopertha dominica (F.) (Ekin Kambur Biti)'ya karşı da kullanılmaktadır.
Feromon içeren havai yapıştırıcı tuzaklar, ticari olarak üretilmektedir. Bu tuzaklar, uçma kapasitesine sahip erginlere karşı kullanılabilmektedir. Bu tuzakların kullanıldığı türler, Plodia interpunctella, Cadra cautella, C. figulilella, Ephestia kuehniella, E. elutella, Trogoderma variabile, T. inclusum, Rhizopertha dominica ve Prostephanus truncatus'dur.
2.1.3. Yüzeye Yerleştirilen Tuzaklar
Bu tip tuzaklar, prensip olarak uçma kapasitesi olmayan, bulundukları ürünün yüzeyinde veya belirli derinliklerde dolaşabilen zararlılar için kullanılmaktadır. İlk geliştirilen tuzaklar, bu tip zararlılar için kullanılmıştır.
Bir zamanlar, oluklu mukavvaların oluklarına zehirli yem yerleştirilerek geliştirilen tuzaklar yaygın bir şekilde kullanılmışlardır. Daha sonra, bu tip tuzaklar biraz daha geliştirilmiş ve "yem çantası tuzağı" veya "yem torbası tuzağı" olarak isimlendirilen tuzaklar kullanılmıştır. Bu tuzaklarda çekici yem karışımı, elek teli veya delikli zarf içerisine yerleştirilmiştir.
Oluklu ve sığınak tipi tuzaklar, değiştirilerek içerisine insektisit, patojen, yapışkan yüzeyli plaklar, çukura düşmeyi sağlayan aygıtlar, boru tipinde cihazlar, feromon veya bunların kombinasyonları kullanılmaktadır.
Un bitine karşı kullanılan yapışkan tuzaklarda toplama feromonları veya bunların sentetikleri kullanılmaktadır. Aslında, yapışkan yüzey çukur olduğu için oluklu mukavvalarda kabarık kısımdan geçen böcekler bu çukurda bulunan yapışkan yüzeyine düşerler.
Oluklu mukavva tuzaklar, ilk kez tarla şartlarında Attagenus ve Trogoderma türleri için feromon testlerinde kullanılmıştır. Her iki cinsin de erkek bireyleri tuzak tarafından cezbedilip tuzağın dış kısmında ölmüşlerdir. Çukura düşme aygıtına cezbedici olarak buğday embriyo yağı ilave edildiğinde tuzağa gelen böcekleri etkili bir şekilde öldürdüğü için insektisit kullanımına gerek olmamaktadır. Bu tuzak dört adet cezbedici feromon yerleştirilebilecek odaya sahiptir. Ayrıca, cezbedicinin dikey olarak yayılması ve böceklerin hareketi için bir hava odası mevcuttur. Bu tuzaklarda, çift taraflılarda böceği görmek ve ölen böcekleri tahrip etmeden çıkarmak zor olduğu için tek taraflı oluklu kâğıtlar kullanılmaktadır. Tek yüzü boyuna katlanmış oluklu kâğıdın dış kenarları açık olduğu için her taraftan böcek girebilmektedir. Bu tuzakların neme daha uzun süreli dayanan bir kılıf ile kaplanması daha faydalı olmakta ve bu kılıf cezbedici feromonun etkisinin daha uzun süre devam etmesini sağlamaktadır. Khapra böceğine karşı yeni bir tuzak geliştirilmiş ve bu tuzak böceğin davranışlarının izlenmesi ve diğer kullanım ihtiyaçlarını karşılamakta ve hem ergin hem de larvaları cezbedicidir. Gıda maddelerine ihtiyaç duyulur veya duyulmaz, insektisite gereksinim duymaz, yer işgal etmemesi için duvara monte edilebilir ve uzun süre fonksiyonelliğini sürdürür.
Khapra böceği tuzağında cezbedici feromon ve buğday tanesi veya susam yağından oluşan cezbedici gıda plastik bir tabla üzerine yerleştirilir ve böylece erkekler tuzak tablalarının kenarlarına doğru veya üzerine çekilirler. Bu tablalar, erkeklerin bu toplama tepsisi üzerinde, olukların içerisinde veya cezbedici etrafında toplanmasını engeller. Khapra böceği tuzağı bir köpük üzerine dikey olarak monte edilir. Tuzak ve dışa taşan köpük şerit yüzeyi arasında bir boşluk oluşturulur. Bu tuzaklar, Tribolium confusum, T. castaneum, Oryzaephilus surinamensis, O. mercator, Trogoderma granarium, T. variabile, T. inclusum, Attagenus unicolor veAnthrenus türlerinin ergin ve larvalarına karşı etkili bir şekilde kullanılmaktadır.
Son yıllarda yapılan çalışmalar yere dikey olarak yerleştirilmiş khapra böceği tuzaklarına buğday tanesinden yapılan yemlemenin daha verimli olduğu sonucunu ortaya koymuştur. Bu şekilde yemlemede tuzağa gelen larva sayısında önemli artışlar olmuştur.
Tribolium tuzağı olarak son zamanlarda hem cezbedici içeren ve hem de çukur yapılı yerin yüzeyine bitişik olarak yapıştırılan tuzaklar düzenlenmiştir. Hem gıda cezp edicili ve hem de feromonlu tuzaklar daha avantajlıdır.
2.1.4. Yığın Halindeki Hububat ve Diğer Ürünler için Hazırlanan Tuzaklar
Havai tuzaklar, tahıl depolarındaki zararlıların izlenmesinde, yüzey tuzakları da yüzeyde veya hemen yüzeyin altındaki zararlılar için kullanılmaktadır. Bazı tuzaklar, özellikle, yığın halindeki taneli ürünler içerisine yerleştirilerek kullanılmak amacıyla hazırlanmıştır. Bu tuzaklar, delikli metal veya plastikten yapılmış sonda şeklinde aletler olup taneli ürünler içerisine yerleştirilerek bu alet üzerindeki deliklerden giren böcekler, tuzak içerisinde toplanmaktadırlar. Çoklu, bağımsız bölümleri olan ve pirinçten yapılmış sonda tipi tuzaklar ekolojik çalışmalarda da kullanılmaktadır. Hububat üzerine yerleştirilen elek teli ile kaplı çukur tuzaklar yalnız veya delikli silindirlere bağlantılı bir şekilde çekici yem konarak veya yemsiz olarak kullanılmaktadır. Hububat depoları için hazırlanan ilk sonda tuzaklar pirinçten yapılmış ve silindir şeklinde, böceklerin girmesi için üst kısmı delikli ve buradan giren böcekler boru boyunca ilerlemekte ve aşağı düşmektedir. Tuzağa düşen böcekler, borunun tabanındaki bölmede toplanmaktadırlar. Daha sonra yapılan tuzaklarda buraya küçük tüp yerleştirilmiştir. Bu tüplerin içerisinin Flnon® ile kaplanması böceklerin kaçmasını minimuma indirmiştir. Daha sonraları silindirdeki delik çaplarının genişletilmesi ile bunların depolanmış mısırlardaki iri yapılı zararlılara karşı kullanılmasına imkân sağlamıştır. Pirinçten yapılan bu tuzakların maliyetinin yüksek olmasından dolayı Lexam® plastikten yapılan delikli sonda tuzaklar geliştirilmiş ve pazarlanmaya başlanmıştır. Plastik tuzaklar, pirinç tuzaklardan daha fazla tutulmuşlardır. Kolay taşınabilir ve daha kolay yığın içerisine yerleştirilebilmektedir. Yapılan çalışmalarla, delik çapının 2.8'den 3.8 mm'ye çıkarılması ile mısır yığınlarında bulunan Cryptolestes pusillus (Schoenherr) ve Tribolium castaneum (Herbst)'un yakalanması sağlanmıştır. Bir diğer sonda tuzak da delikli kısmı pahalı olmayan polietilenden yapılmış tuzaklardır. Bazı şartlarda bu tuzaklar lexam sondalarından daha etkilidirler. Zira bu tuzakların yüzeylerindeki delik sayılarının daha fazla ve geniş olması ile yapım masraflarının daha ucuz olması daha fazla kullanılmasını sağlamaktadır.
3. Fiziksel Mücadele
Zararlıların yaşadıkları ortamın fiziksel özelliklerini değiştirmek suretiyle zararlıyı etkisiz hale getirme, faaliyetini azaltma veya yok etmeye yönelik çalışmalara fiziksel mücadele denmektedir. Bu mücadele şekli aşağıdaki yöntemlerle yapılır.
3.1. Yüksek Sıcaklıktan Yararlanma
Böcek ve akarlar, belirli sıcaklık derecelerinde kısa zamanda ölmektedirler. Bundan dolayı da gıda maddeleri, giyecekler ve diğer materyaller böcek ve akar ile bulaşık ise yüksek sıcaklık uygulanarak öldürülebilmektedir. Ancak, sıcaklığın derecesi ve uygulama metodu ürüne zarar vermeyecek ve zararlıyı öldürecek şekilde ayarlanmalıdır. Örneğin, Ephestia. ve Sitophilus türleri gibi depolanmış ürün zararlısı böcekler, 52-55 ^oC sıcaklıkta etüv veya fırınlarda öldürülebilmektedirler.
Yüksek frekanslı elektrik akımı ile ısıtma, mikro dalga veya kızılötesi ışınla da depolanmış ürün zararlısı böcekler ile mücadele yapılabilmektedir. Ancak, bu yöntemler pahalı olduğu için şimdilik geniş kullanımları mevcut değildir.
3.2. Düşük Sıcaklıktan Yararlanma
Zararlıları yok etmek için düşük sıcaklıktan uygulamada fazla yararlanılamamaktadır. Ancak, düşük sıcaklık zararlıların yaşama ve çoğalma faaliyetlerini azalttığı veya durdurduğu için bazı böceklerin mücadelesinde uygulanabilmektedir. Özellikle, depolarda yaş meyve ve sebzeler 1 -5 ^oC sıcaklıkta hem uzun süre saklanabilmekte ve hem de bazı böceklerin zararından korunabilmektedir.
3.3. Orantılı Nemden Yararlanma
Fiziksel mücadelede genel olarak düşük orantılı nemden yararlanılmaktadır. Depolanmış ürün zararlıları % 50'nin altındaki orantılı nem de yaşayamaz ve çoğalamazlar. Özellikle, depolarda uygulanabilir bir yöntemdir.
3.4. Mineral Tuzlardan Yararlanma
Bu yöntemde amaç, mineral tuzların veya küllerin akar ve yumuşak vücutlu böceklerin vücudunda çizikler meydana getirip, vücut suyunun kaybolmasına sebep olarak, ölümlerine sebep olmaktır. Özellikle, depolanmış tahıl ve baklagil tohumlarında uygulanmaktadır. Bu tohumlar, silikat, talk ve benzeri mineral maddeler ya da volkanik küllerin tozları ile karıştırarak depolandığında böceklerin vücutları çizilip vücut suyunun azalması sebebiyle fiziksel yolla ölüm meydana gelmektedir.
3.5. Atmosfer Gazlarından Yararlanma
Bu yöntem, depo ve ambarlara karbondioksit (CO2), oksijen (O2) ve azot gazlarının, değişik oranlarda verilerek depolanmış ürün zararlısı böcekleri fiziksel yolla öldürmek şeklindedir ve sadece kapalı hacimlerde uygulanmaktadır. Örneğin, depoda O2 oranı % 1'den az veya CO2 oranı % 60 civarında bulundurulursa ve bu şartlar birkaç hafta devam ederse zararlı tamamen yok edilebilmektedir. Depoda, azot oranı düşük gaz karışımları, depolanmış ürün zararlısı böceklerin değişik dönemlerine karşı öldürücü etki yapmaktadır.
Yapılan bir çalışmada, belirli bir ortamda, karbondioksit % 90'a, oksijen % 1'e, nispi nem % 60'a ve sıcaklık ise 20 ^oC'ye ayarlanmış ve bu ortamda Cryptolestes ferrugineus (Stephens)'un 4 günlük bir süre içerisinde erginlerinin % 99'u ve yumurtalarının % 85'nin öldüğü tespit edilmiştir.
Bu metodun etkinliği, gaz karışım oranları, sıcaklık ve nem oranı ile böceğin türü ve biyolojik dönemine bağlı olarak değişmektedir. Yüksek ve düşük atmosfer basınçlarından böcekler etkilendiklerinden gıda maddeleri paketlenmeleri sırasında yüksek ve düşük basınca tabii tutularak, mevcut zararlılar öldürülebilmektedir.



Prof.Dr.Erol YILDIRIM ---Prof.Dr.Hikmet ÖZBEK -- Prof.Dr.?rfan ASLAN
Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü

[selsarac]

DEVAMI:

3.6. Manyetik Alandan Yararlanma
Yüksek gerilimli bir elektrik alanı meydana getirilerek bunun arasından zararlıyla bulaşık olan ürün geçirilmek suretiyle ürün içinde bulunan zararlılar öldürülebilmektedir. Bu amaçla, geliştirilmiş aletler mevcuttur. Ancak, bu metot geniş uygulama alanına sahip değildir.
3.7. Radyasyondan Yararlanma
Radyasyondan böceklerle mücadelede öldürme ve kısırlaştırma şeklinde
60 137
yararlanılmaktadır. Radyasyon kaynağı olarak Cobalt (Co ) ve Cesium (Ce )
kullanılmaktadır. Böceklerin bu maddeler tarafından yayılan gamma ışınları ile öldürülmeleri ve kısırlaştırılmaları sağlanmaktadır.
Radyasyonun öldürücü etkisinden sadece depolanmış ürünlerdeki zararlı böceklere karşı yararlanılmaktadır. Doz türlere göre değişmektedir. Tribolium confusum Jaqcquelin du Val için 12.5 kilorad (Krad)'lık doz iki hafta içinde % 100 oranında ölüme sebep olmaktadır. Trogoderma granarium Everst için 25 Krad ve Sitophilus granarius (L.) için ise 16 Krad öldürücü doz olarak saptanmıştır. Genellikle, 250-500 Krad arasındaki çok yüksek dozlar böceklerde 24 saat içinde % 100 ölüm meydana getirmektedir.
4. Karantina Önlemleri
Ülkemizde bulunmayan bir zararlı veya hastalık etmenin yurt içine girmesine, ülkemizde bulunan zararlı ve hastalık etmenin ise bir bölgeden diğerine taşınmasını önlenmeye yönelik çalışmalara karantina önlemleri adı verilmektedir.
Depolanmış ürün zararlılarından Trogoderma granarium Everst iç ve dış karantinaya ve Phthorimaea operculella (Zeller) ise iç karantinaya tabi olan türlerdir.
5. Biyolojik Mücadele
Zararlıların popülâsyonlarını ekonomik zarar eşiğinin altında tutmak amacıyla, zararlıların predatörleri, parazitoitleri, parazitleri veya patojenleri kullanılarak yapılan mücadele çalışmalarına biyolojik mücadele adı verilir. Biyolojik mücadele tek başına uygulanabileceği gibi entegre zararlı yönetimi programları ile birlikte de uygulanabilir. Günümüzde, entegre zararlı yönetimi programlarında biyolojik mücadele oldukça önemli bir yer tutmaktadır.
Depolanmış ürün zararlılarının üründeki tolerans seviyesi düşük olduğu için bu zararlılarla biyolojik mücadele yapılmaz. Aynı zamanda, düşük ekonomik zarar eşiğine sahip böceklerin kontrolünde doğal düşman kullanımı uygun değildir. Bu durum, depolanmış ürün zararlılarının kontrolünde niçin biyolojik mücadelenin yapılmadığını göstermektedir. Fakat kırsal alanlarda bulunan depolarda biyolojik mücadele kullanılma ihtimali vardır. Çünkü ev ihtiyacı için üretim yapan çiftçiler üründeki zararlı sayısına daha fazla tolerans gösterebilirler. Ülkemizde depolanmış ürün zararlıları ile ilgili biyolojik mücadele, Ege Bölgesi'nde kuru incirlerde önemli zararlara sebep olanEphestia türlerine karşı Bracon hebetor Say türü ile ilgili kitle üretim ve salım çalışmaları yapılmıştır. Bu parazitoit baskısının olgun larva popülâsyonu üzerinde oldukça etkili olduğu, fakat zararın önlenmesi yönünde yeterli olmadığı sonucuna varılmıştır.
Biyolojik mücadele ile ilgili olarak bazı biyopreparatlar Lepidoptera takımına ait depolanmış ürün zararlılarına karşı etkili bir şekilde kullanılmaktadırlar. Bacillus thurungiensis en önemli biyopreparat olup, oluşturduğu protein kristalleri böceği direk olarak öldürmeyip, sindirim sistemine ağız yoluyla geçtikten sonra bağırsak cidarında tahribat yaparak böceğin ölmesine sebep olmaktadır. Son yıllarda B. thuringiensis'in Coleoptera türlerine etkili ırkları da geliştirilmiştir.

[selsarac]

6. Biyoteknik Yöntemler
Zararlıların anatomi, morfoloji, biyoloji, fizyoloji ve davranışları üzerinde etkili olan bazı yapay ve doğal maddeler kullanılarak zararlıların normal özellikleri bozulmak suretiyle uygulanan mücadele yöntemlerine biyoteknik yöntemler adı verilmektedir.
Diğer zararlı böceklerde olduğu gibi, depolanmış ürün zararlısı böceklerle mücadelede de biyoteknik yöntemler kullanılabilmektedir. Bunlardan, özellikle feromonlar depolanmış ürün zararlılarına karşı etkin bir şekilde kullanılmaktadır. Depolanmış ürün zararlılarına karşı feromonla cezbedilen tuzakların kullanılmasıyla kitle halinde zararlı böcekler yakalanarak popülâsyon yoğunluğu düşürülmeye çalışılmakta ve zararlılar bu şekilde baskı altında tutulmaktadır. Bu yöntemin başarılı olabilmesi için erkek bireyler şaşırtılarak dişilerle buluşması engellenmektedir. Diğer taraftan, feromonlar, direk olarak bir mücadele yöntemi olarak kullanımı dışında mücadelede yardımcı olarak da kullanılmaktadır. Özellikle, depolanmış ürünlerdeki zararlı böceklerin biyolojileri ve davranışlarının izlenmesinde yararlanılmaktadır. Ayrıca, yakalanması zor olan böcekleri ortaya çıkarıp bulmada da feromonlar kullanılmaktadır. Örneğin, zararlıların uçuş periyodu, dağılımı ve yoğunluğu ve mevsimsel hareketleri feromonlar sayesinde tespit edilebilmektedir.
Ülkemizde, Ege Bölgesi'ndeki incirlerde incir kurtlarının bulaşmasının feromon tuzaklarıyla önlenmesi üzerine bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada 5 yem tuzağı ve 2 sentetik seks feromonu kullanılmış ve sonuçta feromon tuzaklarının çekicilik yönünden yem tuzaklarından daha etkili olduğu, ancak, depodaki zararlı popülâsyonuna oranla yakalanan birey sayısının düşük olması sebebiyle, şimdilik bulaşmaları önleme açısından etkili olamayacağı saptanmıştır.
Feromon tuzakları, depolanmış ürün zararlısı böceklerin, yeni besin kaynaklarına göçlerini engelleyebilmektedir. Bu durum iyi inşa edilmiş depolarda, modern besin saklama ve depolama yöntemlerinin uygulandığı yerlerde geçerlidir. Feromon tuzakları, depolanmış ürün zararlılarının kitle halinde yakalaması, depoların böcekle bulaşık olup olmadığı ve salgın alanlarının belirlenmesi, zararlıların popülâsyon durumlarının izlenmesi ve çiftleşme davranışlarının bozulması amacıyla kullanılmaktadır. Feromon tuzaklarının, bu faydalarının yanı sıra ürünlerin feromonla bulaşma ihtimali ve riski de bulunmamaktadır. Trogoderma glabrum'un mücadelesinde, feromonla cezbedilen bireyler üzerine patojen spor uygulaması yapılmış ve oldukça başarılı sonuçlar alınmıştır.