Tweet
Böcek cezbedici ilaçlar (Attractant'lar):
Bu gibi kimyasal bileşikler tatbiki entomolojide özellikle böceklerin bazı hareketlerini kontrol etmede önemli rol oynar. Bunlar, böceklerin gıdalarını bulmaya, erkek ve dişilerin birbirlerine gelmelerine ve dişilerin yumurtalarını koymak için uygun bir yer seçmeleri hususunda onların hareketlerini kontrol eder. Bugün böcek cezbeden birçok attractant'lar sentetik yolla yapılmakta ve bunlar zararlı böceklerin tabiattaki durumlarını tespit ve onların populasyon yoğunluklarını öğrenmekte kullanıldığı gibi tarımsal savaşta da doğrudan doğruya bazı böceklerin savaşında kullanılmaktadır. Attractant'lar tarımsal savaşta bir tuzak yemi şeklinde kullanılır. Bunun için attractant herhangi bir insektisid ile karıştırılmak suretiyle tatbik edilir. Bu şekilde böcek, cezbedici maddeye kendiliğinden geldiğinden savaş yapılacak alanın her tarafının ilaçlanmasının zorunluluğu ortadan kalkar. Böylece kullanılacak insektisid miktarı en düşük düzeye indirildiği gibi yalnızca savaşılacak böcek öldürülmekte ve tabiattaki denge de pek bozulmamaktadır. Mesela Akdeniz Meyvesineğine (Ceratitis capitata) karşı attractant olarak protein hydrolyzate, organik fosforlu bir ilaçla karıştırılmak suretiyle birçok yıllar başarı ile kullanılmıştır. Yine methyl eugenol isimli bir sentetik attractant naled ile karıştırılarak Doğu Meyvesineğine (Dacus dorsalis) karşı kullanılmıştır (Steiner et al. 1965). Bunlardan başka, C. capitata'ya. karşı trimedlure (Beroza et al. 1961) ve Amphimallon majalis'e karşı da amlure isimli attractant'lar bulunmuştur (Mc Govern et al. 1970). Bazı Sivrisinek türleri dahil, diğer birçok böceklere karşı da etkili attractantlar bulunmuş olup bu husustaki çalışmalar hızla ilerlemektedir.
Beslenmeye engel olucu ilaçlar (Antifeedant'lar):
Son yıllarda zararlılara karşı uygulanmaya çalışılan savaş metotlarına dikkatle bakılacak olursa, onları tamamen ortadan kaldırma amacını gütmemeye doğru bir eğilim olduğu görülebilir. Bundan önceki konularımızda da görüldüğü gibi, örneğin defedici ilaçlar böcekleri toptan bir öldürme metodu değildir. Buna paralel olarak antifeedant'lar da böcekleri yok etme yerine, onları atılan bitkileri yememeye zorlar. Buna karşılık defedici ilaçlarda olduğu gibi kaçırtıcı bir etkisi de yoktur. Ancak böcek, ilaçlı bitkiyi gıda olarak seçememekte ve böylece beslenmek üzere daha başka bitkilere gitmekte ya da aynı bitkide kalarak açlıktan ölmektedir.
Gıdalanmaya engel olan bileşikler yeni olmamakla beraber kullanılan bu terim yenidir. Eskiden bu gibi ilaçlar defediciler (repellent'ler) içinde mütalaa edilmişlerdir. Yukarıda da anlatıldığı gibi beslenmeye engel olucu ilaçlarda defedicilik özelliği olmadığı gibi, bunlar böceklerin iştahını kesme diye bir etkide de bulunmazlar. Bu hususta yapılan pek çok denemelerden sonra bu gibi ilaçlarla, ilaçlanmış bitkileri böceklerin yemedikleri sonucuna varıldığından böyle bir isim verilmesi uygun görülmüştür. Ancak bu özelliği gösteren ilaçların tarihi 1928 yılma kadar geriye gitmekle beraber gerçek anlamda etkili ve pratik sa\aşta kullanılabilecek kadar iyi özelliklere sahip olan bir ilacın bulunması için daha 31 sene geçmesi gerekmiştir.
Bugün denemeler devresinde bulunan antifeedantlar birkaç kimyasal tipe ayrılmaktadır. Genel olarak bu gibi bileşikler ısırıcı-çiğneyici ağız parçalarına sahip böceklere etkili olmaktadır, ilaç bu gibi böceklerin ağız parçalarında, özellikle maxilla'larda tat alma organlarına etkide bulunarak böceğin ilaçlı bitkiyi kendi besini olarak tanımamasına sebep olur. Böylece böcek o bitkide beslenmez. Antifeedant'lann etkisi bu şekilde izah edilmektedir.
Eğer bu gibi ilaçlar pratik savaşta kullanıldığı taktirde, faydalı böceklere kötü etkide bulunmaması, yalnızca zararlıya etkili olması (tam bir selektivite), fazla zehirli olmaması, atıldığı bitkileri diğer klasik ilaçlardan daha etkili olarak korumaları gibi avantajları nedeniyle diğer bütün ilaçlara tercihi düşünülebilir. Ancak geniş tabiat şartlarında yan etkilerinin ne olabileceğini şimdiden kesin olarak söylemek mümkün değildir. Yukarıda sayılan avantajlar şimdiden düşünülmektedir. Buna karşılık bu gibi bileşiklerin sokucu emici ağız parçalarına sahip böceklere etkili olmamaları ve yapılacak savaştan iyi bir sonuç alabilmek için, bitkiyi tamamıyla örtecek şekilde ilaçlanmaya ihtiyaç duyulması (özellikle uç sürgünler ve çabuk büyüyen bitkilerde) mahzur olarak gösterilmektedir. Bu sebeple bu mahzurları gidermek üzere bu gibi ilaçların sistemiklerinin yapılmasına çalışılmaktadır.Pheromone'lar:
Pheromone kelimesi kökü Yunanca olan pherine = havi olma, hormon = tembih, tahrik etme kelimelerinin birleşmesinden meydana gelme bileşik bir kelime olup manası kısaca tahrik edici, tembih edici olarak gösterilebilir. Genel olarak anlamı, herhangi bir hayvanın salgıladığı özel bir salgının aynı türün diğer bireylerinin hareketlerini etkileyebilme olanağıdır.
Böceklerin çoğunda, hayatlarını devam ettirebilmeleri için aynı türe ait bireyler arasında bir çeşit anlaşma zorunluluğu vardır. Mesela tehlike anında bir araya gelerek veya dağılarak savunmalarını sağlamak, erkek ve dişilerin birbirlerini bulmak, alansal hakimiyetlerini sürdürmek, yuvalarını bulmak v.s. gibi hallerde birbirleri ile anlaşmaları, onların hayatlarını devam ettirebilmede çok önemli rol oynar. Özellikle Karıncalar, Bal Arıları, bazı yabani arılar ve Termitler gibi sosyal böcek grupları kolonilerinde bulunan bireyler arasındaki ahenkli anlaşmalar diğer böcek grup-larındakinden çok daha fazla göze batacak şekildedir. Diğer birçok böcek gruplarında, özellikle eşeyli olarak çoğalan böceklerde, bireyler arasındaki anlaşmalar daha çok erkek ve dişilerin çiftleşmek üzeie bir araya gelip buluşmalarına inhisar edecek şekildedir. Diğer bazı böcek gruplarında ise daha az görülmekle beraber onların bir araya gelme ya da dağılmalarını sağlamakta etkili olan pheromone'lar bulunabilir.
işte böcek bireyleri arasında, onların bu türlü birbirleri ile anlaşma sistemlerini tespit etmek suretiyle hareketlerini kontrol ederek ona göre tayin edilecek yollarla onlara karşı yapılacak savaşta bizlere çok önemli ip uçları verme olanağı doğmaktadır. Böceklerin dıştan gelen uyarmalara göre onların hareketlerini ayarlayan , yada etkileyen başlıca fiziksel ve kimyasal olmak üzere iki türlü uyarma kaynağı bulunmaktadır. Fiziksel uyarma kaynakları ses titreşimleri ve elektromanyetik radyasyonlar olarak ikiye ayrılabilir. Kimyasal uyarma kaynakları ise koku ve tat alma yolu ile olmak üzere iki şekilde olur ki bunlardan birincisi gaz, ikincisi de solüsyon halinde olmak üzere böceklerdeki duygu organları vasıtasıyla alınır. Bu bahiste söz edilenler, özellikle kimyasal uyarma kaynaklarıdır.
Böceklerin hareket veya adetlerine tesir eden pheromone'lar tipik olarak koku bırakma şeklinde olup doğrudan doğruya alıcının merkezi sinir sistemini etkiler. Bu şekildeki pheromone'lar genel olarak böceklerin tehlike, cinsel hareket, biı aiaya gelme, dağılma ve alansal hakimiyet gibi onlarm bir takım adetlerine etkili olurlar ve onları tanzim ederler. Böcekleri bir araya getirici pheromone'lar başlıca iki sınıfta incelenebilirler: (1) Sex pheromone'lar ki çok defa literatürde sex attractant'lar olarak da isimlendirilmektedir. Bunlarda pheromone erkek veya dişiden herhangi birisi tarafından salgılanıp diğerini uyararak çiftleşmeyi kolaylaştırmak üzere bir araya gelmelerine yardım eder. (2) Genel olarak bir araya gelme pheromone'u: Bunda da bir tüze bağlı herhangi bir bireyden ifraz edilen fakat aynı türün hem erkek ve hem de dişilerinin her ikisine de etki edecek nitelikte uyaımada bulunanlar olarak ayrılır (Shorey and Gaston, 1967).
Pheromone'lar tarımsal savaşta direkt veya endirekt olmak üzere iki yolla kullanılabilir. Bunlardan endirekt yolla kullanılanlar, zararlı böcek populasyonlarım tayin etmede uygulanmaktadır. Böylece pheromone'lar bazı böceklerin tabiatta bulunuşları, bollukları ve populasyon yoğunluklarını tespit etmede kullanılarak elde edilen bilgilere göre diğer savaş yollarını uygulamak için esas bilgilerin temininde çok önemli rol oynar. Sex pheromone'lar bu şekilde endirekt olarak böcek savaşında kullanılmaktadır. Muhtelif böcek türlerinde tespit edilen sex pheromone'ları hakkında Jacobson (1965) geniş bilgiler vermektedir.
Böcek âdetlerini doğrudan doğruya kontrol eden pheromone'lar özellikle böcek fizyolojisi ile ilgilidir. Bu yolla elde edilen bilgiler daha çok pür bilim olarak kalmış olup henüz daha tatbikatta yer bulmamıştır. Bununla berabeı son yıllarda bazı Yaprak Biti türlerinde, bunların bazı predatörlere karşı alarm pheromone'u olarak isimlendirilen ve cornic-le'lerinden salgılanan bir pheromone tespit edilmiştir (Nault et al. 1973). Tehlike anmda Yaprak Bitlerinin bir ferdi tarafından salgılanan bu türlü bir pheromone, kolonide bulunan diğer bireyleri alarma geçirdiğinden bütün koloni kendisini yere atmakta veya bulunduğu bitkiyi terketmekte-dir ki bunun pratik savaşta önem kazanacağı anlaşılmaktadır.
Kaynak: Türkiye Entomolojisi - Prof Dr. Niyazi LODOS
Bu gibi kimyasal bileşikler tatbiki entomolojide özellikle böceklerin bazı hareketlerini kontrol etmede önemli rol oynar. Bunlar, böceklerin gıdalarını bulmaya, erkek ve dişilerin birbirlerine gelmelerine ve dişilerin yumurtalarını koymak için uygun bir yer seçmeleri hususunda onların hareketlerini kontrol eder. Bugün böcek cezbeden birçok attractant'lar sentetik yolla yapılmakta ve bunlar zararlı böceklerin tabiattaki durumlarını tespit ve onların populasyon yoğunluklarını öğrenmekte kullanıldığı gibi tarımsal savaşta da doğrudan doğruya bazı böceklerin savaşında kullanılmaktadır. Attractant'lar tarımsal savaşta bir tuzak yemi şeklinde kullanılır. Bunun için attractant herhangi bir insektisid ile karıştırılmak suretiyle tatbik edilir. Bu şekilde böcek, cezbedici maddeye kendiliğinden geldiğinden savaş yapılacak alanın her tarafının ilaçlanmasının zorunluluğu ortadan kalkar. Böylece kullanılacak insektisid miktarı en düşük düzeye indirildiği gibi yalnızca savaşılacak böcek öldürülmekte ve tabiattaki denge de pek bozulmamaktadır. Mesela Akdeniz Meyvesineğine (Ceratitis capitata) karşı attractant olarak protein hydrolyzate, organik fosforlu bir ilaçla karıştırılmak suretiyle birçok yıllar başarı ile kullanılmıştır. Yine methyl eugenol isimli bir sentetik attractant naled ile karıştırılarak Doğu Meyvesineğine (Dacus dorsalis) karşı kullanılmıştır (Steiner et al. 1965). Bunlardan başka, C. capitata'ya. karşı trimedlure (Beroza et al. 1961) ve Amphimallon majalis'e karşı da amlure isimli attractant'lar bulunmuştur (Mc Govern et al. 1970). Bazı Sivrisinek türleri dahil, diğer birçok böceklere karşı da etkili attractantlar bulunmuş olup bu husustaki çalışmalar hızla ilerlemektedir.
Beslenmeye engel olucu ilaçlar (Antifeedant'lar):
Son yıllarda zararlılara karşı uygulanmaya çalışılan savaş metotlarına dikkatle bakılacak olursa, onları tamamen ortadan kaldırma amacını gütmemeye doğru bir eğilim olduğu görülebilir. Bundan önceki konularımızda da görüldüğü gibi, örneğin defedici ilaçlar böcekleri toptan bir öldürme metodu değildir. Buna paralel olarak antifeedant'lar da böcekleri yok etme yerine, onları atılan bitkileri yememeye zorlar. Buna karşılık defedici ilaçlarda olduğu gibi kaçırtıcı bir etkisi de yoktur. Ancak böcek, ilaçlı bitkiyi gıda olarak seçememekte ve böylece beslenmek üzere daha başka bitkilere gitmekte ya da aynı bitkide kalarak açlıktan ölmektedir.
Gıdalanmaya engel olan bileşikler yeni olmamakla beraber kullanılan bu terim yenidir. Eskiden bu gibi ilaçlar defediciler (repellent'ler) içinde mütalaa edilmişlerdir. Yukarıda da anlatıldığı gibi beslenmeye engel olucu ilaçlarda defedicilik özelliği olmadığı gibi, bunlar böceklerin iştahını kesme diye bir etkide de bulunmazlar. Bu hususta yapılan pek çok denemelerden sonra bu gibi ilaçlarla, ilaçlanmış bitkileri böceklerin yemedikleri sonucuna varıldığından böyle bir isim verilmesi uygun görülmüştür. Ancak bu özelliği gösteren ilaçların tarihi 1928 yılma kadar geriye gitmekle beraber gerçek anlamda etkili ve pratik sa\aşta kullanılabilecek kadar iyi özelliklere sahip olan bir ilacın bulunması için daha 31 sene geçmesi gerekmiştir.
Bugün denemeler devresinde bulunan antifeedantlar birkaç kimyasal tipe ayrılmaktadır. Genel olarak bu gibi bileşikler ısırıcı-çiğneyici ağız parçalarına sahip böceklere etkili olmaktadır, ilaç bu gibi böceklerin ağız parçalarında, özellikle maxilla'larda tat alma organlarına etkide bulunarak böceğin ilaçlı bitkiyi kendi besini olarak tanımamasına sebep olur. Böylece böcek o bitkide beslenmez. Antifeedant'lann etkisi bu şekilde izah edilmektedir.
Eğer bu gibi ilaçlar pratik savaşta kullanıldığı taktirde, faydalı böceklere kötü etkide bulunmaması, yalnızca zararlıya etkili olması (tam bir selektivite), fazla zehirli olmaması, atıldığı bitkileri diğer klasik ilaçlardan daha etkili olarak korumaları gibi avantajları nedeniyle diğer bütün ilaçlara tercihi düşünülebilir. Ancak geniş tabiat şartlarında yan etkilerinin ne olabileceğini şimdiden kesin olarak söylemek mümkün değildir. Yukarıda sayılan avantajlar şimdiden düşünülmektedir. Buna karşılık bu gibi bileşiklerin sokucu emici ağız parçalarına sahip böceklere etkili olmamaları ve yapılacak savaştan iyi bir sonuç alabilmek için, bitkiyi tamamıyla örtecek şekilde ilaçlanmaya ihtiyaç duyulması (özellikle uç sürgünler ve çabuk büyüyen bitkilerde) mahzur olarak gösterilmektedir. Bu sebeple bu mahzurları gidermek üzere bu gibi ilaçların sistemiklerinin yapılmasına çalışılmaktadır.Pheromone'lar:
Pheromone kelimesi kökü Yunanca olan pherine = havi olma, hormon = tembih, tahrik etme kelimelerinin birleşmesinden meydana gelme bileşik bir kelime olup manası kısaca tahrik edici, tembih edici olarak gösterilebilir. Genel olarak anlamı, herhangi bir hayvanın salgıladığı özel bir salgının aynı türün diğer bireylerinin hareketlerini etkileyebilme olanağıdır.
Böceklerin çoğunda, hayatlarını devam ettirebilmeleri için aynı türe ait bireyler arasında bir çeşit anlaşma zorunluluğu vardır. Mesela tehlike anında bir araya gelerek veya dağılarak savunmalarını sağlamak, erkek ve dişilerin birbirlerini bulmak, alansal hakimiyetlerini sürdürmek, yuvalarını bulmak v.s. gibi hallerde birbirleri ile anlaşmaları, onların hayatlarını devam ettirebilmede çok önemli rol oynar. Özellikle Karıncalar, Bal Arıları, bazı yabani arılar ve Termitler gibi sosyal böcek grupları kolonilerinde bulunan bireyler arasındaki ahenkli anlaşmalar diğer böcek grup-larındakinden çok daha fazla göze batacak şekildedir. Diğer birçok böcek gruplarında, özellikle eşeyli olarak çoğalan böceklerde, bireyler arasındaki anlaşmalar daha çok erkek ve dişilerin çiftleşmek üzeie bir araya gelip buluşmalarına inhisar edecek şekildedir. Diğer bazı böcek gruplarında ise daha az görülmekle beraber onların bir araya gelme ya da dağılmalarını sağlamakta etkili olan pheromone'lar bulunabilir.
işte böcek bireyleri arasında, onların bu türlü birbirleri ile anlaşma sistemlerini tespit etmek suretiyle hareketlerini kontrol ederek ona göre tayin edilecek yollarla onlara karşı yapılacak savaşta bizlere çok önemli ip uçları verme olanağı doğmaktadır. Böceklerin dıştan gelen uyarmalara göre onların hareketlerini ayarlayan , yada etkileyen başlıca fiziksel ve kimyasal olmak üzere iki türlü uyarma kaynağı bulunmaktadır. Fiziksel uyarma kaynakları ses titreşimleri ve elektromanyetik radyasyonlar olarak ikiye ayrılabilir. Kimyasal uyarma kaynakları ise koku ve tat alma yolu ile olmak üzere iki şekilde olur ki bunlardan birincisi gaz, ikincisi de solüsyon halinde olmak üzere böceklerdeki duygu organları vasıtasıyla alınır. Bu bahiste söz edilenler, özellikle kimyasal uyarma kaynaklarıdır.
Böceklerin hareket veya adetlerine tesir eden pheromone'lar tipik olarak koku bırakma şeklinde olup doğrudan doğruya alıcının merkezi sinir sistemini etkiler. Bu şekildeki pheromone'lar genel olarak böceklerin tehlike, cinsel hareket, biı aiaya gelme, dağılma ve alansal hakimiyet gibi onlarm bir takım adetlerine etkili olurlar ve onları tanzim ederler. Böcekleri bir araya getirici pheromone'lar başlıca iki sınıfta incelenebilirler: (1) Sex pheromone'lar ki çok defa literatürde sex attractant'lar olarak da isimlendirilmektedir. Bunlarda pheromone erkek veya dişiden herhangi birisi tarafından salgılanıp diğerini uyararak çiftleşmeyi kolaylaştırmak üzere bir araya gelmelerine yardım eder. (2) Genel olarak bir araya gelme pheromone'u: Bunda da bir tüze bağlı herhangi bir bireyden ifraz edilen fakat aynı türün hem erkek ve hem de dişilerinin her ikisine de etki edecek nitelikte uyaımada bulunanlar olarak ayrılır (Shorey and Gaston, 1967).
Pheromone'lar tarımsal savaşta direkt veya endirekt olmak üzere iki yolla kullanılabilir. Bunlardan endirekt yolla kullanılanlar, zararlı böcek populasyonlarım tayin etmede uygulanmaktadır. Böylece pheromone'lar bazı böceklerin tabiatta bulunuşları, bollukları ve populasyon yoğunluklarını tespit etmede kullanılarak elde edilen bilgilere göre diğer savaş yollarını uygulamak için esas bilgilerin temininde çok önemli rol oynar. Sex pheromone'lar bu şekilde endirekt olarak böcek savaşında kullanılmaktadır. Muhtelif böcek türlerinde tespit edilen sex pheromone'ları hakkında Jacobson (1965) geniş bilgiler vermektedir.
Böcek âdetlerini doğrudan doğruya kontrol eden pheromone'lar özellikle böcek fizyolojisi ile ilgilidir. Bu yolla elde edilen bilgiler daha çok pür bilim olarak kalmış olup henüz daha tatbikatta yer bulmamıştır. Bununla berabeı son yıllarda bazı Yaprak Biti türlerinde, bunların bazı predatörlere karşı alarm pheromone'u olarak isimlendirilen ve cornic-le'lerinden salgılanan bir pheromone tespit edilmiştir (Nault et al. 1973). Tehlike anmda Yaprak Bitlerinin bir ferdi tarafından salgılanan bu türlü bir pheromone, kolonide bulunan diğer bireyleri alarma geçirdiğinden bütün koloni kendisini yere atmakta veya bulunduğu bitkiyi terketmekte-dir ki bunun pratik savaşta önem kazanacağı anlaşılmaktadır.
Kaynak: Türkiye Entomolojisi - Prof Dr. Niyazi LODOS