Tweet
Takım :THYSANOPTERA
Küçük boyda, silindir vücutlu, parlak, ya da mat renkli ve karada yaş.ayan böcek türlerini kapsayan oldukça büyük bir takımdır.. Diğer böcek gruplarına a it türlerden en,belirgin farklılığı,kanatlarının özel bir yapıya sahip olmasıdır. Öyle ki bu özellik ona takım ismini verdirmiş tir. Türlerinin çoğunun kanatları kirpik şeklinde saçaklara sahiptir. Takım isminin kökü Yunanca'dan gelir, püskül, ya da saçak anlamında olup "saçak kanatlı" şeklinde .kullanılmıştır. Türkçe olarak Kirpik Kanatlılar veya sadece thdps'ler ismi ile tanınırlar. 2. isim- yabancı entomologların çoğu tarafından da kullanılmaktadır.
Thrips'ler küçük, narin yapılı böceklerdir. Çoğu kimseler bunları doğada.gördüklerinde ya önem vermeden geçip giderler, ya da daha fazla olarak gözlerinden kaçarlar, Zaten bu nedenle uzun süre bunlar ü-zerinde pek az araştırma yapılabilmiştir. Ancak 1900'-den sonradır ki thrips'ierle ilgilenilmeye ve üzerlerinde araştırmalar yapılmaya başlanmıştır, Bugün dahi bu böceklerin taksonomileri henüz daha yeterince aydınlığa kavuşturulamamıştır.
GENEL VÜCUT GÖRÜNÜMLERİ VE YAPISI
Her ne kadar etraflı morfolojik açıklamalar bu kitabın kapsamı dışında kalmakta ise de, ilerideki konuların daha iyi şekilde anlaşılabilmesi için burada bu hususta özet olarak bazı bilgilere yer vermek faydalı olacaktır.
Erginleri çıplak gözle kolaylıkla görülürler ve genellikle boyları 0,5-2,0 mm arasında değişir, Avustralya'ya ait dev thrips - (Acanthinothrips spectrum Hal.)'de boy 14,0 mm'ye ulaşabilir. Büyük boyda olan türlerin çoğu Tropik bölgelerde bulunur. Erginler genel olarak uzunca ve silindir vücutludur. Ancak bazı türlerde vücut belirli şekilde kısa, geniş ve yassıca olabilir. Yine bazı türlerde (örneğin Oedaleothrips spp. de olduğu gibi) vücut karıncaya benzer görünümde-
dir, Renkleri çoğunlukla sarı, portakal kırmızımsı, esmer, ya da siyah, veya bunların çeşitli tonları, ya da karışımıdır, Bazı türlerde nimfler kırmızımsı renktedir. Bir thrips türünün genel vücut yapısıŞe~ kil 1'de verilmiştir.
Baş genellikle dörtgene benzer, serbest halde, fakat boyun yoktur, Bileşik gözler büyük, belirgin ve yuvarlak olup bazan bir kaç facet'ten oluşur, Ocelli, kanatlı olanlarda 2 ya da 3 adet olarak bulunursa da kanatsız olanlarda bulunmaz. Antenler kıl şeklinde, kısa ve 6-10 segmentten oluşur. Ancak çoğu türlerde 7-8 segmentten ibarettir (Şekil 2). Antenler önde bileşik gözler arasına ve birbirlerine çok yakın olarak yerleşmiştir. Ağız parçaları, başın alt tarafına yerleşmiş koni şeklinde kısa bir. hort.umJıalindedir, Bu" na koni, ya da hortum ismi verilir. Hortum, böcek istirahat halinde iken altta 1. thorax seğmentinin.alt kısmına doğru uzanmış olarak durur. Ucu bazı gruplarda arkaya doğru uzanmış ise de genellikle aşağıya doğrudur. Uç kısmı yuvarlakça, ya da sivri olabilir. Th-rips türlerinin hepsinde ağız parçaları asimetriktir. Hortum kısaca, önde arası zarla ayrılmış clypeus ve labrum'fian, yanları maxillae'nın galea kısmından, gerisi de ucunda bir çift palpus'lar bulunan labrum'dan oluşmuştur (Şekil 3). Labium'un ucundaki küçük çengellerin böcek beslenirken besin yüzeyini tutmaya yar^ dım ettiği zannedilmektedir. Koni, ya da hortum, içinde sokmaya ya da delmeye yardım eden organlara adeta bir kılıf görevi yapar. Delme organları bir çift silindir şeklinde maxilla stylet'leri ile daha kalın ve daha sertleşmiş halde olan sol mandibula'ya ait bir adet stylet'ten ibarettir. Homoptera ve Heteroptera türlerinde bulunan sağ mandibula'ya ait stylet bunlarda dumura uğramıştır. Buna karşılık bazı türlerde hypopharynx, 4. bir stylet görevi yapabilecek biçimde değişikliğe uğramış durumda olabilir» Mandibula^ sert olan ucu hariç içi oyuktur. Maxilla'ya ait stylet-1 lerin ucu pek az türlerde genişlemiş ve asimetrik olmasına karşılık genellikle belirgin şekilde silindirik olup uçta birbiri üzerine gelerek bir UÇ deliği oluşturur. Bu stylet'lerin kenarları da uzunluğuna birbirleriyle birleşerek oyuklu bir dil biçimini alır. Maxil-la stylet'leri bir çok türlerde uzunca olup baş içine çekilmiş halde bulunur. Ancak bunlar bazı türlerde gerçekten çok uzundur. Örneğin Avustralya'da Casu-arina ağaçlarında yaşayan bazı türlerde olduğu gibi
stylet'ier halka şeklinde başın iç kısmına yerleşmiş olup uzatıldıklarında vücut uzunluğunun yarısına erişebilir durumdadır. Emme pompası başın içindedir. Son yıllarda thrips'lerin besin alma organları üzerinde elektron mikroskop ile yapılan araştırmalar, bu böceklerin maxilla'ya ait stylet'lerinin şimdiye kadar bir çok entomoloji ile ilgili temel kitaplarda belirtildiği şekilde basit iğne gibi birer organ olmadığını göstermiştir. Bunun aksine bu stylet'lerin birbirlerine birleştiğinde bir dil ve kanal sistemi, ve dolayısıyla besinin emildiği bir tüp halinde olduğu anlaşılmış bulunmaktadır.
1. Thorax segmenti genellikle serbestçe hareket etme yeteneğine sahip olmasına karşılık, diğer 2, ve 3. segmentler sabit olup bunlar çoğunlukla birbirine kaynaşmış haldedir. Bacaklar küçük,. birbirine benzer yapıda, ya da bazan ön bacaklar kalınlaşmış haldedir. Bunlar düzs ya da tüberküllü, ya da çengelli olabilirler. Tarsus'lar bir ya da iki segmentli olup uçlarında dışarıya doğru, kas büzülmesi ve kan basıncı İL e şişebilen torba şeklinde acayip bir oluşuma sahiptir. Hatta bu oluşuma bakılarak bir zamanlar thrips'lere takım ismi olarak Physopoda (kese ayaklı) ismi verilmişti. Bu torba ya da kese şeklindeki organ büzüldü-ğü zaman varlığı hemen hemen farkedilmez. Fakat bö" cek yürürken bu torba kan basıncı ile şişer ve böcek bu organ yardımıyla hemen her düzeyde rahatlıkla yürür. Ayrıca tarsus'ların ucunda yürüme ve tutunmada kolaylık sağlayan bir, ya da iki adet tırnak bulunur, Kanatlar yok, büyük oranda küçülmüş, ya da bir çok türlerde olduğu gibi gelişmiş haldedir. Bulunduklarında genellikle uzun, silindirimsi şekilde olup kenarlarında saçaklar bulunur. (Şekil 4). Kanatlar bazan damarlı, bazan damarsız, bazan renkli, ve bazan da renksiz olabilir. Kanatların Vücuda oranla uzunlukları türlere ve eşlere göre değişiklikler gösterebilir. Ayni türe ait her iki eşeyde de uzun ya da kısa kanatlı formlar olabildiği gibi hatta ayni populasyon içindeki ayni cinsiyette dahi polimorfizme rastlanabilir. Bazan bir eşey, ya da her iki eşeyde de fakat genellikle erkekte olmak üzere kanatlar hiç bulunmayabilir. Normal biçimde gelişmiş kanatlar abdomen'in hemen hemen ucuna erişir, ya da onu biraz geçer. Genellikle bir çift mesothorax, bir çift metathorax ve 2 çift de abdomen'de olmak üzere 4 çift stigma bulunur.
Abdomen görülebilen 10 segmentten oluşur. 11. segment bazı türlerde pek küçük olarak bazan görülebilir. 1, abdomen segmenti küçülmüş ve sonuncu segment ise dış genitalia'ya göre değişikliğe uğramıştır. Kai~ de segmenti thorax'a sıkı şekilde birleşmiştir. Tereb-rantia alttakımma bağlı türlerde sonuncu segment dişilerde genellikle koni biçiminde, erkeklerde ise be~ lirgin olarak yuvarlak şekilde son bulur. Bu alttakıma bağlı dişilerde ovipozitör bulunur, Buna karşılık Tu-* bulifera alttakımı türlerinde ise hem erkek ve hem de dişilerde sonuncu segment tüp şeklini almış ve ucunda da çepeçevre setae bulunur. Bu grupta erkekler dış genitalia'dan, dişiler de ovipozitörden yoksundur,
Kaynak: Türkiye Entomolojisi -3 – Prof. Dr. Niyazi LODOS
Küçük boyda, silindir vücutlu, parlak, ya da mat renkli ve karada yaş.ayan böcek türlerini kapsayan oldukça büyük bir takımdır.. Diğer böcek gruplarına a it türlerden en,belirgin farklılığı,kanatlarının özel bir yapıya sahip olmasıdır. Öyle ki bu özellik ona takım ismini verdirmiş tir. Türlerinin çoğunun kanatları kirpik şeklinde saçaklara sahiptir. Takım isminin kökü Yunanca'dan gelir, püskül, ya da saçak anlamında olup "saçak kanatlı" şeklinde .kullanılmıştır. Türkçe olarak Kirpik Kanatlılar veya sadece thdps'ler ismi ile tanınırlar. 2. isim- yabancı entomologların çoğu tarafından da kullanılmaktadır.
Thrips'ler küçük, narin yapılı böceklerdir. Çoğu kimseler bunları doğada.gördüklerinde ya önem vermeden geçip giderler, ya da daha fazla olarak gözlerinden kaçarlar, Zaten bu nedenle uzun süre bunlar ü-zerinde pek az araştırma yapılabilmiştir. Ancak 1900'-den sonradır ki thrips'ierle ilgilenilmeye ve üzerlerinde araştırmalar yapılmaya başlanmıştır, Bugün dahi bu böceklerin taksonomileri henüz daha yeterince aydınlığa kavuşturulamamıştır.
GENEL VÜCUT GÖRÜNÜMLERİ VE YAPISI
Her ne kadar etraflı morfolojik açıklamalar bu kitabın kapsamı dışında kalmakta ise de, ilerideki konuların daha iyi şekilde anlaşılabilmesi için burada bu hususta özet olarak bazı bilgilere yer vermek faydalı olacaktır.
Erginleri çıplak gözle kolaylıkla görülürler ve genellikle boyları 0,5-2,0 mm arasında değişir, Avustralya'ya ait dev thrips - (Acanthinothrips spectrum Hal.)'de boy 14,0 mm'ye ulaşabilir. Büyük boyda olan türlerin çoğu Tropik bölgelerde bulunur. Erginler genel olarak uzunca ve silindir vücutludur. Ancak bazı türlerde vücut belirli şekilde kısa, geniş ve yassıca olabilir. Yine bazı türlerde (örneğin Oedaleothrips spp. de olduğu gibi) vücut karıncaya benzer görünümde-
dir, Renkleri çoğunlukla sarı, portakal kırmızımsı, esmer, ya da siyah, veya bunların çeşitli tonları, ya da karışımıdır, Bazı türlerde nimfler kırmızımsı renktedir. Bir thrips türünün genel vücut yapısıŞe~ kil 1'de verilmiştir.
Baş genellikle dörtgene benzer, serbest halde, fakat boyun yoktur, Bileşik gözler büyük, belirgin ve yuvarlak olup bazan bir kaç facet'ten oluşur, Ocelli, kanatlı olanlarda 2 ya da 3 adet olarak bulunursa da kanatsız olanlarda bulunmaz. Antenler kıl şeklinde, kısa ve 6-10 segmentten oluşur. Ancak çoğu türlerde 7-8 segmentten ibarettir (Şekil 2). Antenler önde bileşik gözler arasına ve birbirlerine çok yakın olarak yerleşmiştir. Ağız parçaları, başın alt tarafına yerleşmiş koni şeklinde kısa bir. hort.umJıalindedir, Bu" na koni, ya da hortum ismi verilir. Hortum, böcek istirahat halinde iken altta 1. thorax seğmentinin.alt kısmına doğru uzanmış olarak durur. Ucu bazı gruplarda arkaya doğru uzanmış ise de genellikle aşağıya doğrudur. Uç kısmı yuvarlakça, ya da sivri olabilir. Th-rips türlerinin hepsinde ağız parçaları asimetriktir. Hortum kısaca, önde arası zarla ayrılmış clypeus ve labrum'fian, yanları maxillae'nın galea kısmından, gerisi de ucunda bir çift palpus'lar bulunan labrum'dan oluşmuştur (Şekil 3). Labium'un ucundaki küçük çengellerin böcek beslenirken besin yüzeyini tutmaya yar^ dım ettiği zannedilmektedir. Koni, ya da hortum, içinde sokmaya ya da delmeye yardım eden organlara adeta bir kılıf görevi yapar. Delme organları bir çift silindir şeklinde maxilla stylet'leri ile daha kalın ve daha sertleşmiş halde olan sol mandibula'ya ait bir adet stylet'ten ibarettir. Homoptera ve Heteroptera türlerinde bulunan sağ mandibula'ya ait stylet bunlarda dumura uğramıştır. Buna karşılık bazı türlerde hypopharynx, 4. bir stylet görevi yapabilecek biçimde değişikliğe uğramış durumda olabilir» Mandibula^ sert olan ucu hariç içi oyuktur. Maxilla'ya ait stylet-1 lerin ucu pek az türlerde genişlemiş ve asimetrik olmasına karşılık genellikle belirgin şekilde silindirik olup uçta birbiri üzerine gelerek bir UÇ deliği oluşturur. Bu stylet'lerin kenarları da uzunluğuna birbirleriyle birleşerek oyuklu bir dil biçimini alır. Maxil-la stylet'leri bir çok türlerde uzunca olup baş içine çekilmiş halde bulunur. Ancak bunlar bazı türlerde gerçekten çok uzundur. Örneğin Avustralya'da Casu-arina ağaçlarında yaşayan bazı türlerde olduğu gibi
stylet'ier halka şeklinde başın iç kısmına yerleşmiş olup uzatıldıklarında vücut uzunluğunun yarısına erişebilir durumdadır. Emme pompası başın içindedir. Son yıllarda thrips'lerin besin alma organları üzerinde elektron mikroskop ile yapılan araştırmalar, bu böceklerin maxilla'ya ait stylet'lerinin şimdiye kadar bir çok entomoloji ile ilgili temel kitaplarda belirtildiği şekilde basit iğne gibi birer organ olmadığını göstermiştir. Bunun aksine bu stylet'lerin birbirlerine birleştiğinde bir dil ve kanal sistemi, ve dolayısıyla besinin emildiği bir tüp halinde olduğu anlaşılmış bulunmaktadır.
1. Thorax segmenti genellikle serbestçe hareket etme yeteneğine sahip olmasına karşılık, diğer 2, ve 3. segmentler sabit olup bunlar çoğunlukla birbirine kaynaşmış haldedir. Bacaklar küçük,. birbirine benzer yapıda, ya da bazan ön bacaklar kalınlaşmış haldedir. Bunlar düzs ya da tüberküllü, ya da çengelli olabilirler. Tarsus'lar bir ya da iki segmentli olup uçlarında dışarıya doğru, kas büzülmesi ve kan basıncı İL e şişebilen torba şeklinde acayip bir oluşuma sahiptir. Hatta bu oluşuma bakılarak bir zamanlar thrips'lere takım ismi olarak Physopoda (kese ayaklı) ismi verilmişti. Bu torba ya da kese şeklindeki organ büzüldü-ğü zaman varlığı hemen hemen farkedilmez. Fakat bö" cek yürürken bu torba kan basıncı ile şişer ve böcek bu organ yardımıyla hemen her düzeyde rahatlıkla yürür. Ayrıca tarsus'ların ucunda yürüme ve tutunmada kolaylık sağlayan bir, ya da iki adet tırnak bulunur, Kanatlar yok, büyük oranda küçülmüş, ya da bir çok türlerde olduğu gibi gelişmiş haldedir. Bulunduklarında genellikle uzun, silindirimsi şekilde olup kenarlarında saçaklar bulunur. (Şekil 4). Kanatlar bazan damarlı, bazan damarsız, bazan renkli, ve bazan da renksiz olabilir. Kanatların Vücuda oranla uzunlukları türlere ve eşlere göre değişiklikler gösterebilir. Ayni türe ait her iki eşeyde de uzun ya da kısa kanatlı formlar olabildiği gibi hatta ayni populasyon içindeki ayni cinsiyette dahi polimorfizme rastlanabilir. Bazan bir eşey, ya da her iki eşeyde de fakat genellikle erkekte olmak üzere kanatlar hiç bulunmayabilir. Normal biçimde gelişmiş kanatlar abdomen'in hemen hemen ucuna erişir, ya da onu biraz geçer. Genellikle bir çift mesothorax, bir çift metathorax ve 2 çift de abdomen'de olmak üzere 4 çift stigma bulunur.
Abdomen görülebilen 10 segmentten oluşur. 11. segment bazı türlerde pek küçük olarak bazan görülebilir. 1, abdomen segmenti küçülmüş ve sonuncu segment ise dış genitalia'ya göre değişikliğe uğramıştır. Kai~ de segmenti thorax'a sıkı şekilde birleşmiştir. Tereb-rantia alttakımma bağlı türlerde sonuncu segment dişilerde genellikle koni biçiminde, erkeklerde ise be~ lirgin olarak yuvarlak şekilde son bulur. Bu alttakıma bağlı dişilerde ovipozitör bulunur, Buna karşılık Tu-* bulifera alttakımı türlerinde ise hem erkek ve hem de dişilerde sonuncu segment tüp şeklini almış ve ucunda da çepeçevre setae bulunur. Bu grupta erkekler dış genitalia'dan, dişiler de ovipozitörden yoksundur,
Kaynak: Türkiye Entomolojisi -3 – Prof. Dr. Niyazi LODOS