Tweet
Kompost Yapımı ve Tarımda Kullanımı
1-DOĞAL SİSTEMLERDE KOMPOSTLAŞMA
Doğada kompostlaşma bir başka ifadeyle canlı organizmaların toprağa karışıp çürüyerek mineralize olması; madde döngüsünü, enerji akışını, doğal sisteme bağlı canlıların yaşamlarını sürdürebilmesini, tüm fiziksel, kimyasal ve biyolojik elemanların denge içerisinde fonksiyonelliğini sürdürmesini sağlayan en önemli olgudur. Doğal ortamlarda bitkilerin yani birincil üreticilerin büyük bir kısmı toprağa geri döner. Parçalanır, çürür, yeniden mineral madde olarak bitkilerin yaşaması için besin kaynağına dönüşür. Yine pek çok büyük, küçük hayvan her türlü atığını toprağa bırakarak yaşar ve sonunda ölerek toprak olur, yani kompostlaşır. Toprakta bitki ve hayvan artıklarının parçalanmasını, karışmasını, çürüyerek toprak olmasını yağmurlarların, güneşten gelen ısının ve diğer iklimsel olayların etkisiyle gerçekleştiren milyonlarca canlı vardır. Kendi yaşamlarını devam ettirip, çoğalırken doğal dengeleri de korumaktadırlar.
2-TARIM SİSTEMLERİNDE KOMPOST KULLANIMININ ÖNEMİ
Tarımsal üretimde amaç insanın temel gıda ve hammadde gereksinimlerini karşılamaktır. Bu yüzden elde edilen ürün doğadakinin aksine sistemin kendisini dengelemesi için toprağa dönmez, sistem dışına çıkar, tüketim merkezlerine ulaşır. Hasattan ve tüketim sonrası kalan atıklar ise ya hayvan yemi, yakacak benzeri anlamlarda değerlenir ya da şehir çöpü dediğimiz atık merkezlerinde birikir. Geçtiğimiz yüzyılın özellikle son ikinci yarısında dünyada ve ülkemizde artan teknoloji ve bilimsel çalışmaların doğrultusunda hibrit tohum, mekanizasyon, sulama ve petrole dayalı kimyasalların sağladığı avantajlarla çoğunlukla geniş alanlarda monokültür uygulamalarla toprak çok yoğun kullanılmıştır. Ürünü biyolojik ve dayandığı kaynak tabanı ekolojik olan tarım sistemleri ekolojinin temel prensipleri olan madde döngüsü, enerji akışı ve populasyon dinamikleri yerine ekonominin prensiplerine göre dış girdi ve ürün çıktısı ilişkisi üzerine değerlendirilmiştir. Bitki besleme konusunda çok sofistike ilerlemeler kaydedilmiş olmasına karşın spesifik çalışmalar hedef bitkinin değişik evrelerindeki besin içeriği ve dolayısıyla isteklerine en çabuk cevap verecek doğrudan topraktan ve üstten bitkiye uygulanan mineraller üzerine yoğunlaşmıştır. Minerallerden bir kısmının döngüsü lokal bazıları ise küreseldir. Yoğun kimyasal kullanımları sistem döngülerini bozmuş, gıda su ve havadaki kirlenmeler diğer canlılarla birlikte doğrudan insan sağlığını tehdit eder boyutlara gelmiştir. Ekolojik yaklaşımlı tarım sistemlerinden birisi olan organik tarım ekosistem sürdürülebilirliğini, toplumların gıda güvencesini, sağlıklı beslenme hakkını, hayvan haklarını ve toplumda sosyal adaleti sağlayacak sonuçlara ulaştıracak işlemlerin tümünü kapsayacak bütüncül bir sistem yaklaşımıdır. Organik tarımda madde döngüleri genel anlamda ürün kaldırmakla sistemin kaybettiği maddeyi çeşitli organik formlarda toprağa geri vermekle dengelenmeye çalışılır. Hayvan gübreleri ve yeşil gübre ile birlikte organik tarımın en önemli bitki besleme girdilerinden birisi komposttur. Doğal ekosistemlerde canlının toprağa karışması ile başlayan çürüme dolayısıyla ayrışma işleminin en son basamağı mineralizasyondur. Toprakta fiziksel, kimyasal ve biyolojik dengelerin sürdürülebilirliği için kompostlaşmanın değişik evreleri farklı dengelere hizmet ederler. Organik maddenin ayrışması ve fermantasyon ile yeniden yapılaşmalarla ligno-protein ve karbonhidratlardan oluşan humus toprak dinamizminin sürdürülebilirliği dolayısıyla bitkilerin besin maddelerini topraktan teminleri açısından çok önemlidir. Humustaki hümin asitleri bitki bünyesinde solunumla ilgili olaylarda olumlu etki yapmakta bilhassa bitki gelişiminin erken dönemlerinde topraktan hümin asit alımı artmaktadır.Ayrıca hümin asitlerine azot bağlanabilmekte, topraktan mineral element özellikle de fosfor alımı artmaktadır. Kompost kullanımı değişik anlamlarda sistem dışına çıkardığımız her türlü bitkisel ve hayvansal organik maddelerden değişik metodlar ve teknikler kullanarak elde edilen ürünün yetiştirme tekniği ve amacına uygun olarak çeşitli şekillerde uygulaması ile olur. Böylece atık maddeleri değerlendirerek kaynak kazanılmış, organik çöplerin uygun olmayan koşullarda depolanmasıyla oluşan doğal kaynakların kirlenmesi ve bozulması önlenmiş olur.Bitkisel üretimde kompost kullanımının amaçlarını şu ana başlıklar altında özetleyebiliriz.
Ø Toprak bünyesinde ve yapısında iyileştirme (tınlı bünye sağlama, tuzluluk, çorak rehabilitasyonu, havalanma, su tutma kapasitesi, geçirgenlik, agregat stabilitesi, su hareketi, katyon değişim kapasitesi vd. fiziksel-kimyasal iyileşmeler)
Ø Topraktaki yararlı organizmaların çoğalması ve fonksiyonlarını sürdürmesi.
Ø Toprağın mineral besin maddesi içeriğine katkı.
Ø Toprağa uygulanan mikro ve makro besin elementlerinden bitkinin daha iyi ve daha uzun sürelerde faydalanması.
Ø Toprak kökenli bitki patojenlerinin biyolojik kontrolü
Ø Süs bitkileri, fidancılık, bodur meyve yetişiriciliği gibi tüplü-saksılı üretimde torf tüf gibi doğal sistemlerden alınan veya fabrikasyon şartlarda elde edilen yetiştirme ortamlarına alternatif ya da destek.
3-KOMPOST ÜRETİMİ : 3-1Kompost Üretiminin Tarihsel Gelişimi
Doğu kültürlerinde kompostlaştırma ve tarımda kullanılmasının tarımın tarihiyle paralel olduğu düşünülebilir. Çin�in nehir deltalarında kompost uygulamalarıyla yüksek nüfusa rağmen toprak verimliliği 4000 yıl boyunca sürdürülebilmiştir. Batı�da komposta ilgi Amerika Tarım Bölümünden Prof. F.H. King�in Uzak Doğu�ya sürekli ziyaretlerinden oluşan birikimini kitaplaştırmasıyla başladı. Daha sonra İngiliz Sir Albert Howard bu kitaptan yola çıkarak İndore metodunu geliştirdi. İyi bir kompostun tek kaynaktan materyal yerine değişik organik atıkların karışımıyla elde edilebileceğini belirtti. 1930�larda İndore metodu dünyanın çeşitli yerlerinde endüstrileşme dönemine girdi. Bu dönemlerde Amerika�da Waksman ve grubu Howard�ın çalışmalarını laboratuar düzeyine çektiler. Aynı dönemlerde Hutchinson ve Richards İngiltere�de yoğunlaştılar.Tüm bu çalışmalar sonucunda kompostun ana fiziksel ve kimyasal parametreleri ve kompostta varolan mikrobiyal interaksiyonlar konusunda önemli kazanımlar elde edildi. En son mekanize yaklaşım insan nüfusunun ve tüketiminin artmasına paralel olarak çok büyük miktarlara ulaşan yerleşim birimleri organik atıklarının (organik belediye çöpleri, kanalizasyon) komposta dönüştürülmesi yönünde oldu. Son 40 yılda en az 30 değişik işleme metodu mutfak ve kanalizasyon atıklarının komposta dönüştürülmesinde kullanıldı.Avrupa Birliği Atıklarla İlgili Kararname biyolojik olarak ayrışabilen şehir atıklarının %65 azaltılmasını amaçlayarak kompost yapımını teşvik etmiş, özel sektörü de özendirmiştir. Ülkemizde henüz gerek iş kolu olarak gerekse yaptırım ve pratik uygulamalar açısından konu yeterli yayılma düzeyine gelememiştir.
3-2Kompost Üretiminde Hammadde SağlayabilecekKaynaklar
Tarım işletmesinde bitkisel ve hayvansal ürünlerden kaynaklanan enerji ve madde olarak hayvan yemi, yakacak, çiftlik gübresi, malçlama gibi daha rasyonel bir amaca doğrudan hizmet etmeyen tüm atıklar. Kışla, okul, işyerleri gibi toplu yemek yenilen yerler ve yemek fabrikalarından kaynaklanan mutfak atıkları.Orman ürünleri üreten işletmelerin talaş, yonga vb. atıkları.Gıda işleme yerlerinden ve fabrikalarından çıkan atıklar (büyük-küçükbaş, kanatlı hayvan kesim yerleri, konserve, alkollü içecek, dondurulmuş gıda, meyve suyu fabrikaları vd.)Şehir kanalizasyon ve çöp atıkları.
Kompost yapımında kullanacağımız materyalimizi seçerken ilk dikkat edeceğimiz nokta sistem döngülerine hizmet etmek yani sürdürülebilirlik ilkesidir. Mümkünse doğal sistemlerden materyal almamalı tarım ve yerleşim sistemlerinin doğrudan daha üretken bir kullanımı olmayan atıklarını tercih etmeliyiz. Ana amaç organik atık maddelerin en az enerji harcayarak en yüksek madde şeklinde doğal kaynak tabanımızı da destekleyerek yetiştirdiğimiz tarım ürünümüzde (yüksek verim adı altında) döngüsünü tamamlatmaktır.Küçük bir tarım işletmesi için hasat sonu atıkları, pazara ürün hazırlarken çıkan atıklar, civarında ormana, tarıma dayalı işletme varsa oralardan elde edebileceği atıklar, çiftlik evinin mutfak ve kanalizasyon atığı kullanılabilecek materyal sağlayabilir. Komposta ne kadar çok değişik kaynaktan materyal girerse ürüne katkı fazlalaşır ve besin içeriği artar. Fiziksel, kimyasal, biyolojik olayların dengesi kolaylaşır. Bir yerleşim biriminin atıklarını (şehir çöpü) komposta dönüştürmek söz konusu olduğunda yerinde ayrım ya da kompost fabrikalarına geldiğinde yabancı maddelerin ayrımı söz konusudur. Yerinde ayrım yapılmayan yerleşim birimlerindeki organik atıklarda en büyük sorunu plastik, cam, teneke gibi yabancı maddeler teşkil etmektedir. Şehir çöpleri için diğer önemli bir konu ağır metallerdir. Bazı gözden kaçan küçük ayrıntılar kompostun son ürün olarak kalitesine etki edebilmektedir. Örneğin trafiğin yoğun olduğu alanlarda elektrik makinasının çektiği atıklarla kurşun oranı artabilmekte, ya da genellikle genç kesimin yaşadığı dolayısıyla bebek nüfusunun yoğun olduğu bir mahallenin çöp ve kanalizasyon atıklarında kullanılan bebe pudraları yüzünden çinko oranı artabilmektedir. Başlangıç materyalinin çeşit ve içeriğine birçok faktör elde etmekte ve amacımıza uygun olarak dikkate almamız gerekmektedir.
1-DOĞAL SİSTEMLERDE KOMPOSTLAŞMA
Doğada kompostlaşma bir başka ifadeyle canlı organizmaların toprağa karışıp çürüyerek mineralize olması; madde döngüsünü, enerji akışını, doğal sisteme bağlı canlıların yaşamlarını sürdürebilmesini, tüm fiziksel, kimyasal ve biyolojik elemanların denge içerisinde fonksiyonelliğini sürdürmesini sağlayan en önemli olgudur. Doğal ortamlarda bitkilerin yani birincil üreticilerin büyük bir kısmı toprağa geri döner. Parçalanır, çürür, yeniden mineral madde olarak bitkilerin yaşaması için besin kaynağına dönüşür. Yine pek çok büyük, küçük hayvan her türlü atığını toprağa bırakarak yaşar ve sonunda ölerek toprak olur, yani kompostlaşır. Toprakta bitki ve hayvan artıklarının parçalanmasını, karışmasını, çürüyerek toprak olmasını yağmurlarların, güneşten gelen ısının ve diğer iklimsel olayların etkisiyle gerçekleştiren milyonlarca canlı vardır. Kendi yaşamlarını devam ettirip, çoğalırken doğal dengeleri de korumaktadırlar.
2-TARIM SİSTEMLERİNDE KOMPOST KULLANIMININ ÖNEMİ
Tarımsal üretimde amaç insanın temel gıda ve hammadde gereksinimlerini karşılamaktır. Bu yüzden elde edilen ürün doğadakinin aksine sistemin kendisini dengelemesi için toprağa dönmez, sistem dışına çıkar, tüketim merkezlerine ulaşır. Hasattan ve tüketim sonrası kalan atıklar ise ya hayvan yemi, yakacak benzeri anlamlarda değerlenir ya da şehir çöpü dediğimiz atık merkezlerinde birikir. Geçtiğimiz yüzyılın özellikle son ikinci yarısında dünyada ve ülkemizde artan teknoloji ve bilimsel çalışmaların doğrultusunda hibrit tohum, mekanizasyon, sulama ve petrole dayalı kimyasalların sağladığı avantajlarla çoğunlukla geniş alanlarda monokültür uygulamalarla toprak çok yoğun kullanılmıştır. Ürünü biyolojik ve dayandığı kaynak tabanı ekolojik olan tarım sistemleri ekolojinin temel prensipleri olan madde döngüsü, enerji akışı ve populasyon dinamikleri yerine ekonominin prensiplerine göre dış girdi ve ürün çıktısı ilişkisi üzerine değerlendirilmiştir. Bitki besleme konusunda çok sofistike ilerlemeler kaydedilmiş olmasına karşın spesifik çalışmalar hedef bitkinin değişik evrelerindeki besin içeriği ve dolayısıyla isteklerine en çabuk cevap verecek doğrudan topraktan ve üstten bitkiye uygulanan mineraller üzerine yoğunlaşmıştır. Minerallerden bir kısmının döngüsü lokal bazıları ise küreseldir. Yoğun kimyasal kullanımları sistem döngülerini bozmuş, gıda su ve havadaki kirlenmeler diğer canlılarla birlikte doğrudan insan sağlığını tehdit eder boyutlara gelmiştir. Ekolojik yaklaşımlı tarım sistemlerinden birisi olan organik tarım ekosistem sürdürülebilirliğini, toplumların gıda güvencesini, sağlıklı beslenme hakkını, hayvan haklarını ve toplumda sosyal adaleti sağlayacak sonuçlara ulaştıracak işlemlerin tümünü kapsayacak bütüncül bir sistem yaklaşımıdır. Organik tarımda madde döngüleri genel anlamda ürün kaldırmakla sistemin kaybettiği maddeyi çeşitli organik formlarda toprağa geri vermekle dengelenmeye çalışılır. Hayvan gübreleri ve yeşil gübre ile birlikte organik tarımın en önemli bitki besleme girdilerinden birisi komposttur. Doğal ekosistemlerde canlının toprağa karışması ile başlayan çürüme dolayısıyla ayrışma işleminin en son basamağı mineralizasyondur. Toprakta fiziksel, kimyasal ve biyolojik dengelerin sürdürülebilirliği için kompostlaşmanın değişik evreleri farklı dengelere hizmet ederler. Organik maddenin ayrışması ve fermantasyon ile yeniden yapılaşmalarla ligno-protein ve karbonhidratlardan oluşan humus toprak dinamizminin sürdürülebilirliği dolayısıyla bitkilerin besin maddelerini topraktan teminleri açısından çok önemlidir. Humustaki hümin asitleri bitki bünyesinde solunumla ilgili olaylarda olumlu etki yapmakta bilhassa bitki gelişiminin erken dönemlerinde topraktan hümin asit alımı artmaktadır.Ayrıca hümin asitlerine azot bağlanabilmekte, topraktan mineral element özellikle de fosfor alımı artmaktadır. Kompost kullanımı değişik anlamlarda sistem dışına çıkardığımız her türlü bitkisel ve hayvansal organik maddelerden değişik metodlar ve teknikler kullanarak elde edilen ürünün yetiştirme tekniği ve amacına uygun olarak çeşitli şekillerde uygulaması ile olur. Böylece atık maddeleri değerlendirerek kaynak kazanılmış, organik çöplerin uygun olmayan koşullarda depolanmasıyla oluşan doğal kaynakların kirlenmesi ve bozulması önlenmiş olur.Bitkisel üretimde kompost kullanımının amaçlarını şu ana başlıklar altında özetleyebiliriz.
Ø Toprak bünyesinde ve yapısında iyileştirme (tınlı bünye sağlama, tuzluluk, çorak rehabilitasyonu, havalanma, su tutma kapasitesi, geçirgenlik, agregat stabilitesi, su hareketi, katyon değişim kapasitesi vd. fiziksel-kimyasal iyileşmeler)
Ø Topraktaki yararlı organizmaların çoğalması ve fonksiyonlarını sürdürmesi.
Ø Toprağın mineral besin maddesi içeriğine katkı.
Ø Toprağa uygulanan mikro ve makro besin elementlerinden bitkinin daha iyi ve daha uzun sürelerde faydalanması.
Ø Toprak kökenli bitki patojenlerinin biyolojik kontrolü
Ø Süs bitkileri, fidancılık, bodur meyve yetişiriciliği gibi tüplü-saksılı üretimde torf tüf gibi doğal sistemlerden alınan veya fabrikasyon şartlarda elde edilen yetiştirme ortamlarına alternatif ya da destek.
3-KOMPOST ÜRETİMİ : 3-1Kompost Üretiminin Tarihsel Gelişimi
Doğu kültürlerinde kompostlaştırma ve tarımda kullanılmasının tarımın tarihiyle paralel olduğu düşünülebilir. Çin�in nehir deltalarında kompost uygulamalarıyla yüksek nüfusa rağmen toprak verimliliği 4000 yıl boyunca sürdürülebilmiştir. Batı�da komposta ilgi Amerika Tarım Bölümünden Prof. F.H. King�in Uzak Doğu�ya sürekli ziyaretlerinden oluşan birikimini kitaplaştırmasıyla başladı. Daha sonra İngiliz Sir Albert Howard bu kitaptan yola çıkarak İndore metodunu geliştirdi. İyi bir kompostun tek kaynaktan materyal yerine değişik organik atıkların karışımıyla elde edilebileceğini belirtti. 1930�larda İndore metodu dünyanın çeşitli yerlerinde endüstrileşme dönemine girdi. Bu dönemlerde Amerika�da Waksman ve grubu Howard�ın çalışmalarını laboratuar düzeyine çektiler. Aynı dönemlerde Hutchinson ve Richards İngiltere�de yoğunlaştılar.Tüm bu çalışmalar sonucunda kompostun ana fiziksel ve kimyasal parametreleri ve kompostta varolan mikrobiyal interaksiyonlar konusunda önemli kazanımlar elde edildi. En son mekanize yaklaşım insan nüfusunun ve tüketiminin artmasına paralel olarak çok büyük miktarlara ulaşan yerleşim birimleri organik atıklarının (organik belediye çöpleri, kanalizasyon) komposta dönüştürülmesi yönünde oldu. Son 40 yılda en az 30 değişik işleme metodu mutfak ve kanalizasyon atıklarının komposta dönüştürülmesinde kullanıldı.Avrupa Birliği Atıklarla İlgili Kararname biyolojik olarak ayrışabilen şehir atıklarının %65 azaltılmasını amaçlayarak kompost yapımını teşvik etmiş, özel sektörü de özendirmiştir. Ülkemizde henüz gerek iş kolu olarak gerekse yaptırım ve pratik uygulamalar açısından konu yeterli yayılma düzeyine gelememiştir.
3-2Kompost Üretiminde Hammadde SağlayabilecekKaynaklar
Tarım işletmesinde bitkisel ve hayvansal ürünlerden kaynaklanan enerji ve madde olarak hayvan yemi, yakacak, çiftlik gübresi, malçlama gibi daha rasyonel bir amaca doğrudan hizmet etmeyen tüm atıklar. Kışla, okul, işyerleri gibi toplu yemek yenilen yerler ve yemek fabrikalarından kaynaklanan mutfak atıkları.Orman ürünleri üreten işletmelerin talaş, yonga vb. atıkları.Gıda işleme yerlerinden ve fabrikalarından çıkan atıklar (büyük-küçükbaş, kanatlı hayvan kesim yerleri, konserve, alkollü içecek, dondurulmuş gıda, meyve suyu fabrikaları vd.)Şehir kanalizasyon ve çöp atıkları.
Kompost yapımında kullanacağımız materyalimizi seçerken ilk dikkat edeceğimiz nokta sistem döngülerine hizmet etmek yani sürdürülebilirlik ilkesidir. Mümkünse doğal sistemlerden materyal almamalı tarım ve yerleşim sistemlerinin doğrudan daha üretken bir kullanımı olmayan atıklarını tercih etmeliyiz. Ana amaç organik atık maddelerin en az enerji harcayarak en yüksek madde şeklinde doğal kaynak tabanımızı da destekleyerek yetiştirdiğimiz tarım ürünümüzde (yüksek verim adı altında) döngüsünü tamamlatmaktır.Küçük bir tarım işletmesi için hasat sonu atıkları, pazara ürün hazırlarken çıkan atıklar, civarında ormana, tarıma dayalı işletme varsa oralardan elde edebileceği atıklar, çiftlik evinin mutfak ve kanalizasyon atığı kullanılabilecek materyal sağlayabilir. Komposta ne kadar çok değişik kaynaktan materyal girerse ürüne katkı fazlalaşır ve besin içeriği artar. Fiziksel, kimyasal, biyolojik olayların dengesi kolaylaşır. Bir yerleşim biriminin atıklarını (şehir çöpü) komposta dönüştürmek söz konusu olduğunda yerinde ayrım ya da kompost fabrikalarına geldiğinde yabancı maddelerin ayrımı söz konusudur. Yerinde ayrım yapılmayan yerleşim birimlerindeki organik atıklarda en büyük sorunu plastik, cam, teneke gibi yabancı maddeler teşkil etmektedir. Şehir çöpleri için diğer önemli bir konu ağır metallerdir. Bazı gözden kaçan küçük ayrıntılar kompostun son ürün olarak kalitesine etki edebilmektedir. Örneğin trafiğin yoğun olduğu alanlarda elektrik makinasının çektiği atıklarla kurşun oranı artabilmekte, ya da genellikle genç kesimin yaşadığı dolayısıyla bebek nüfusunun yoğun olduğu bir mahallenin çöp ve kanalizasyon atıklarında kullanılan bebe pudraları yüzünden çinko oranı artabilmektedir. Başlangıç materyalinin çeşit ve içeriğine birçok faktör elde etmekte ve amacımıza uygun olarak dikkate almamız gerekmektedir.
Comment