Tweet
Çiçeğin, yapısı
Bahçe bitkilerinin çiçekleri yapı, büyüklük, renk ve koku bakımından birbirinden çok farklıdırlar. Bununla birlikte ortak yönleri de vardır. Genel olarak çiçekler, çiçek organlarının oluştuğu bir eksene sahiptirler. Buna çiçek sapı (pedicel, peduncle) denir. Çiçek sapının bir ucunun değişik şekillerde gelişmesi ile oluşan çiçek tablası (receptacle, torus) vardır. Çiçek tablası üzerinde, dıştan içe doğru çanak yapraklar, taç yapraklar, erkek organlar ve dişi organ (organlar) bulunur. Her organın farklı bir yapısı ve fonksiyonu vardır (Şekil 3.4).
Çanak yaprak (sepal): Çiçek tablasının en dış halkasında bulunan, genellikle küçük, yeşil renkli, yaprak benzeri yapılardır. Çanak yaprakların oluşturduğu halkaya çanak (calyx) denir. Tomurcuk pullarının altında yer alan çanak halkası, tomurcuk içinde çiçeğin eşey organlarını örterek onları korur. Kaliksi (calyx) oluşturan çanak yapraklar birbirinden ayrı (chorisepal) veya birleşik (synsepal) olabilirler. Çanak halkası olmayan çiçeklere "asepal" denir. Asma çiçeklerinde ilk gelişme döneminde yeşil renkli 5 adet çanak yaprağın birleşmesinden oluşan calyx bulunur. Salkımların görünmesi ile gelişme durarak çanak yapraklar dumura uğrar (Şekil 3.5).
Taç yaprak (petaî); Çanak halkasının iç tarafında 2. halkada yer alırlar. Bahçe bitkilerinin büyük bir çoğunluğunda taç yapraklar, güzel oluştururlar ve 3. ve 4. halkada bulunan erkek ve dişi organları korurlar. Bazı çiçeklerde çanak ve taç yapraklar aynı renktedirler. Böyle çiçeklerin çiçek örtüsüne "perigone" ve perigonu oluşturan her bir yaprağa da "tepal" denir. Örneğin, ıspanak çiçeklerinde çanak ve taç yaprakların ikisi de yeşil renktedir. Bazı çiçeklerde taç (corolla) ve çanak (calyx) halkası yani çiçek örtüsü bulunmaz. Bu çiçeklere çıplak (achlamydeus) çiçekler denir. Yalmz calyx ya da yalmz corolla'sı olan çiçeklere "monochlamydeus", calyx ve corolla'sı olan çiçeklere de "dichlamydeus" çiçek denir.
Erkek organ (stamen, microsporophyll): Çiçeğin en önemli organlarından biridir. Görevi erkek eşey hücrelerini (polen, microsporocyte) üretmektir. Stamen başçık (anter) ve başçığı çiçek tablasına bağlayan sapçık (filament, mikrosporangiafor) olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Başçıklar ikişer adet çiçek tozu (polen) kesesi (loculus, microsporangium) içeren iki "teka" dan oluşmuştur. Bu iki teka "connective" denen bir doku ile birleşmiştir. Polen keselerinde erkek eşey hücrelerini oluşturacak olan çiçek tozu ana hücreleri (microsporocyte) oluşmaktadır (Şekil 3.6).
Bir çiçeğin tüm erkek organlarına "androecium" denir. Çeşitli türlere ait çiçeklerin erkek organlan arasında şekil, büyüklük ve sayı bakımından farklılıklar vardır. Örneğin, zeytinlerde yalmz 2 adet, elmalarda 15-50, armutlarda ise 20-30 adet erkek organ vardır. Elmalarda anterler sarı renkli, armutlarda ise kırmızı veya mordur. Rüzgarla tozlanan (anemophyl) fındık, ceviz, kestane, dut ve Antep fıstığı gibi türlerde erkek organların sayısı çok fazladır ve çok sayıda çiçek tozu verirler. Buna karşın böceklerle tozlanan (entomophyl) elma, armut, erik, şeftali gibi türlerde erkek organlar hem küçük hem de sayıları daha azdır ve daha az sayıda çiçek tozu verirler. Ayrıca böceklerle tozlanan çiçeklerde, genellikle erkek organlarla taç yapraklar arasında balözü (nektar) çıkaran bezler vardır. Bu bezler bazı çiçeklerde daha farklı yerlerde örneğin, erkek organlarla dişi organ arasında bulunur.
V
Dişi organ (pisti!, macrosporophyll): Çiçeğin en önemli organıdır. Çünkü ancak dişi organı olan çiçeklerden meyve veya tohum alınabilir. Bu nedenle çiçeğin en iyi korunan merkezinde oluşurlar. Dişi organ tepecik (stigma), dişicik borusu (style) ve yumurtalık (ovary) olmak üzere 3 kısımdan oluşur. Stigma dişicik borusunun az veya çok gelişmiş ve pürüzlü bir yapıya sahip en uç kısmıdır. Rüzgarlar tozlanan türlerde dişicik tepesi çok parçalı ya da geniştir. Böceklerle tozlanan türlerde ise stigma salgı bezi dokusuna sahiptir. Dişi organ döllenme olgunluğuna geldiğinde yapışkan bir sıvı salgılayarak çiçek tozlarının çimlenmesi için uygun bir ortam hazırlar. Stil, stigma ile ovaryum arasında uzanan ve çiçek tozu çim borusunun geçişini sağlayan içi dolu ya da kanallı bir yapıya sahiptir. Yumurtalık, dişi organın en önemli kısmı olup bir veya birden fazla meyve yapraktan (carpel) oluşmuştur. Yumurtalığın iç yüzünde, "placenta"
denen bazı bölgelere, göbek bağı (fiınicule) ile bağlanmış tohum taslakları (ovule, macrosporangium) bulunur. Yumurta hücresinin (oospher) oluştuğu embriyo kesesi tohum taslaklarında meydana gelmektedir.
Bitkilerdeki dişi organ sayısı çok değişiktir. Domates, biber, bezelye gibi sebze türleri ile kayısı, erik, kiraz gibi sert çekirdekli meyve türlerinde yalnız bir tane; çilek, ahududu ve böğürtlende ise çok sayıda dişi organ bulunmaktadır. Örneğin, çilekte 20-40 tane dişi organ vardır. Bir çiçekteki dişi organların hepsine "gynoecium" denir.
Bir yumurtalıktaki karpel sayısı ve her karpeldeki tohum taslağı sayısı da farklılık göstermektedir. Örneğin kayısı, erik, kiraz, şeftali, badem türlerinde dişi organ tek karpelden oluşmuştur ve her karpelde 2 tohum taslağı bulunur. Elma, armut ve ayvalar beş karpellidir ve her karpelin birer dişicik borusu vardır. Karpellerdeki tohum taslağı elma ve armutlarda normal olarak 2 adet, ayvada ise 10'dan fazladır. Kavun, karpuz, patlıcan ve domateste ise bu sayı çok daha fazladır.
Kaynak: Genel Bahçe Bitkileri - Prof.Dr Atila GÜNAY
Bahçe bitkilerinin çiçekleri yapı, büyüklük, renk ve koku bakımından birbirinden çok farklıdırlar. Bununla birlikte ortak yönleri de vardır. Genel olarak çiçekler, çiçek organlarının oluştuğu bir eksene sahiptirler. Buna çiçek sapı (pedicel, peduncle) denir. Çiçek sapının bir ucunun değişik şekillerde gelişmesi ile oluşan çiçek tablası (receptacle, torus) vardır. Çiçek tablası üzerinde, dıştan içe doğru çanak yapraklar, taç yapraklar, erkek organlar ve dişi organ (organlar) bulunur. Her organın farklı bir yapısı ve fonksiyonu vardır (Şekil 3.4).
Çanak yaprak (sepal): Çiçek tablasının en dış halkasında bulunan, genellikle küçük, yeşil renkli, yaprak benzeri yapılardır. Çanak yaprakların oluşturduğu halkaya çanak (calyx) denir. Tomurcuk pullarının altında yer alan çanak halkası, tomurcuk içinde çiçeğin eşey organlarını örterek onları korur. Kaliksi (calyx) oluşturan çanak yapraklar birbirinden ayrı (chorisepal) veya birleşik (synsepal) olabilirler. Çanak halkası olmayan çiçeklere "asepal" denir. Asma çiçeklerinde ilk gelişme döneminde yeşil renkli 5 adet çanak yaprağın birleşmesinden oluşan calyx bulunur. Salkımların görünmesi ile gelişme durarak çanak yapraklar dumura uğrar (Şekil 3.5).
Taç yaprak (petaî); Çanak halkasının iç tarafında 2. halkada yer alırlar. Bahçe bitkilerinin büyük bir çoğunluğunda taç yapraklar, güzel oluştururlar ve 3. ve 4. halkada bulunan erkek ve dişi organları korurlar. Bazı çiçeklerde çanak ve taç yapraklar aynı renktedirler. Böyle çiçeklerin çiçek örtüsüne "perigone" ve perigonu oluşturan her bir yaprağa da "tepal" denir. Örneğin, ıspanak çiçeklerinde çanak ve taç yaprakların ikisi de yeşil renktedir. Bazı çiçeklerde taç (corolla) ve çanak (calyx) halkası yani çiçek örtüsü bulunmaz. Bu çiçeklere çıplak (achlamydeus) çiçekler denir. Yalmz calyx ya da yalmz corolla'sı olan çiçeklere "monochlamydeus", calyx ve corolla'sı olan çiçeklere de "dichlamydeus" çiçek denir.
Erkek organ (stamen, microsporophyll): Çiçeğin en önemli organlarından biridir. Görevi erkek eşey hücrelerini (polen, microsporocyte) üretmektir. Stamen başçık (anter) ve başçığı çiçek tablasına bağlayan sapçık (filament, mikrosporangiafor) olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Başçıklar ikişer adet çiçek tozu (polen) kesesi (loculus, microsporangium) içeren iki "teka" dan oluşmuştur. Bu iki teka "connective" denen bir doku ile birleşmiştir. Polen keselerinde erkek eşey hücrelerini oluşturacak olan çiçek tozu ana hücreleri (microsporocyte) oluşmaktadır (Şekil 3.6).
Bir çiçeğin tüm erkek organlarına "androecium" denir. Çeşitli türlere ait çiçeklerin erkek organlan arasında şekil, büyüklük ve sayı bakımından farklılıklar vardır. Örneğin, zeytinlerde yalmz 2 adet, elmalarda 15-50, armutlarda ise 20-30 adet erkek organ vardır. Elmalarda anterler sarı renkli, armutlarda ise kırmızı veya mordur. Rüzgarla tozlanan (anemophyl) fındık, ceviz, kestane, dut ve Antep fıstığı gibi türlerde erkek organların sayısı çok fazladır ve çok sayıda çiçek tozu verirler. Buna karşın böceklerle tozlanan (entomophyl) elma, armut, erik, şeftali gibi türlerde erkek organlar hem küçük hem de sayıları daha azdır ve daha az sayıda çiçek tozu verirler. Ayrıca böceklerle tozlanan çiçeklerde, genellikle erkek organlarla taç yapraklar arasında balözü (nektar) çıkaran bezler vardır. Bu bezler bazı çiçeklerde daha farklı yerlerde örneğin, erkek organlarla dişi organ arasında bulunur.
V
Dişi organ (pisti!, macrosporophyll): Çiçeğin en önemli organıdır. Çünkü ancak dişi organı olan çiçeklerden meyve veya tohum alınabilir. Bu nedenle çiçeğin en iyi korunan merkezinde oluşurlar. Dişi organ tepecik (stigma), dişicik borusu (style) ve yumurtalık (ovary) olmak üzere 3 kısımdan oluşur. Stigma dişicik borusunun az veya çok gelişmiş ve pürüzlü bir yapıya sahip en uç kısmıdır. Rüzgarlar tozlanan türlerde dişicik tepesi çok parçalı ya da geniştir. Böceklerle tozlanan türlerde ise stigma salgı bezi dokusuna sahiptir. Dişi organ döllenme olgunluğuna geldiğinde yapışkan bir sıvı salgılayarak çiçek tozlarının çimlenmesi için uygun bir ortam hazırlar. Stil, stigma ile ovaryum arasında uzanan ve çiçek tozu çim borusunun geçişini sağlayan içi dolu ya da kanallı bir yapıya sahiptir. Yumurtalık, dişi organın en önemli kısmı olup bir veya birden fazla meyve yapraktan (carpel) oluşmuştur. Yumurtalığın iç yüzünde, "placenta"
denen bazı bölgelere, göbek bağı (fiınicule) ile bağlanmış tohum taslakları (ovule, macrosporangium) bulunur. Yumurta hücresinin (oospher) oluştuğu embriyo kesesi tohum taslaklarında meydana gelmektedir.
Bitkilerdeki dişi organ sayısı çok değişiktir. Domates, biber, bezelye gibi sebze türleri ile kayısı, erik, kiraz gibi sert çekirdekli meyve türlerinde yalnız bir tane; çilek, ahududu ve böğürtlende ise çok sayıda dişi organ bulunmaktadır. Örneğin, çilekte 20-40 tane dişi organ vardır. Bir çiçekteki dişi organların hepsine "gynoecium" denir.
Bir yumurtalıktaki karpel sayısı ve her karpeldeki tohum taslağı sayısı da farklılık göstermektedir. Örneğin kayısı, erik, kiraz, şeftali, badem türlerinde dişi organ tek karpelden oluşmuştur ve her karpelde 2 tohum taslağı bulunur. Elma, armut ve ayvalar beş karpellidir ve her karpelin birer dişicik borusu vardır. Karpellerdeki tohum taslağı elma ve armutlarda normal olarak 2 adet, ayvada ise 10'dan fazladır. Kavun, karpuz, patlıcan ve domateste ise bu sayı çok daha fazladır.
Kaynak: Genel Bahçe Bitkileri - Prof.Dr Atila GÜNAY