Bahçe Bitkilerinin Ekolojik İstekleri

[ubeyd]

Bahçe Bitkilerinin Ekolojik İstekleri

Tüm canlılar gibi, bitkilerin yaşamını oluşturan büyüme ve gelişme ile ilgili olaylar genetik yapı ve çevre koşulları tarafından yönlendirilmektedir. Herhangi bir yörede, genetik yapıları farklı olan bitkilerden, o yörenin çevre, yani ekolojik koşullarına uyum sağlayabilenler yaşama şansına kavuşmaktadırlar. Bir diğer değişle, bitkisel üretimin çeşitliliği büyük ölçüde çevreyi (ekoloji) oluşturan iklim ve toprak koşulları tarafından belirlenmektedir.

İklim

Yeryüzünün değişik yörelerindeki atmosferik olayların değişimini inceleyen ve ortalama değerler olarak ifade eden iklim üzerindeki bilimsel çalışmalar, Klimatoloji bilim dalının konusudur. İklim, türlerin dağılım sınırlarını belirlemektedir. İklim; su yüzeyleri, rüzgar yönü, atmosferdeki CO2 düzeyinden etkilenmektedir. Örneğin, su buharı ve CO2 molekülleri, güneş tarafından yayılan sıcaklık dalgalarını tutarlar. Yapılan çalışmalar fosillerin parçalanması sonucu atmosferdeki CO2 miktarının 1 ppm/yıl oranında artmakta olduğunu göstermiştir.

İklim sadece bahçe bitkilerinin yetişmesini sınırlamaz, aynı zamanda verim ve kaliteyi de belirler. Bu bölümde iklimi oluşturan etmenlerden sıcaklık, su, ışık ve rüzgarın bahçe bitkileri yetiştiriciliği açısından önemi üzerinde durulacaktır.

Sıcaklık

1. Optimum sıcaklık

Bitkilerin temel fizyolojik yaşam olayları üzerine en etkili iklim faktörü sıcaklıktır. Daha düşük ve daha yüksek sıcaklıklarda gelişmelerini sürdürebilen bitkiler bulunmasına rağmen, genellikle bu sınır 5-36°C arasında değişmektedir. Ancak, tüm bitkisel üretim dallarında olduğu gibi, bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde de amaç, en yüksek verim ve kaliteyi sağlayacak bir optimum sıcaklık rejiminin sağlanmasıdır. Doğal olarak, sözkonusu edilen bu optimum sıcaklık sınırı ya da eşiği, bitki tür ve çeşitlerine göre büyük ölçüde farklı olabileceği gibi, bitkilerin içinde bulundukları gelişme devrelerine de (çimlenme, sürme, çiçeklenme, döllenme ve olgunlaşma gibi) büyük ölçüde bağlıdır. Bu yüzden, bahçe bitkilerinin değişik gelişme devrelerinde, mümkün olduğu kadar en yüksek fotosentez oram (özümleme) sağlayacak, buna karşılık respirasyon (solunum) yoluyla enerji kaybım en aza indirecek sıcaklık rejimlerinin belirlenmesi, her ekolojide en iyi sonuç veren bitkilerin yetiştirilmesini mümkün kılacaktır.

Bilindiği gibi bitkilerin çoğunluğu, gelişme dönemi içinde, gündüz sıcaklığından daha düşük bir gece sıcaklığına ihtiyaç duyarlar. Sözkonusu sıcaklık farkının yeterli olmadığı durumlarda, meyvelerin kendilerine özgü renklerini kazanamadıkları, sebze fidelerinin pişkinleşemedikleri ve şaraplık üzümlerde kaliteli şarap üretimi için büyük önem taşıyan asit oranının düştüğü görülmektedir.

.2. Sıcaklık toplamı

Herhangi bir bitkinin belirli bir gelişme evresini tamamlaması için belli bir sıcaklık enerjisi toplamına ihtiyaç vardır. Bu ihtiyacı hesaplamak için, belirli bir temel sıcaklığın (minimum gelişme-eşik-sıcaklığı) üzerindeki günlük sıcaklık derecelerinin toplamı alınmaktadır ve birimi "gün-derece"dir. Örnek olarak asma + 10°C'nin üzerindeki sıcaklıklarda gelişme gösterdiğinden, herhangi bir ekolojide bir üzüm çeşidinin sürme ve olgunlaşma dönemleri arasındaki "Etkili Sıcaklık Toplamı İsteği", bu periyod içinde 10°C ve üzerindeki günlük ortalama sıcaklıkların toplanması ile hesaplanmaktadır. Meyve türleri için "Etkili Sıcaklık Toplamı"nm hesaplanmasında sert çekirdekli meyveler için + 5°C, yumuşak çekirdekli, meyveler için + 7°C, Antep fıstığı için + 12°C esas alınır. Yine her ekolojinin, değişik bitki tür ve çeşitlerinin minimum gelişme sıcaklıklarına göre hesaplanmış etkili sıcaklık toplamlarından hareket ederek, o ekolojide hangi tür ya da çeşitlerin daha başarılı olarak yetiştirilebileceği konusunda karar verilebilir. Örneğin, merkez ilçe olarak 1650 gün-derece etkili sıcaklık toplamına sahip olan Ankara'da, ürünlerini olgunlaştırabilmeleri için bu değerden daha yüksek etkili sıcaklık toplamı isteyen İnkara, Papaz karası ve Oküzgözü gibi üzüm çeşitleri ile Antep fıstığı gibi meyve türlerinin ekonomik olarak yetiştirilmeleri mümkün olamamaktadır.

3. Düşük sıcaklığın etkileri
3.1. Düşük sıcaklığın yararlı etkileri

Ilıman iklim kuşağında yetiştirilen çok yıllık bahçe bitkilerinin, ilkbaharda normal gelişmelerine başlayabilmeleri için belirli bir derecenin altında belirli bir süre soğuklatılmaları gerekir. Yumuşak ve sert çekirdekli, sert kabuklu meyveler ile üzümsü meyveleri kapsamına alan sözkonusu çok yıllık bahçe bitkilerinin +7°C'nin altında geçen süre olarak ifade edilen soğuklama istekleri, ileriki bölümlerde ayrıntılı olarak değinileceği gibi, 100-2700 saat arasında değişmektedir.

Düşük sıcaklıkların diğer bir olumlu etkisi de, bazı kışlık sebze türlerinde vegetatif devreden generatif devreye geçişi hızlandırmasıdır. Lahana, karnabahar, turp, havuç, kereviz, soğan, pırasa gibi türler, tohum veya fide döneminde donma sıcaklıklarının üzerindeki (4-10°C) sıcaklıklarda tutulmadıkça (4-8 hafta) çiçeklenemez; dolayısı ile, meyve ve tohum oluşturamazlar. Bitkilerin generatif faza geçmek için düşük sıcaklık isteme olayına "Vernalizasyon = Soğuklama" adı verilir. Düşük sıcaklıklar yazlık bazı sebze türlerinde de (domates, fasulye, bezelye) erken çiçeklenmeyi ve meyve tutumunu uyarıcı etkide bulunmaktadır.

.3.2. Düşük sıcaklığın zararlı etkileri

Bitkilerde hücreleri ve hücreler arası boşlukları dolduran suyun sıcaklığı donma noktasına, hatta buna yakın derecelere düştüğünde, ölümle sonuçlanan zararlanmalar meydana gelmektedir. Aslında bitkilerde soğuk zararı, sıcaklığın minimum gelişme derecesinin altına düşmesi ile başlamaktadır. Bu devrede fotosentetik aktivitenin sona ermesi ile bitki zorunlu dinlenmeye girmektedir.

Yukarıda belirtildiği gibi, dokularda sıcaklığın donma derecesine düştüğü durumlarda, özellikle hücreler arası boşluklardaki suyun donması sonucu oluşan buz kristalleri, hücre duvarlarını parçalayarak hücrelerin mekanik olarak zararlanmalarma yol açmaktadır. Bunun sonucu olarak, hücre öz suyunun ortamdan çekilmesi, aynı zamanda yapısında bulunan proteinlerin koagüle olmasından dolayı protoplazmanm pıhtılaşmasına, enzimlerin etkisiz kalmasına neden olmaktadır. Yine kışın, soğuk nedeni ile kökler tarafından suyun emiliminin azalması, herdemyeşil bitkilerde transpirasyonla kaybedilen suyun karşılanamamasma neden olarak doku kurumalarına yol açmaktadır.

Yetiştiricilik sırasında özellikle çiçeklenme dönemindeki düşük sıcaklıklar (10°C'nin altında) meyve ve sebzelerde meyve tutumu sorunlarının ortaya çıkmasına neden olur. Çünkü, bu sıcaklıklarda tozlanma ve döllenme için gerekli olan çiçek tozlarının gelişememesi veya gelişse bile çimlenme yeteneğinde olmaması, dişicik tepesinin çiçek tozlarım kabul etmemesi gibi nedenlerle döllenme sorunları ortaya çıkar. Bunun yarımda döllenme meydana gelse bile, meyve irileşemez, küçük kalır. Bu da verim ve kalitenin düşmesine neden olur. Bu tür sorunlara özellikle örtüaltı sebze tarımında rastlanır. Örneğin domates, patlıcan ve biberde partenokarp meyve oluşumu gibi.

Meyvenin olgunlaşması sırasındaki düşük sıcaklıklar, rengin yeterince oluşamamasma, kabuk veya yapraktaki kütiküla tabakasının kalınlaşmasına neden olarak kalitenin düşmesinde etkili olur.
gözlenmektedir. Kış düşük sıcaklıkları köklerde de mekanik zararlar meydana getirmektedir. Bu zararlanmaya, toprağın donma ve çözülmeler ile kabarması neden olmaktadır. Toprağın vaktinden önce çözülmesini önleyen malç uygulamaları oldukça yarar sağlamaktadır. Kış soğuklarından korunmak için, kritik yörelerde, soğuklara dayanımı yüksek tür ve çeşitlerin kullanılması, fosforlu ve potaslı gübrelemeye önem verilerek, aşırı ve geç dönemde azotlu gübrelemeden ve sulamadan kaçınılması, yeni tesis edilmiş veya alçak gövdeli ürün çağındaki bağlarda, omcalarm kışa girmeden toprakla örtülmesi, çilekte malçlama yapılması önerilebilir.

İlkbahar geç donları

Herhangi bir ekolojide, erken ilkbahar döneminde meyvelerde çiçeklenmenin, asmalarda sürmenin başlamasından sonra, hava sıcaklığı sık sık 0°C'ye ya da altına düşüyorsa, o ekolojide ekonomik anlamda meyvecilik ve bağcılık yapılması sözkonusu olmamaktadır. Meyve türleri arasında özellikle erken çiçek açan badem, kayısı, erik ve şeftali gibi türler, ülkemizin iç bölgeleri ile geçit yörelerinde sık sık ilkbahar geç donlarından zarar görmektedirler. Bu türlerde bütün çiçeklerin birden açması, zararlanma oranım daha da arttırmaktadır. Buna karşılık elma ve armut, hem yukarıda belirtilen türlere göre daha geç, hem de periyodik olarak daha uzun sürede çiçek açtıklarından ilkbahar geç donlarından daha az zarar görürler. Tüm meyve türlerinde, su kapsamı daha yüksek olan küçük meyveler, çiçeklere göre düşük sıcaklıklara karşı daha duyarlıdır. Geç don tehlikesi olan yörelerde, Ocak ve özellikle ?ubat aylarında havaların normalin üzerinde sıcak geçtiği yıllarda, tomurcuklar zamanından önce aktif hale geçtiklerinden, çiçeklenme döneminde zararlanma olasılığı artmaktadır.

İlkbahar geç donları, iç bölgeler ile geçit yörelerinin yanısıra, Ege bölgesi bağlarında da zaman zaman zarar oluşturmakadır. Özellikle İç Anadolu bölgesi ile bu bölgenin geçit yörelerinde omcalarda sürmenin başlamasından hemen sonra meydana gelen geç donlar ile Ege bölgesinde Manisa ve İzmir ovalarını çevreleyen yüksek dağlardan (Spil dağı, Boz dağı ve Nif dağı gibi) esen soğuk rüzgarlar bazı yıllarda önemli ürün kayıplarına neden olmaktadırlar.

İlkbaharda daha geç çiçek açan tür ve çeşitlerin yetiştirilmesi,
meyve bahçeleri ve bağların don tabanı oluşturan vadiler ve çukur
alanlar yerine meyilli arazilerde ve kuzeye bakan yöneylerde
kurulması, soğuk havanın akıp gitmesi için sıraların düzgün
oluşturulması, ağaçların yüksekten taçlandırılması ile ilkbahar geç
donlarından bir ölçüde korunmak mümkündür. Bunların yamsıra,
bağcılıkta yüksek terbiye sistemlerinin uygulanması ve mümkün
olduğu kadar geç budama yapılması, ilkbahar geç don zararımn
önlenmesi veya hafifletilmesi açısından oldukça etkili kültürel
önlemlerdir. ,

Yukarıda sözü edilen dolaylı önlemlerin yamsıra, geç don tehlikesinin söz konusu olduğu günlerde meyve bahçeleri ve bağlarda, ateş yakarak ya da ısıtıcılar kullanarak sıcaklığı yükseltme, dumanlama, şişleme, vantilatörlerle havayı karıştırma, yağmurlama ve örtü altına alma gibi doğrudan etkili uygulamalarla ilkbahar geç donlarından korunmak mümkün olabilmektedir.

Sonbahar erken donları

Ülkemizin özellikle İç ve Doğu Anadolu bölgelerinin 1500 m'ye kadar yüksekliğe sahip olan kesimlerinde, sonbahar erken donları zaman zaman meyve ve sebze bahçeleri ile bağlarda henüz tam olarak olgunlaşmamış ürüne ve sürgünlere zarar vermektedir. Bu yönlerde ilkbaharda geç çiçek açan, ürünlerini olgunlaştırmak için daha düşük sıcaklık toplamına ihtiyaç duyan meyve tür ve çeşitleri ile üzüm çeşitlerini yetiştirmek ve erkencilik sağlayan Amerikan asma anaçlarını kullanmak, meyve bahçelerini ve bağları meyilli alanlarda kurmak, bağlarda yüksek terbiye sistemlerim uygulamak, dengeli bir sulama ve azotlu gübreleme rejimi uygulamak suretiyle sonbahar geç donlarından korunmak, dolayısıyla ekonomik anlamda meyvecilik ve bağcılık yapmak mümkün olmaktadır. Yine sebzecilik açısından da bu yörelerde domates, patlıcan vb. yüksek sıcaklık toplamı isteyen sebzelerden sakınmak gerekir.

Bu önlemlerin yanısıra, ilkbahar geç donlarından korunmak için yukarıda uygulanması önerilen doğrudan etkili önlemler, sonbahar geç donlarından korunmada da aynı ölçüde etkilidir.

Yüksek sıcaklığın etkileri

Bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde düşük sıcaklıklar kadar optimumun üzerindeki yüksek sıcaklıklar da, sıcaklığın derecesine, süresine, bitkinin gelişme dönemine bağlı olarak zararlı etkide bulunur. Yüksek sıcaklıklar bitkide fotosentez ve solunum arasındaki dengenin bozulmasına yol açar. Bunun sonucu olarak, bitkilerde büyümenin yavaşladığı, toprakta hızla artan su kaybını karşılayacak düzeyde su bulunmadığı durumda ise bitkilerin sararma, solma, kıvrılma ve sonuçta kuruyarak öldüğü gözlenmektedir.

Yüksek sıcaklıkların etkisi daha önce de belirtildiği gibi bitkinin gelişme dönemine göre farklılık gösterir. Genç bitki döneminde (fide ve fidan) zararlanmalar daha şiddetli olur. Çiçeklenme ve döllenme zamanında meyve tutumu, meyve tutumundan sonraki dönemde meyvenin irileşerek olgunlaşmasını olumsuz yönde etkiler. Olgunlaşma dönemindeki yüksek sıcaklıklar ise düşük sıcaklıklarda olduğu gibi meyvenin renginin açılmasına, tadının azalmasına, yaprağı tüketilen türlerde yaprakların sararmasına ve pörsümesine neden olur. Bu nedenle verim ve kaliteyi olumsuz yönde etkiler. Bununla birlikte, özellikle bazı sebze ve meyvelerde olgunlaşma sırasındaki optimumun biraz üzerindeki sıcaklıklar (25-30°C) rengin, tadın ve kokunun oluşmasını olumlu yönde etkiler (Örneğin kavun, karpuz, şeftali, kayısılarda).

[ubeyd]

Cevap: Bahçe Bitkilerinin Ekolojik İstekleri

Işık

Bahçe bitkileri içinde mantarlar dışında kalan bütün bitkiler, fotosentez, respirasyon, asimilasyon ve transpirasyon gibi temel fizyolojik olaylarını yönlendiren enzim ve hormonlar ile başta klorofil olmak üzere antosiyan gibi renk pigmentlerinin oluşumu için de ışığa gereksinim duyarlar. Örneğin Sinkura patlıcan çeşidi yalnız ışığın varlığı ile pembe renk pigmenti oluşturabilmektedir. Yine ağacın yeteri kadar ışık alamayan meyve ve salkımları, dış kısımdakiler kadar yoğun renk oluşturamazlar. Mantarlar ise besinlerini çürümüş ya da yarı çürümüş haldeki organik materyalden sağladıklarından ve ayrıca fotosentez için gerekli olan klorofili bulundurmadıklarından gelişmelerinde ışığın önemli bir rolü bulunmamaktadır. Bununla birlikte mantarlar içinde hiç ışığa gerek duymayanlar olduğu gibi, az miktardaki ışığın, gelişmeyi uyarıcı etkide bulunduğu mantarlar da bulunmaktadır. Yetiştiricilik sırasında bazı sebze türlerinde (marul, karnabahar, sap kerevizi, çikori, lahana, pırasa gibi) gelişme içinde ışığın zorunlu olmasına rağmen tüketilen kısımları olan baş veya sap kısımlarının ışıkla teması kesilerek, dokuların yeşil renk alması engellenir. Böylece ışıkla temas etmeyen dokular beyaz ve gevrek bir yapı kazanır. Bu duruma etiyolleşme (beyazlatma = ağartma) adı verilir. Işık ayrıca, çimlenme, yumru oluşumu, çiçeklenme ve cinsiyetin belirlenmesi gibi olayları da etkilemektedir.

Diğer bitkilerde olduğu gibi bahçe bitkileri de ışık kaynağı olarak doğal güneş ışığından yararlanırlar. Güneşten dünyanın dış yüzeyine ulaşan ışık enerjisinin toplam değeri 2 cal/m2/dakika'dır. Yapılan araştırmalar güneş ışıklarının ancak %50'sinin dünyaya ulaştığını, kalan kısmın ya atmosferde tutulduğunu ya da atmosfer ve dünya tarafından yansıtıldığını göstermektedir. Dünyaya ulaşan ışık enerjisinin de ancak % l'lik bir kısmı fotosentez olayında kullanılmaktadır.

Güneş ışınları dalga boylarına göre üç ayrı gruba ayrılmaktadır. Bunlardan 700 milimikronun üzerinde dalga boyuna sahip olanlara

"kırmızı ötesi ışınlar", 400-700 milimikron arasında dalga boyuna sahip olanlara "görünür ışınlar", 400 milimikrondan daha küçük dalga boyuna sahip olanlara ise "mor ötesi ışınlar" denir. Kırmızı ötesi ışınlar yeryüzünün ısınmasını sağlarlar. Mor ötesi ışınların 315-400 milimikron dalga boyuna sahip olanları, bitkilerde cüceleşme, yapraklarda kalınlaşma ve tüylenmeye neden olurken, daha kısa dalga boylu ışınların ise, öldürücü veya bitkide genetik değişimler yaratıcı (mutasyon) etkileri bulunmaktadır.

Güneş ışığının gözle görülebilen orta dalga boylu ışınları (400-700 m//), bitkilerde fotosentez başta olmak üzere temel fizyolojik ve biyokimyasal olayları yönlendirirler. Bu ışınların özellikle 400-510 milimikron (mor, mavi ve yeşil renkli) ile, 610-700 milimikron dalga boyuna sahip (kırmızı renkli) olanları fotosentez açısından son derece önemlidir. Çünkü klorofil, görünür kırmızı ve mavi renkli ışınları emme, yeşili yansıtma özelliğine sahiptir.

Bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde ışığın dalga boyunun yanında, ışık yoğunluğu ve süresinin de önemi vardır. Işık yoğunluğu güneş ışınlarının dünyaya geliş açısı ile ilgili olduğu için, mevsimlere ve günün saatlerine göre farklılık gösterir. Genellikle kış aylarında ışık yoğunluğu ve süresi azalırken, günlerin uzamasına paralel olarak artış gösterir.

Işık yoğunluğunun bitkinin isteğinden fazla olması, sıcaklıkla bağlantılı olarak sürgün boylarının kısalmasına, tek yıllık bitkilerde bodurlaşmaya, çiçek tomurcuğu oluşumunun engellenmesine, yapraklarda sertleşme ve tüylenmeye neden olabildiği gibi meyvelerde ve yaprakları tüketilen türlerde de rengin açılmasına ve kalitenin düşmesine neden olur.

Işık yoğunluğunun azalması durumunda, fazla olmasının aksine, sürgün boylarında uzama, cılızlaşma ve gevrekleşmeye; fotosentezin azalması nedeniyle de yaprak alanında azalmaya, yeni sürgün oluşumunun gerilemesine, yapraklarda sararma, solma ile yaprak dökümüne rastlanır.

Bazı bahçe bitkilerinde ve özellikle süs kilerinde, ışık yoğunluğunun fazla olduğu yöne doğru bir eğilim görülür. Fototropizm (ışığa yönelim) denilen bu durum, bitkinin ışık alan yönlerinde yapraklanma ve sürgün oluşumunun daha fazla, ışığı az alan yönlerinde ise tersi bir duruma neden olur. Bu da bitkinin sağlıklı gelişmesini engeller. Bu nedenle, bahçe bitkileri yetiştirilecek yerin iyi ışık alan yerler olmasına özen gösterilmelidir. Bahçe bitkileri içinde çilek, ahududu, kiraz, dut, ıspanak, maydanoz, marul daha düşük ışık yoğunluğundan hoşlanırken; badem, Antep fıstığı, kayısı, zeytin, asma, domates, biber, patlıcan, hıyar, kavun ve karpuz daha yüksek ışık yoğunluğundan hoşlanırlar. Doğu Karadeniz Bölgesi'nin en önemli iki ürünü olan fındık ve çay gölge yerlerden hoşlanmaktadırlar.

Bahçe bitkileri, ışık yoğunluğu kadar ışıklanma süresine de tepki gösterirler. Fotoperiyodizm denilen bu durumda, ışıklanma süresinin azlığı veya fazlalığı nedeniyle, gelişme yönünden sorunlar ortaya çıkar. Bahçe bitkilerinin büyük bir çoğunluğu günde 10-12 saat gün uzunluğu ister. Uzun günler gelişmeyi ve generatif faza geçişi hızlandırır.

Gün uzunluğuna tepki yönünden bitkiler uzun gün, nötr ve kısa gün bitkileri diye gruplandırılır. Gün uzunluğuna gösterilen tepki özellikle sebze yetiştiriciliği açısından önem taşır. Yumrusu ve yaprakları tüketilen havuç, turp, soğan, lahana, ıspanak, marul gibi sebze türlerinde uzun günler çiçeklenmeyi uyarıcı etkide bulunur. Bu da yumru veya baş oluşumunu engeller. Bu durumda ekim zamanı ayarlanarak ve uygun çeşitler seçilerek baş ve yumru oluşumu yönünden ortaya çıkacak sorunlar engellenebilir. Buna karşılık bu türlerden tohum alabilmek için uzun gün koşullarında yetişmelerinin sağlanması gerekir.

Nem

Bahçe bitkileri yetiştiriciliği açısından nem faktörü, hava oransal nemi ve toprak nemi olarak incelenmektedir.
. Hava oransal nemi

Bilindiği gibi "Hava oransal nemi", belirli bir sıcaklık derecesinde havada bulunan su buharı miktarının, aynı sıcaklık derecesinde 1 m3 havanın doygun hale geçmesini sağlayan su buharı miktarına oranıdır.

Bahçe bitkilerinin büyük çoğunluğu dokularında %40-95 oranında su bulundurdukları için, yetiştiricilik yapılan yerin hava oransal neminin %60-70 arasında olmasını isterler. Seralarda yetiştirilen sebze türleri ise daha yüksek düzeyde nemden hoşlanırlar. Hava oransal neminin normal sınırlarda olması durumunda, terlemenin düzenli olması nedeniyle bitki sıkıntıya girmeden topraktan besin maddelerini alabilir ve fotosentezde kullanır. Bu nedenledir ki hava neminin yüksek olduğu durumlarda bitkilerdeki yaprak alanı daha fazla artış gösterir.

Hava nemi sadece gelişme üzerinde değil, meyve ve yaprak kalitesi üzerinde de etkilidir. Hava oransal neminin yüksek olduğu durumlarda meyve kabukları daha incedir, meyve sulu ve gevrek bir yapıya sahiptir. Yaprakları tüketilen marul, salata, ıspanak, pazı gibi türlerde ise yapraklar yumuşak, iri ve gevrek bir yapıya sahip olduklarından, tüketici açısından albenileri artar. Nemin azalması durumunda sıcaklığın artışına paralel olarak terleme ile kaybolan su kaybı artacağından büyüme ve gelişmede azalmanın yanında, topraktan suyun karşılanamaması durumunda bitkide pörsüme ve solma görülür. Meyvelerde büzüşme, koflaşma, rengin tam olarak oluşamaması, çiçeklenme döneminde dişicik tepesinin kuruması nedeniyle meyve tutumunun azalması sözkonusudur.

Buna karşılık yüksek hava nemi, stomalarm kapanmasına, böylece terlemenin azalmasına, sonuç olarak da büyüme ve gelişmenin yavaşlamasına neden olur. Ayrıca aşırı nem durumunda külleme, mildiyö, gri küf, ölü kol, kara leke, monilya, dip çürüklüğü gibi hastalıkların yoğunluğu artar. Bunun yanında sürgün uçlarında kuruma, yapraklarda saydamlaşma gibi fizyolojik hastalıklarla karşılaşılabilir.Hava oransal nemi çoğunlukla kış, ilkbahar ve sonbahar aylarında yaz aylarına göre nisbeten daha yüksektir. Nemin düşük olduğu dönemlerde, sulama yapılarak nem artırılabilir. Böylece düşük hava neminin ortaya çıkardığı sorunlar ortadan kaldırılabilir.

Toprak nemi

Bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde hava oransal nemi kadar, topraktaki nem de önemlidir. Yetiştiricilik sırasında, toprak nemi yağışlar ve sulama ile sağlanır. Topraktaki nem azlığı çimlenmenin azalmasına, kök gelişmesinin sınırlanmasına, bitkinin kökleri ile yeterince besin maddesi alıp gövde kısmına ulaştırmasının engellenmesine, böylece bitkinin verim ve kalitesinin düşmesine neden olur. Toprak nemi eksikliği, bitkinin solması ve zayıf gelişmesinden anlaşılabilir. ?leri eksiklik durumlarında ise otsu bitkilerde ölüm olayı görülür.

Topraktaki nemin fazla oluşu ise, toprak parçacıklarının arasındaki hava boşluklarının dolmasına, böylece toprağın havasız kalmasına neden olur. Bu da kök gelişmesini, köklerin besin maddelerini almalarını engelleyerek bitkinin gelişmesini aksatır; aşırı nem, toprak kökenli hastalık etmenlerinin gelişmesini hızlandırır.

Toprakta fazla nemin tutulması toprağın yapısal özellikleri ile ilgilidir. Bu konu ile ilgili olarak "Toprak" kısmında gerekli bilgiler verilecektir.

Rüzgar

Bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde 2-5 m/s hızla esen rüzgarlar, solunum ve terlemeyi artırarak fotosentezin de artmasını sağlarlar. Bu nedenle, büyüme ve gelişmeyi hızlandırdıkları için yararlıdırlar. Ayrıca hafif esen rüzgarlar, büyük çoğunluğu yabancı tozlanma gösteren bahçe bitkilerinde tozlanmayı, dolayısı ile meyve tutumunu artırıcı yönde etkide bulunur. Diğer taraftan Ege bölgesinde denizden esen "?mbat" ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde batıdan esen "Garbi" adı veriler rüzgarlar havanın oransal nemini yükselttiklerinden, özellikle meyve kalitesini olumlu yönde etkilerler.

Hızı 10 m/s'den fazla olan kuru ve soğuk rüzgarlar, bahçe bitkilerinde mekanik ve fizyolojik zararlanmalara neden olurlar. ?iddetli rüzgarların zararı en fazla otsu yapıda olan sebzelerde görülmekle birlikte, çok yıllık bitkilerde de (özellikle asmalarda) dallarda kırılmalara, çiçek ve meyve dökümlerine neden olur. Hızlı esen özellikle sıcak rüzgarlar terlemeyi aşırı derecede artırarak, bitki-su dengesinin bozulmasına, sonuçta da fotosentezin azalarak gelişmenin gerilemesine, dallarda ve yapraklarda kavrulmalara neden olur. Diğer taraftan, ülkemizin iç kesimleri ile Ege Bölgesinde ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde yüksek kesimlerden esen soğuk rüzgarlar özellikle meyve ağaçlarında ve asmalarda çiçek, küçük meyve, taze sürgün ve domates gibi sebzelerde henüz olgunlaşmamış meyvelerin donmasına yol açar. Yine özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesinde güneyden esen sıcak ve kuru rüzgarlar çiçeklenme dönemindeki meyvelerde (özellikle Antep fıstığı, domates ve biberlerde) döllenmeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Bunların yanısıra, gelişme döneminde esen nemli rüzgarlar mantari hastalıkların gelişmesini uyarıcı etkide bulunurlar.
Kaynak: Genel Bahçe Bitkileri - Prof.Dr Atila GÜNAY