Tweet
Bahçe bitkilerinin çoğaltılmasında kullanılan çelik tipleri
Dal çelikleri
Bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde en yaygın olarak kullanılan çelik tipi olup, çelikler alındıkları zamana göre odun, yarı odun ve yeşil olmak üzere farklılık gösterirler.
Odun çelikleri ile çoğaltma eşeysiz çoğaltmanın en ucuz ve kolay yoludur. Çünkü bu çelikler hem kolay hazırlanırlar ve hem de elverişsiz çevre koşullarına karşı daha dayanıklıdırlar. Köklendirilecek çelikler meyve türlerinde bir yaşlı dallardan, kış döneminde 12-20 cm uzunlukta ve 0.5-1.0 cm kalınlıkta hazırlanırlar. Bağcılıkta ise yerli çeşitler ve Amerikan asma anaçları için çelik boyu 35-45 cm'dir. İncir ve zeytinde iki veya daha yaşlı dallar tercih edilir. Çelik hazırlanırken alt kesim dip boğumun hemen altından düz olarak, üst kesim ise uç boğumun 1-1.5 cm üstünden meyilli olarak yapılmalıdır.
Bu tip çelikler, başta asma olmak üzere, incir, zeytin, ayva, dut, frenk üzümü, nar ve bazı erik çeşitleri gibi değişik meyve türlerinin çoğaltılmasında yaygın olarak kullanılmaktadır. Buna karşılık, elma, armut, ceviz, Antep fıstığı, kiraz, şeftali gibi meyve türlerinin odun çelikleri ile çoğaltılmaları çok zordur.
Yarı odun çelikleri, kısmen odunlaşmış sürgünlerden alınmış, genellikle yapraklı yaz çelikleridir. Turunçgiller, zeytin ve çay bu çeliklerle çoğaltılabilmektedirler. Yarı odun çelikler, 7.5-15 cm uzunlukta hazırlanırlar. Zeytinde genellikle bir yaşlı dallar tercih edilmektedir. Bu tür çelikler yapraklı olduğundan su dengesinin kurulabilmesi için nemli koşullarda köklendirme gereklidir.
Yeşil çelikler, yaprağını döken türlerde, yeni ilkbahar sürgünlerinden hazırlanmış, henüz odunlaşmamış çeliklerdir. Yeşil çelikler odun çeliklerine göre yapraklı olmaları nedeniyle daha çabuk köklenirler; ancak kiraz gibi meyve türlerinde hazırlanan yeşil çelikler özellikle şişleme (mist-propagation) sistemi altında köklendirilmektedirler. Bu çelikler 7.5-12.5 cm uzunlukta çok yumuşak ve gevrek olmayan sürgünlerden hazırlanırlar. Çok yumuşak sürgünler köklenme olmadan çürüme eğilimindedir.
Yaprak çelikleri
Daha çok süs bitkilerinin çoğaltılmasında kullanılırlar. Yeni bitki elde etmek amacıyla yaprak ayası veya onunla birlikte sapı kullanılır (Afrika menekşesi, Begonya, Sansevieria, Bryophyllum gibi).
Yaprak çeliklerinde yeni sürgün ve yeni köklerin çıktıkları yerler oldukça farklı ise de, genellikle bunlar birincil, daha çok da ikincil meristemlerden oluşurlar.
Birincil meristemler, doğrudan doğruya, büyüme ile ilişkilerini hiç bir zaman kesmemiş embriyonik hücrelerden gelen hücrelerdir. Kalanchoe {Bryophyllum) bitkisinin ana bitkiden ayrılmış yapraklarının, kenarlarındaki çentiklerden çıkan küçük bitkicikler buna güzel bir örnektir.
İkincil meristemler, farklılaşma ve bazı olgun doku sistemlerinin üyeleri olarak görev yapan ve sonradan tekrar meristamatik faaliyete başlayan hücrelerdir. Begonya, Afrika menekşesi, Sansevieria ve zambak gibi bazı bitkilerin yaprak çeliklerinde, yeni bitki, yaprak ayasının tabanında veya yaprak sapmdaki gelişmiş hücrelerden meydana gelen ikincil meristemlerden oluşur.
Yapraklı göz çelikleri
Bu tip çelikler, bir yaprak sapı ve üzerinde tek bir göz bulunan kısa bir dal parçasından ibarettir. Bu yöntemde, her göz bir çelik olarak kullanılmaktadır. Özellikle çoğaltma materyalinin az olduğu durumlarda bu yöntem önem kazanır. Çilek, siyah ahududu, böğürtlen, limon ve çay gibi bahçe bitkileri bu yöntemle çoğaltılabilmektedir (Şekil 6.14).
Bu yöntemle büyük ölçüde ticari çoğaltma yapmak için çelikler, yaz boyunca, tercihen temmuz, ağustos ve eylül aylarında, açık havada, camekanlı soğuk yastıklarda köklendirilebilir.
Kök çelikieriî
Bitki köklerinden kesilen kök parçalarıyla yapılan çoğaltmadır. Bu çelikler, köklerin depo maddelerince zengin oldukları kış sonu veya ilkbahar başlangıcında hazırlanırlar. Örneğin kırmızı ahududular bu yöntemle çoğaltılabilen bahçe bitkilerden birisidir. Çelik hazırlamada köklerin iyi gelişmiş kısımları kullanılır. 7-15 cm uzunlukta hazırlanan kök çelikleri uygun bir ortam içine yatay olarak yerleştirilerek köklendirilirler.
Çeliklerde kök oluşumu
Birçok bitki türünde adventif köklerin oluşumu çelikler hazırlandıktan sonra başlamaktadır. Dal çeliklerinde adventif kökler, üretken doku kambiyum ve sekonder floemdeki meristematik hücrelerden oluşmaktadır. Bu hücre grupları adventif köklerin başlangıcıdır. Hücre bölünmesi devam ederken, hücre grubu bir kök ucu görünümünü ahr. Yeni kök taslağında, iletken doku sistemi oluşarak, en yakın iletken doku sistemine bağlamr.
Bazı bitkilerde ise gelişim süresince oluştuğu için kök taslakları çelikler üzerinde bulunmaktadır. Bu taslaklar, çeliklerin, köklerime için uygun koşullar bulmasına kadar uyku halindedirler. Elma, ayva ve frenk üzümlerinde bu tür uyur kök taslaklarının bulunduğu saptanmıştır. Bu nedenle, ayvada dipçikîi çelikler adi çeliklerden daha kolay köklenmektedirler. Ancak kök taslaklarının bulunması köklenmenin kısa sürede başlaması için çoğu kez bir avantaj değildir. Örneğin, asmada böyle kök taslakları olmamasına rağmen bir yaşlı dallardan hazırlanan odun çelikleri kolayca köklenmektedir.
Çelikler uygun sıcaklık ve nem koşullarına sahip ortamlarda bazen dip kısımlarında yara dokusu (kallus) oluştururlar. Bu doku parankima hücrelerinin yığın halinde birikmesiyle meydana gelmektedir. İlk kökler çoğu kez kallustan çıkmaktadır. Bu nedenle, köklenme için kallus oluşumunun gerekli olduğu söylenirse de, son yıllarda yara dokusu oluşumu ve köklenmenin ayrı iki olay olduğu kanıtlanmıştır. Yara dokusu oluşumu, özellikle yavaş köklenen bitkilerde, oluşturduğu koruyucu doku sayesinde çürümeyi önlediği için yararlı olmaktadır
KAYNAK: Genel Bahçe Bitkileri
Prof.Dr.Atila GÜNAY
Dal çelikleri
Bahçe bitkileri yetiştiriciliğinde en yaygın olarak kullanılan çelik tipi olup, çelikler alındıkları zamana göre odun, yarı odun ve yeşil olmak üzere farklılık gösterirler.
Odun çelikleri ile çoğaltma eşeysiz çoğaltmanın en ucuz ve kolay yoludur. Çünkü bu çelikler hem kolay hazırlanırlar ve hem de elverişsiz çevre koşullarına karşı daha dayanıklıdırlar. Köklendirilecek çelikler meyve türlerinde bir yaşlı dallardan, kış döneminde 12-20 cm uzunlukta ve 0.5-1.0 cm kalınlıkta hazırlanırlar. Bağcılıkta ise yerli çeşitler ve Amerikan asma anaçları için çelik boyu 35-45 cm'dir. İncir ve zeytinde iki veya daha yaşlı dallar tercih edilir. Çelik hazırlanırken alt kesim dip boğumun hemen altından düz olarak, üst kesim ise uç boğumun 1-1.5 cm üstünden meyilli olarak yapılmalıdır.
Bu tip çelikler, başta asma olmak üzere, incir, zeytin, ayva, dut, frenk üzümü, nar ve bazı erik çeşitleri gibi değişik meyve türlerinin çoğaltılmasında yaygın olarak kullanılmaktadır. Buna karşılık, elma, armut, ceviz, Antep fıstığı, kiraz, şeftali gibi meyve türlerinin odun çelikleri ile çoğaltılmaları çok zordur.
Yarı odun çelikleri, kısmen odunlaşmış sürgünlerden alınmış, genellikle yapraklı yaz çelikleridir. Turunçgiller, zeytin ve çay bu çeliklerle çoğaltılabilmektedirler. Yarı odun çelikler, 7.5-15 cm uzunlukta hazırlanırlar. Zeytinde genellikle bir yaşlı dallar tercih edilmektedir. Bu tür çelikler yapraklı olduğundan su dengesinin kurulabilmesi için nemli koşullarda köklendirme gereklidir.
Yeşil çelikler, yaprağını döken türlerde, yeni ilkbahar sürgünlerinden hazırlanmış, henüz odunlaşmamış çeliklerdir. Yeşil çelikler odun çeliklerine göre yapraklı olmaları nedeniyle daha çabuk köklenirler; ancak kiraz gibi meyve türlerinde hazırlanan yeşil çelikler özellikle şişleme (mist-propagation) sistemi altında köklendirilmektedirler. Bu çelikler 7.5-12.5 cm uzunlukta çok yumuşak ve gevrek olmayan sürgünlerden hazırlanırlar. Çok yumuşak sürgünler köklenme olmadan çürüme eğilimindedir.
Yaprak çelikleri
Daha çok süs bitkilerinin çoğaltılmasında kullanılırlar. Yeni bitki elde etmek amacıyla yaprak ayası veya onunla birlikte sapı kullanılır (Afrika menekşesi, Begonya, Sansevieria, Bryophyllum gibi).
Yaprak çeliklerinde yeni sürgün ve yeni köklerin çıktıkları yerler oldukça farklı ise de, genellikle bunlar birincil, daha çok da ikincil meristemlerden oluşurlar.
Birincil meristemler, doğrudan doğruya, büyüme ile ilişkilerini hiç bir zaman kesmemiş embriyonik hücrelerden gelen hücrelerdir. Kalanchoe {Bryophyllum) bitkisinin ana bitkiden ayrılmış yapraklarının, kenarlarındaki çentiklerden çıkan küçük bitkicikler buna güzel bir örnektir.
İkincil meristemler, farklılaşma ve bazı olgun doku sistemlerinin üyeleri olarak görev yapan ve sonradan tekrar meristamatik faaliyete başlayan hücrelerdir. Begonya, Afrika menekşesi, Sansevieria ve zambak gibi bazı bitkilerin yaprak çeliklerinde, yeni bitki, yaprak ayasının tabanında veya yaprak sapmdaki gelişmiş hücrelerden meydana gelen ikincil meristemlerden oluşur.
Yapraklı göz çelikleri
Bu tip çelikler, bir yaprak sapı ve üzerinde tek bir göz bulunan kısa bir dal parçasından ibarettir. Bu yöntemde, her göz bir çelik olarak kullanılmaktadır. Özellikle çoğaltma materyalinin az olduğu durumlarda bu yöntem önem kazanır. Çilek, siyah ahududu, böğürtlen, limon ve çay gibi bahçe bitkileri bu yöntemle çoğaltılabilmektedir (Şekil 6.14).
Bu yöntemle büyük ölçüde ticari çoğaltma yapmak için çelikler, yaz boyunca, tercihen temmuz, ağustos ve eylül aylarında, açık havada, camekanlı soğuk yastıklarda köklendirilebilir.
Kök çelikieriî
Bitki köklerinden kesilen kök parçalarıyla yapılan çoğaltmadır. Bu çelikler, köklerin depo maddelerince zengin oldukları kış sonu veya ilkbahar başlangıcında hazırlanırlar. Örneğin kırmızı ahududular bu yöntemle çoğaltılabilen bahçe bitkilerden birisidir. Çelik hazırlamada köklerin iyi gelişmiş kısımları kullanılır. 7-15 cm uzunlukta hazırlanan kök çelikleri uygun bir ortam içine yatay olarak yerleştirilerek köklendirilirler.
Çeliklerde kök oluşumu
Birçok bitki türünde adventif köklerin oluşumu çelikler hazırlandıktan sonra başlamaktadır. Dal çeliklerinde adventif kökler, üretken doku kambiyum ve sekonder floemdeki meristematik hücrelerden oluşmaktadır. Bu hücre grupları adventif köklerin başlangıcıdır. Hücre bölünmesi devam ederken, hücre grubu bir kök ucu görünümünü ahr. Yeni kök taslağında, iletken doku sistemi oluşarak, en yakın iletken doku sistemine bağlamr.
Bazı bitkilerde ise gelişim süresince oluştuğu için kök taslakları çelikler üzerinde bulunmaktadır. Bu taslaklar, çeliklerin, köklerime için uygun koşullar bulmasına kadar uyku halindedirler. Elma, ayva ve frenk üzümlerinde bu tür uyur kök taslaklarının bulunduğu saptanmıştır. Bu nedenle, ayvada dipçikîi çelikler adi çeliklerden daha kolay köklenmektedirler. Ancak kök taslaklarının bulunması köklenmenin kısa sürede başlaması için çoğu kez bir avantaj değildir. Örneğin, asmada böyle kök taslakları olmamasına rağmen bir yaşlı dallardan hazırlanan odun çelikleri kolayca köklenmektedir.
Çelikler uygun sıcaklık ve nem koşullarına sahip ortamlarda bazen dip kısımlarında yara dokusu (kallus) oluştururlar. Bu doku parankima hücrelerinin yığın halinde birikmesiyle meydana gelmektedir. İlk kökler çoğu kez kallustan çıkmaktadır. Bu nedenle, köklenme için kallus oluşumunun gerekli olduğu söylenirse de, son yıllarda yara dokusu oluşumu ve köklenmenin ayrı iki olay olduğu kanıtlanmıştır. Yara dokusu oluşumu, özellikle yavaş köklenen bitkilerde, oluşturduğu koruyucu doku sayesinde çürümeyi önlediği için yararlı olmaktadır
KAYNAK: Genel Bahçe Bitkileri
Prof.Dr.Atila GÜNAY