Tweet
TAVUK VEBASI (AVİAN İNFLUENZA , KUŞ GRİBİ, PESTİS AVİUM, BİRD FLU)
Avian influenza (AI) evcil ve yabani kanatlılar ile memeli hayvanların çoğunda solunum ve sindirim sistemine ait belirtilerle birlikte yüksek morbidite ve mortalite ile seyreden, insanlardaki grip benzeri bir hastalıktır.
İnfekte tavuklarda yüksek mortalite ile seyreden bu hastalık olgusu ilk kez 1878 yılında İtalya’da belirlenmiş ve hastalık "tavuk vebası" olarak adlandırılmıştır. Bu hastalığın etkeninin bir virus olduğu 1901 yılında ortaya konulmuş olmasına karşın, etkenin 1930'lu yıllarda ilk kez izole edilen memeli influenza A virusları ile ilişkili olduğu ancak 1955 yılında gösterilebilmiştir. Hindilerde ise ilk izolasyon 1963 yılında Kuzey Amerika’da yapılmıştır
ETYOLOJİ
Hastalık etkeni Orthomyxoviridae familyasından Influenza gurubuna ait, tek sarmallı, RNA karakterinde genetik madde taşıyan Influenza A virusudur.
Influenza viruslarının 3 tipi identifiye edilmiştir. Bunlar Influenza A,B ve C tipleridir. A Tipi influenza virusunun yüzey antijenik protein yapısına göre iki grup altında toplam 144 alt tipte sınıflandırılmıştır. Birinci grup hemagglutinin protein (HA) 16 farklı alt tip (H1-H16), diğer grup neuraminidase protein (NA) yapısına göre farklı 9 alt tip (N1-N9) tespit edilmiştir. Influenza virusunun patojenitesi alt tiplere göre değişiklik gösterir. Günümüzde patojenik izolatlar influenza A viruslarının H5 ve H7 alt tipleri olarak belirlenmiştir. Bu suşlar % 100'lere varan düzeyde ölümlere sebep olabilirler. Diğer suşlar ya çok az hastalık belirtisine sebep olurlar ya da hiç farkedilmezler. Fakat bununla beraber bu ailede yer alan Influenza viruslarının antijenik yapılarının hızla değişim eğilimleri vardır. Düşük patojeniteye sahip suşlar değişime uğrayarak hızla gerçek öldürücü suşlar haline dönüşebilir.
İnfluenza virusları ılıman ve kutuplara yakın bölgelerdeki insan, domuz ve at populasyonlarında belirli zamanlarda, özellikle kış mevsiminde, tropikal ve subtropikal bölgelerde ise bütün yıl boyunca görülmektedir. Bununla beraber kanatlı ve deniz memelilerinde herhangi bir zamanda influenza salgınları çıkabilir. Kıtalar arası çıkan salgınlarda, virusun alttiplerinde bir benzerlik yoktur. Bu da şunun önemini vurgular; yatay enfeksiyonların yanında, genetik mutasyonlarda hastalığın etkisi ve şiddeti üzerinde büyük bir rol oynamaktadır.
Avian İnfluenza(AI) viruslarının doğal ve pandemik siklusu
BULAŞMA
-İnfekte hayvanların sekresyonları ile, özellikle dışkı ile direk temas, -Kontamine yem, su, ekipman ve kıyafetlerle,
-Klinik olarak hastalık belirtilerini göstermeyen su ve deniz kuşlarıyla,
-Kırık ve çatlak kontamine yumurtalar civcivleri kuluçka makinasında iken infekte edebilir.
VİRÜSUN DIŞ ORTAMLARDA YAŞAM SÜRELERİ
Çevrede: Influenza virusları çevresel ortamda ve özellikle serin ve nemli koşullarda uzun zaman sürelerinde canlılıklarını korurlar. Dışkı materyalinde enfektivite 4 0C’de 30-35 gün, 20 0C’de 7 gün sure ile muhafaza olduğu, ayrıca Influenza virusları çok fazla su kuşlarının bulunduğu göllerden ve havuz sularından izole edilmiştir.Karkaslarda: AI virüsü karkaslarda ortam sıcaklıklarında yalnızca birkaç gün canlılığını koruyabilirken buzdolabı sıcaklıklarında 23 güne kadar canlı kalır. Viremik safhada işlenen kuşlar virüs içeren kanları veya dışkı materyali ile diğer karkasları bulaştırırlar. Paketleme ve depolama sırasında oluşabilen damlama da enfekte karkaslardan kontamine olmuş olmaları ihtimalinden dolayı önemlidir.
Et ürünlerinde: Merkez iç sıcaklığın 71 °C ye ulaştığı bir ısıl işlem uygulamasında 1 saniyelik süre, Tavuk vebası(kuş gribi,avian influenza, HPNAI) virüsünün kanatlı etinde inaktivasyonu için uygundur.
AI virusunun kimyasal ve fiziksel etkenlere karşı dayanıklılığı;
Temperature ; 560C/3 saat, 600C/30 dakikada inaktive olmaktadır
Dezenfeksiyon: Formalin ve iyot bileşikleri ile inaktive olmaktadır
pH: Asitik pH larda inaktive olmaktadır
Kimyasallar: Oxidising agents, sodium dodecyl sulphate, lipid solvents, ß-propiolactone inaktive olmaktadır
İNKÜBASYON SÜRESİ
Hastalığın kuluçka süresi 3-5 gündür. Genellikle 24-36 saatte hastalık kendini gösterir. Hastalar 1-7 gün içerisinde ölürler.
KLİNİK BELİRTİLER
-Avian İnfluenza enfeksiyonunda klinik semptomlar çeşitlidir ve virus suşlarının virulensi, etkilenen tür, yaş, çevre ve aynı anda seyreden bakteriyal hastalıklar semptomların üzerine etkilidir.
-Hasta hayvanlarda vücut ısısı yükselir, tüyler kabarır, iştahsızlık, depresyon, şiddetli ishal,
-Yumurta veriminde durma noktasına varacak şekilde şiddetle azalma, yumurta kabuğunun yeterince gelişmemesine bağlı olarak şekilsiz yumurta,
-Hasta hayvanların göz kapakları kapanabilir, konjuktiva şişmiş ve kırmızı renktedir. Sakal ibik ve gözlerin çevresinde karakteristik olarak ödem ve siyanoz şekillenir. Ödem boyun ve göğüs bölgesine de yayılabilir. ödem boğulma ile sonuçlanan solunum güçlüğüne neden olur. burun deliklerinden grimsi kanlı bir eksudat gelir. Ayaklarda morarma, özellikle hindi palazlarında solunum yollarının tıkanması ilgi çekicidir.
-Kitle halinde ani ölümler (% 100'e varan),
-Hastalanan hayvanlar çoğunlukla iki gün içerisinde ölürler. Akut dönemi atlatan hayvanlarda eksitasyon, konvulsiyonlar veya dönme hareketleri ve ataksi dahil olmak üzere sinirsel belirtiler, inkoordinasyon, yürüyememe ve ayakta duramama gibi klinik bulgular gözlenir. Yumurta verimindeki ani düşüşün yanısıra yumurta kabuğunda renk açılması, kalitesinde bozukluk şekillenmesi ve incelme dikkat çekici şekilde artar.
Klinik belirtilere bakılarak hastalık teşhis edilemez. Kesin teşhis için laboratuvar teyidi şarttır.
Hırıltılı ve güç solunum
Gözyaşı akıntısı
Deride ve kaslarda kanamalar
İbik ve sakallarda ödem, siyanoz ve kanamalar
Boyunda ödem ve deri altında eksudat
Otopsi Bulguları
Patolojik bulgular virusun virulensine ve kanatlı türlerine göre değişkenlik gösterir. Ölüm sertliği ölümü takiben hemen şekillenir. Ani ölümlerde herhangi bir lezyon belirlenemezken ileri safhalarda;
Tavuklarda
- Kaslarda şiddetli (ağır)kanamalar,
- Dehidrasyon,
- Baş ve boyun bölgesinde subcutan ödemler,
- Burun ve ağız boşluğunda irinli akıntı,
- Konjuktiva'da şiddetli kanamalar, bazen peteşiler,
- Tracheanın lumeninde yoğun mukoz exudatı, ya da şiddetli hemorajik tracheitis,
- Sternum'un iç kısmında serosada ve abdominal yağlarda, serosal yüzeylerde ve vücut boşluğunda peteşiyal kanamalar
- Böbreklerde ağır kanamalar, bazen tubuluslarda ürat birikintileri ile birlikte ovaryumlarda hemorajiler ve dejenerasyon,
- Proventrikulusun mukozal yüzeyinde, özellikle taşlık ile birleşme yerinde hemorajiler,
- Taşlık'ın iç tabakasında hemorajiler ve erozyonlar (ülserler),
- Bağırsak mukozasındaki lenfoid dokularda hemorajik odaklar,
- Yumurta tavuklarında yumurtalıklarda kanamalar veya nekrotik odaklarla birlikte dejenerasyonlar
Hindilerde; lezyonlar tavuklarda görülenlerle benzerdir, fakat aynı derecede belirgin olmayabilir.
Ördeklerde; HPAI ile infekte olabilir ve virusu saçabilir, klinik semptomları ya da lezyonları göstermeyebilir.
TEŞHİS, AYIRICI TEŞHİS
Klinik semptom, anemnez, otopsi bulguları kesin teşhis için yeterli değildir. Hastalığın kesin teşhisi laboratuvarda virusun izolasyonu ve identifikasyonu ile mümkündür.
Avian İnfluenza klinik olarak;
- İnfeksiyöz Bronşitis,
- İnfeksiyöz Laryngotracheitis,
- Tavuk kolerası,
- Newcastle hastalığı,
- Mikoplazma enfeksiyonları ve
- Marek hastalığının bazı formları ile karışabilmektedir.
- Tipik hastalık belirtisini gösteren yeni ölmüş kanatlı hayvanlar ile hasta olup numune olarak gönderilmek üzere öldürülen hayvanlar (Hindi, devekuşu, kaz gibi iri cüsseli hayvanların bütün gönderilmesinde sıkıntı olması halinde, boyun dahil olmak üzere sadece baş bölgesi),
- Yeni ölmüş/öldürülmüş hayvanlardan, antibiyotik içeren taşıyıcı sıvı içinde aseptik olarak alınmış trachea, kloaka veya bu dokulardan alınan swaplar, beyin, karaciger, dalak, akciğer, mide ve bağırsak içeriği,
- Üst düzeyde alınmış biyo güvenlik tedbirleri ile ortalama olarak alınan 3-5 adet numune; soğuk zincir kuralına uygun, en seri vasıta ile laboratuvara gönderilir
Etkenin identifikasyonu
- 9-11 günlük embriyolu SPF tavuk yumurtasına inokulasyonu izleyerek hemagglutinin görülmesi
- immundiffüzyon testi Influenza A virusunun varlığını teyit eder,
- Monospesifik antiserumlarla alttiplerin ortaya konulması,
- Suş virulensinin değerlendirilmesi: 4-8 haftalık yaştaki piliçlerde IVPI'nin değerlendirilmesi
- Agar Gel Presipitasyon (AGP),
- Hemaglutinasyon Inhibisyon (HI),
- Virus Nötralizasyon (VN)
- Enzym Linked Immuno Sorbent Assay (ELISA) testlerinden yararlanılmaktadır.
AI’nin teşhisinde kullanılan mevcut test metotları ve sürecleri
Gerekli Numuneler
Testin Saptayacağı Etken
Sonuç alma süresi
İmmünofloresan
Taze doku (pankreas)
Viral antijen
4 saat
İmmünohistokimya
Formolde tespit edilmiş dokular
Viral antijen
2 gün
Virüs izolasyonu
Dokular
Virüs
2–10 gün
HI, EM/İmmün EM ve Nörominidaz testi ile ile virüs tanımlaması
Virüs izolatı
Spesifik antijenler
4 gün
Sürülerde ve çevre sürülerde seroloji: Alttip spesifik HI, grupspesifik ELISA/ AGID
Serum
Antikor
1 gün
Patojenite testleri: kanatlı eprüvasyonu
Virüs izolatı
Patojen ve virüsün patojenitesi
2–8 gün
PCR / Gen sekans tespiti
virüs izolatı
RNA genomunda Virulens markörleri
(işaretleyicileri)
6-12 saat/ 2-3 gün
KORUNMA
Bu hastalığın çok bulaşıcı ve öldürücü bir hastalık olması yanında insanlara da bulaşabileceği dikkate alınarak Biyogüvenlik Tedbirlerini buna göre almaları gerekmektedir. (Detaylı bilgi Kanatlı Yetiştiriciliğinde Biyogüvenlik bölümünde yer almaktadır.)
Avian Influenza hastalığına yönelik bir tedavi yoktur. Birçok ülkede olduğu gibi ülkemizde de ihbarı mecburi hastalıklar arasındadır ve devletçe kontrolü esas alınmıştır. Hastalıktan dolayı itlaf edilen hayvanların sahiplerine bedeli ödenmektedir.
Medikal profilaksi
- Geçmişte: HPAI'ya karşı yapılan aşılamaların faydadan çok zarar verebileceği düşünülmekteydi. Aşılanmış hayvanlardan bazılarının enfekte olabileceği ve virusu çevreye saçmaya devam etme riski ve aşının kontrol çalışmalarının engelleme ihtimali nedeniyle aşı uygulamaları yasaklanmış veya kullanımına kısıtlama getirilmişti. Buna rağmen Pakistan ve Meksika'da yaşanan salgınlarda inaktif aşılar yaygın olarak kullanılmış ve hastalığın hızla yayılmasını engelleyerek mücadelede başarı sağlamıştır.
- Son yıllarda; biyogüvenlik kurallarının tam olarak uygulanmadığı ve kanatlı sayısının yüksek olduğu bölgelerde Avian Influenza salgınının ortaya çıkması durumunda enfeksiyonun yayılımını kontrol altına alabilmek için aşılardan yararlanılmaktadır. Aşılı hayvanlarda klinik belirtiler azalmakta enfeksiyona direnç artmakta ve enfekte hayvanlar tarafından dışkı ile çevreye saçılan virusun miktarında önemli ölçüde azalma olmaktadır.
- Günümüzde inaktif homolog aşılar, inaktif heterolog aşılar ve rekombinant aşılar Avian Influenza ile mücadele ve korunmada kullanılmaktadır
r. Fethiye ÇÖVEN, Dr. Yıldırım BEYAZIT, OIE, WHO
Comment