Tweet
BAÐLARDA BÜYÜMEYÎ DÜZENLEYÝCÝ MADDELERÝN KULLANIMI 10.1. Tane geliþimini düzenlemek amacýyla
10.1.1. Tane tutumunu arttýrmak
Bu konu üzerindeki ilk çalýþmalar kuþ üzümünde yapýlmýþtýr. Tüm dünyada Siyah korent üzümü adýyla bilinen bu çeþit bizde ticari olarak kuþ üzümü adýyla satýlmaktadýr. Sözkonusu çeþitte tane tutumu"stimülatif partenokarpi" yoluyla olmaktadýr. Bunun için mutlaka tozlanmaya ihtiyaç vardýr. Tane tutumu polenlerin uyarýcý etkisi nedeniyle gerçekleþmekte,fakat daha sonra çekirdekler geliþememektedir. Çevre koþullarý elveriþli olmazsa polen tübü geliþimi iyi olmamakta ve tane tutum oraný azalmaktadýr. Bunun sonucunda salkýmlarda çok az tane oluþmaktadýr.
Tane tutumunu arttýrmak amacýyla bu çeþitte pratikte yapýlan uygulama bilezik almadýr. Bu amaçla çiçeklenme döneminde asmalarda yapýlan bilezik alma meyve tutumunu arttýrmakta ve taneleri kýsmen ir ileþtirmektedir. Bilezik almanýn sözkonusu çeþitteki geçmiþi oldukça eskiye dayanýr ve tesadüfen bulunmuþtur. Yunanistan'ýn Zante adasýndaki Siyah korent üzümü baðlarýnda ilk olarak 1833 yýlýnda keþfedilmiþtir. Bu adada yaþayan bir baðcý katýrýný asmaya baðladýðý noktada ipin asma kabuðunu kestiðini ve daha sonra kesim noktasýnýn üzerinde kalan salkým'arýn daha iyi tane tutarak, tanelerin de daha iri olduðunu farketmiþtir. Daha sonralarý bu uygulama baðlarda bilezik alma þeklinde pratiðe aktarý Ýmiþtir.
Bilezik almanýn yerine geçecek büyümeyi düzenleyici madde kullanýmý ise 1949 yýlýnda yapýlan denemeler sonucu bulunmuþtur. Asmalara 2-10 ppm dozunda 4-CPA (4-klor fenoksi asetik asit) ile çiçeklenmeden 3-6 gün sonra yapýlan uygulamalarýn, bilezik almayla ayný etkiyi gösterdiði saptanmýþtýr. Daha sonra yapýlan çalýþmalarda birçok çeþitte 4-CPA'nýn bilezik almanýn yerine kullanýlabileceði, tane tutumunu ve tane iriliðini en azýndan bilezik alma kadar ve hatta ondan daha fazla artttýrdýðý bulunmuþtur. Yalnýz bu açýdan yapraklara yapýlan uygulamalarýn çok az etkili olduðu, 4-CPA nýn özellikle salkýmlara uygulanmasý gerektiði belirt i Ými þt ir.
Yüksek konsantrasyonlarda 4-CPA uygulanýrsa asmalara zarar verebilmekte veya çiçeklenme döneminde erken uygulanýrsa, tanelerin içinde sert fakat içi boþ çekirdekler oluþabilmektedir. Dolayýsýyla uygulama zamaný ve dozunun çok iyi belirlenmesi gerekir. Ayrýca 4-CPA uygulamasý, özellikle asmalar aðýr topraklara dikilmiþ ise,sýký salkýmlarýn meydana gelmesine yol açmakta ve salkýmlarda çürümeler artmaktadýr.
Tane tutumunu arttýrmak amacýyla birçok çeþitte; gibberelik asit(GA), SADH(Sukkinik asit 2, 2 dimetil hidrazid; ticari adý Alar, B-9), CCC(2- Kloretil trimetil amonyumklorid, Klormequat; ticari adý Cycocel) gibi büyümeyi düzenleyici maddeler kullanýlmasýna raðmen, pratikte pek kullanýlmaz.
10.1.2. Taneyi irileþtirmek Kuþ üzümü
Tane iriliðini arttýrmak amacýyla daha önce bahsedilen 4-CPA nýn yerine 1960 larda, ABD'de gibberellin kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Çiçeklenme sonuna doðru atýlan 2.5-5 ppm lik GA bilezik almanýn veya 4-CPA uygulamasýnýn yerine geçmiþtir. Fakat burada doza dikkat etmek gerektiði, aksi taktirde doz arttýrýlýrsa tanelerin çok irileþtiði ve ticari olarak kuþ üzümü amacýyla kullanýlamadýðý saptanmýþtýr. Bu amaçla Avustralya'da yapýlan çalýþmalarda %90 çiçeklenmede atýlacak 20 ppm dozundaki GA'in çok etkili olduðu bulunmuþtur. Bilezik alma+10 ppm GA uygulamasýnýn da ayný derecede etkili olduðu saptanmýþtir.
Yuvarlak veya Sultani çekirdeksiz
Bu çeþitlere tane tutumu döneminde bilezik alma uygulanýrsa taneler irileþmektedir. Böylece sofralýk üzüm olarak deðeri artmaktadýr. îlk olarak taneyi irileþtirmede bilezik almanýn yerine geçecek uygulama 1950 lerde 4-CPA ile yapýlmýþtýr. Bu amaçla 5-15 ppm dozunda 4-CPA uygulanmýþ fakat kuþ üzümündeki kadar iyi sonuç vermemiþtir. Bazen olgunlaþmada gecikmeye ve irili ufaklý tanelere sahip salkýmlarýn oluþmasýna neden olmuþtur. Daha sonra 1957'de ayný amaçla GA kullanýlmýþ ve çok baþarýlý sonuçlar elde edilmiþtir. Bugün, pratikte sözkonusu çeþitlerin sofralýk üzüm olarak kullanýlmasýnda GA yaygýn olarak kullanýlmakta ve iki uygulama önerilmektedir:
1, Tam çiçeklenme döneminde 20 ppm dozunda GA uygulamak: Buradaki amaç salkýmlarda kýsmen tane tutumunu azaltmak suretiyle seyreltme saðlamak ve tutan tanelerde de kýsmi bir irileþme saðlamaktýr.
2. tnce koruk döneminde(iIk uygulamadan yaklaþýk 2 hafta sonra veya taneler 2-4 mm çapýnda) 20-40 ppm dozunda GA uygulamak: Esas amacý tanelerin irileþmesini saðlamaktýr. Tanelerin doðal geliþimi incelendiðinde bu dönemde taneler, hücre sayýsýndaki artýþ nedeniyle hýzla irileþmektedir.
Yukarýdaki uygulamalara ek olarak 15 gün sonra yine 20-40 ppm dozunda üçüncü bir uygulamanýn yapýlmasý da önerilebilir. Bu durumda taneler daha da irileþmekte fakat bunun getirdiði ilave iþçilik ve salkýmlarda sýkýþýklýk yaratmasý nedeniyle kullanýmý gereksiz de görülebilmektedir. Güney Afrika'da yapýlan uygulamalarda çiçeklenme ve tane tutum döneminde toplam 8 0 ppm olacak þekilde 10 ve 20 ppm dozunda 5 uygulama önerilmiþtir. Çiçeklenme dönemindeki GA uygulamalarýnýn tanelerin uzamasýna neden olduðu ve tane þeklini deðiþtirdiði saptanmýþtýr. GA uygulamalarýný doðrudan salkýmlara yapýlmalýdýr. GA'in asma içinde taþýnmasý zordur veya çok az taþýnýr. Etkisini daha çok temas ettiði yerlerde gösterir. Bu nedenle, yapraklara da gelecek þekilde tüm asmaya uygulanmasýna gerek yoktur.GA püskürtülmeden önce salkýmlarýn etrafýndaki yapraklarýn seyreltilerek, salkýmlarýn açýða çýkarýlmasýnda yarar vardýr. GA'in tanelere tutunmasýný kolaylaþtýrmak amacýyla yayýcý-yapýþtýrýcý kullanýlmasý önerilmekte ise de, yapýlan denemelerde çok fazla etkisinin o 1 mad ý ð ý göz 1 enim i þ t i r .
Kurutmalýk üzümlerde taneyi kýsmen irileþtirmek amaçlanýr. Sofralýk olarak ir ileþtirilen üzümler kurutmalýk olarak kullanýlmaya uygun deðildir. Kurutmalýk üzüivlerde taneyi az miktarda irileþtirmek amacýyla çiçeklenme sonuna doðru (%75 çiçekte) 5 ppm dozunda GA kullanmak yeterlidir.
Çekirdekli sofralýk üzüm çeþitleri
Çekirdekli üzüm çeþitlerinin bazýlarýnýn dýþýnda, genelde GA kullanýlmaz. Bunun nedeni GA'in tomurcuklarda ertesi yýlýn salkým taslaklarýna zarar vermesi ve dolayýsýyla göz verimliliðini düþürmesidir. Çekirdekli çeþitlerden sadece Razaký'da yapýlan denemelerde baþarý elde edilmiþtir. Burada da püskürtme þeklinde deðil, salkýmlarýn GA çözeltisine batýrýlmasý þeklinde bir uygulama yapýlmalýdýr. Razakýlarda tane tutum döneminde 10-20 ppm dozunda GA uygulamasý, tanelerde %50-70 irileþme dolayýsýyla verim artýþý saðlamýþtir.
10.1.3. Olgunlaþmayý düzenlemek 10.1.3.1. Erkencilik
Uzun yýlllardan beri yetiþtiriciler özellikle sofralýk çeþitler açýsýndan pazara erken üzüm göndererek nispeten yüksek olan fiyatlardan yararlanmak isterler. Yurdumuz açýsýndan düþünüldüðünde haziran ayý içinde veya temmuz ayý baþýnda pazara gelen ilk turfanda üzümlerin fiyatlarý daima daha yüksektir. Ayný þekilde Avrupa'da da 15 Haziran-15 Temmuz döneminde bir pazar boþluðu bulunmaktadýr ve ihracat için uygundur.
Erkenciliði saðlamak öncelikle uygun çeþit ve ekoloji seçimi ile mümkündür. Fakat bu çeþitlerin normal olgunlaþma zamanlarýný, daha da önceye almak için aþaðýda belirtilen bazý kimyasal maddelerden yararlanýlmaktadýr:
Etilen
Erkencilik saðlamada ilk uygulanan maddedir. Bitkilerde doðal olarak bulunur. Erkencilik saðlamak amacýyla tanelere ben düþme döneminde (%15) asmalara püskürtülmelidir. Ethepon ve Ethrel gibi ticari isimler altýnda sývý formülasyonlarda satýlmaktadýr. Uygulama dozu çeþitlere göre 100-1500 ppm arasýnda deðiþir. Etilenin sofralýk üzümlerdeki erkencilik etkisi iki grupta toplanabilir.
1. Renk geliþimine etkisi: özellikle Alphonse Lavalle ve
Cardinal gibi birçok siyah veya kýrmýzý renkli üzüm
çeþitlerinde antosiyanin birikimini arttýrarak renklenmeyi
olumlu yönde etkiler. Ayrýca Cardinal gibi taneleri homojen
renk almayan üzüm çeþitlerinde renklenmeyi arttýrmaktadýr.
2. Tanedeki kurumadde/asit oranýný etkileyerek: Bazý
çeþitlerde kurumaddeyi arttýrarak, bazý çeþitlerde de asit
oranýný düþürerek olgunluk indisini etkilemekte ve erkencilik
saðlamaktadýr.
Etilen uygulamalarý ayrýca ilk hasattaki ürün miktarýný da arttýrarak erkenciliði olumlu yönde etkilemektedir. Etilen uygulamalarý deðiþik üzüm çeþitlerinde 4-16 günlük erkencilik saðlamaktadýr. Bilezik alma ile birlikte kullanýlýrsa bu erkencilik 25 güne. kadar çýkabilmektedir. Etilen uygulamalarýnýn olumsuz etkisi; tane eti sertliðini, tanelerin ayrýlma kuvvetini ve kopma kuvvetini azaltmasýdýr. Etilen çok erken(tane tutumu)döneminde ve çok yüksek dozlarda uygulanýrsa bu sefer olgunluðu geciktirebilmekte ve ürün miktarýný azaltmaktadýr. Beklenen erkenciligin saðlanabilmesi için etilen, salkým ve yapraklara yani asmanýn tamamýna uygulanmalýdýr.
Hidrojen Siyanamid
Asma tomurcuklarýnda dinlenmeyi keserek, uyanmayý teþvik etmekte ve böylece gözleri erken uyandýrarak olgunlaþmayý öne almaktadýr. Burada önemli olan konu siyanamid uygulanarak sürmesi teþvik edilen gözlerin geliþmesi için kýþ sonu ve ilkbahar baþýnda iklim þartlarýnýn uygun olmasý ve don riskinin olmamasý gerekir. Bu açýdan düþünüldüðünde, özellikle subtropik ve tropik yerlerde kullanýlabilir. Yurdumuzda Akdeniz ve Ege bölgesinin sahil kesimlerinde, ilkbahar geç donlarýnýn tehlikeli olmadýðý yörelerde erkencilik için kullanýlma þansý vardýr.
Erkencilik saðlamak amacýyla siyanamidin, normal uyanma zamanýndan 4-6 hafta önce uygulanmasý önerilmektedir. Fakat bunun çeþitlere ve ekolojilere göre 8-12 hafta önceye kadar çýkabildiði saptanmýþtýr. Erken dönemde yapýlan uygulamalar erken uyanmaya neden olarak asmalarýn dondan zarar görme riskini arttýrabilir. Bunun için ekolojilere ve çeþitlere göre deneyerek en elveriþli uygulama zamanýný bulmak gerekir.
Uygulama tek yýllýk çubuklara püskürtme veya fýrça ile sürme þeklinde yapýlabilir. Siyanamid kýþ budamasýndan hemen sonra, kesim yerleri taze iken yapýlmalýdýr. Uygulama dozlarý %l-2.5 arasýnda deðiþir.
Sultani çekirdeksiz çeþidinde, uyanmadan 12,8 ve 4 hafta önce yapýlan uygulamalar; sýrasýyla 4,3 ve 2 haftalýk erkencilik saðlamýþtýr. Yurdumuzda yapýlan çalýþmalarda ise 2 hafta kadar erkencilik saðlanmýþtýr
10.1.3.2. Geçcilik
Oksin grubu hormonlardan olan BOA( Benzoth'azole-2-oksi asetik asit) üzümlerde olgunlaþmayý oldukça geciktirmiþtir. Bu gecikme birkaç gün ile birkaç hafta arasýnda deðiþmiþtir. Çekirdekli ve çekirdeksiz çeþitlerde benzer sonuçlar alýnmýþtýr. BOA geciktirilmek istenilen sürenin uzunluðuna baðlý olarak tane tutumundan 4-5 hafta sonra ve 5-40 ppm dozunda uygulanmalýdýr. Sofralýk üzümlerde hasadý geciktirmenin erkencilik kadar fazla bir ticari önemi yoktur. Bu nedenle uygulamanýn kullaným alaný sýnýrlýdýr. Pratikte ancak son turfanda üzümlerin sonbaharda hasadýný geciktirmek þeklinde düþünülebilir. Fakat sonbahardaki erken don tehlikesini de unutmamak gerekir.
10.1.4. Tane ve Salkým Seyreltmek
Seyreltmenin amacý fazla miktardaki ürünü azaltarak , asmalarda normal miktarda ürün yüklenmesini saðlamaktýr. Böylece, ürün kalitesi arttýrýlýr, salkýmlarýn sýký olmasý nedeniyle oluþan çürümelere engel olunur, salkýmlarýn daha kolay paketlenmesi saðlanýr. Seyreltme elle yapýlabileceði gibi, bu amaçla büyümeyi düzenleyici maddeler de kullanýlabilir. Elle seyreltmenin pahalý olmasý, büyümeyi düzenleyici madde kullanýmýný ekonomik kýlar. Bu konudaki çalýþmalar ilk olarak 1950 lerde baþlamýþtýr. Çiçeklenme döneminde çiçeklere su bile püskürtmek tane tutumunu azaltýr ve kýsmen bir seyreltme saðlar. Yine bu dönemde, sürgünler 50 cm uzunlukta iken %0.5 lik "sodyum monoklor asetat" püskürtülen asmalarda salkým seyreltmesi saðlanmýþtýr.
Büyümeyi düzenleyicilerin salkým seyreltmesindeki diðer bir kullanýmý neferne salkýmlarýnýn yok edilmesi, dolayýsýyla ana ürünün kalitesinin arttýrýlmasýdýr. Bu amaçla NAA( Naftalen asetik asit) kullanýlabilir. Uygulama zamaný ana ürünün ince koruk döneminde (tane tutumundan hemen scnra) ve nefernelerin çiçekte olduðu zamandýr.
Sýk salkýmlý çeþitlerde salkýmý seyrekleþtirmek amacýyla
da büyümeyi düzenleyici madde kullanýlabilir. ?araplýk
üzümlerde yapýlan çalýþmalarda sürgünler 40-50 cm uzunlukta
iken ve çiçeklenmeden yaklaþýk 3 hafta önce 1-10 ppm dozunda
GA'in sadece salkýmlara gelecek þekilde püskürtülmesi
salkýmlarýn daha seyrek yapýda olmasýný saðlamýþtýr. Bu
dozlarýn üzerine çýkýlmasý durumunda özellikle çekirdekli
çeþitlerde zararlanmalar görülmüþtür. Böyle asmalarda
önümüzdeki yýlýn ilkbaharýnda gözler uyanmamýþ ve verimde düþme olmuþtur. Oysa çekirdeksiz çeþitlerde böyle bir olumsuz etki görülmemiþtir. Ayný þekilde çekirdekli sofralýk üzümlerde salkým seyreltmek amacýyla GA uygulamasýndan kaçýnmak gerekir. Çünkü tanelerde boncuklanma olabildiði için salkýmlarýn görünüþü bozulabilir.
Oldukça sýk salkýmlarý olan Perlette çeþidinde seyrek yapýlý salkýmlar elde etmek için, çiçeklenme döneminde 10-15 ppm dozunda GA uygulanmýþtýr. Fakat bu uygulama her zaman ayný þekilde tatmin edici seyreltme saðlamamýþtýr. Etkisi baðlara göre deðiþmiþtir. Ayrýca bu sayede tane iriliði de %4ö-80 oranýnda arttýrýlmýþtýr.
Sultani çekirdeksiz çeþidinde çiçeklenme döneminde (%30-80) 2.5-20 ppm dozunda GA uygulanýrsa salkýmlarda seyrelme saðlanabilir. 20 ppm den fazla dozlar tanelerde boncuklanmaya neden olabilir.
Ayrýca salkýmlarý seyreltme amacýyla ABA, etilen ve morphactin kullanýlabilir fakat çok az etkilidir.
10.1.5. Tanelerde buruþmayý önlemek .
Çekirdekli sofralýk üzüm çeþitlerinden Emperor'da bazý durumlarda taneler turgorunu kaybetmekte ve hasattan bir ay kadar önce buruþmaktadýr. Bu durum salkýmlarda birkaç tanede meydana gelse bile salkýmýn görünüþü bozulmakta ve ürün kayýplarý olmaktadýr. Bu amaçla tane tutumundan 1-2 hafta sonra 20 ppm dozunda GA uygulanabilir. Bunun diðer bir faydasý da tanelerde az da olsa bir irileþme saðlamasýdýr.
10.1.6. Hasattan sonra tane dökülmesini önlemek
Bazý sofralýk üzümlerde en önemli problemlerden birisi taþýnma ve depolama esnasýnda paketlenmiþ olan salkýmlardan bazý tanelerin dökülmesidir. Bu döküm yaþ dökülme denilen tanenin sapýyla birlikte salkým ekseninden kopmasý veya kuru dökülme denilen tanenin saptan ayrýlarak kopmasýdýr. Yaþ dökülme Tarsus beyazý çeþidinde, kuru dökülme ise Yuvarlak veya Sultani çekirdeksiz üzüm çeþitlerinde görülmektedir. Tarsus beyazý çeþidinde dökülmeyi önlemek amacýyla hasattan 1 hafta önce 100 ppm dozunda NAA uygulamasý önerilmektedir. Ayrýca Hamburg misketi çeþidinde hasattan 4 gün önce 10-20 ppm dozunda NAA veya 4-CPA püskürtmek dökülmeyi önlemiþtir.
BAÐCILIK KÝTABI Prof. Dr. H. Ýbrahim UZUN
10.1.1. Tane tutumunu arttýrmak
Bu konu üzerindeki ilk çalýþmalar kuþ üzümünde yapýlmýþtýr. Tüm dünyada Siyah korent üzümü adýyla bilinen bu çeþit bizde ticari olarak kuþ üzümü adýyla satýlmaktadýr. Sözkonusu çeþitte tane tutumu"stimülatif partenokarpi" yoluyla olmaktadýr. Bunun için mutlaka tozlanmaya ihtiyaç vardýr. Tane tutumu polenlerin uyarýcý etkisi nedeniyle gerçekleþmekte,fakat daha sonra çekirdekler geliþememektedir. Çevre koþullarý elveriþli olmazsa polen tübü geliþimi iyi olmamakta ve tane tutum oraný azalmaktadýr. Bunun sonucunda salkýmlarda çok az tane oluþmaktadýr.
Tane tutumunu arttýrmak amacýyla bu çeþitte pratikte yapýlan uygulama bilezik almadýr. Bu amaçla çiçeklenme döneminde asmalarda yapýlan bilezik alma meyve tutumunu arttýrmakta ve taneleri kýsmen ir ileþtirmektedir. Bilezik almanýn sözkonusu çeþitteki geçmiþi oldukça eskiye dayanýr ve tesadüfen bulunmuþtur. Yunanistan'ýn Zante adasýndaki Siyah korent üzümü baðlarýnda ilk olarak 1833 yýlýnda keþfedilmiþtir. Bu adada yaþayan bir baðcý katýrýný asmaya baðladýðý noktada ipin asma kabuðunu kestiðini ve daha sonra kesim noktasýnýn üzerinde kalan salkým'arýn daha iyi tane tutarak, tanelerin de daha iri olduðunu farketmiþtir. Daha sonralarý bu uygulama baðlarda bilezik alma þeklinde pratiðe aktarý Ýmiþtir.
Bilezik almanýn yerine geçecek büyümeyi düzenleyici madde kullanýmý ise 1949 yýlýnda yapýlan denemeler sonucu bulunmuþtur. Asmalara 2-10 ppm dozunda 4-CPA (4-klor fenoksi asetik asit) ile çiçeklenmeden 3-6 gün sonra yapýlan uygulamalarýn, bilezik almayla ayný etkiyi gösterdiði saptanmýþtýr. Daha sonra yapýlan çalýþmalarda birçok çeþitte 4-CPA'nýn bilezik almanýn yerine kullanýlabileceði, tane tutumunu ve tane iriliðini en azýndan bilezik alma kadar ve hatta ondan daha fazla artttýrdýðý bulunmuþtur. Yalnýz bu açýdan yapraklara yapýlan uygulamalarýn çok az etkili olduðu, 4-CPA nýn özellikle salkýmlara uygulanmasý gerektiði belirt i Ými þt ir.
Yüksek konsantrasyonlarda 4-CPA uygulanýrsa asmalara zarar verebilmekte veya çiçeklenme döneminde erken uygulanýrsa, tanelerin içinde sert fakat içi boþ çekirdekler oluþabilmektedir. Dolayýsýyla uygulama zamaný ve dozunun çok iyi belirlenmesi gerekir. Ayrýca 4-CPA uygulamasý, özellikle asmalar aðýr topraklara dikilmiþ ise,sýký salkýmlarýn meydana gelmesine yol açmakta ve salkýmlarda çürümeler artmaktadýr.
Tane tutumunu arttýrmak amacýyla birçok çeþitte; gibberelik asit(GA), SADH(Sukkinik asit 2, 2 dimetil hidrazid; ticari adý Alar, B-9), CCC(2- Kloretil trimetil amonyumklorid, Klormequat; ticari adý Cycocel) gibi büyümeyi düzenleyici maddeler kullanýlmasýna raðmen, pratikte pek kullanýlmaz.
10.1.2. Taneyi irileþtirmek Kuþ üzümü
Tane iriliðini arttýrmak amacýyla daha önce bahsedilen 4-CPA nýn yerine 1960 larda, ABD'de gibberellin kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Çiçeklenme sonuna doðru atýlan 2.5-5 ppm lik GA bilezik almanýn veya 4-CPA uygulamasýnýn yerine geçmiþtir. Fakat burada doza dikkat etmek gerektiði, aksi taktirde doz arttýrýlýrsa tanelerin çok irileþtiði ve ticari olarak kuþ üzümü amacýyla kullanýlamadýðý saptanmýþtýr. Bu amaçla Avustralya'da yapýlan çalýþmalarda %90 çiçeklenmede atýlacak 20 ppm dozundaki GA'in çok etkili olduðu bulunmuþtur. Bilezik alma+10 ppm GA uygulamasýnýn da ayný derecede etkili olduðu saptanmýþtir.
Yuvarlak veya Sultani çekirdeksiz
Bu çeþitlere tane tutumu döneminde bilezik alma uygulanýrsa taneler irileþmektedir. Böylece sofralýk üzüm olarak deðeri artmaktadýr. îlk olarak taneyi irileþtirmede bilezik almanýn yerine geçecek uygulama 1950 lerde 4-CPA ile yapýlmýþtýr. Bu amaçla 5-15 ppm dozunda 4-CPA uygulanmýþ fakat kuþ üzümündeki kadar iyi sonuç vermemiþtir. Bazen olgunlaþmada gecikmeye ve irili ufaklý tanelere sahip salkýmlarýn oluþmasýna neden olmuþtur. Daha sonra 1957'de ayný amaçla GA kullanýlmýþ ve çok baþarýlý sonuçlar elde edilmiþtir. Bugün, pratikte sözkonusu çeþitlerin sofralýk üzüm olarak kullanýlmasýnda GA yaygýn olarak kullanýlmakta ve iki uygulama önerilmektedir:
1, Tam çiçeklenme döneminde 20 ppm dozunda GA uygulamak: Buradaki amaç salkýmlarda kýsmen tane tutumunu azaltmak suretiyle seyreltme saðlamak ve tutan tanelerde de kýsmi bir irileþme saðlamaktýr.
2. tnce koruk döneminde(iIk uygulamadan yaklaþýk 2 hafta sonra veya taneler 2-4 mm çapýnda) 20-40 ppm dozunda GA uygulamak: Esas amacý tanelerin irileþmesini saðlamaktýr. Tanelerin doðal geliþimi incelendiðinde bu dönemde taneler, hücre sayýsýndaki artýþ nedeniyle hýzla irileþmektedir.
Yukarýdaki uygulamalara ek olarak 15 gün sonra yine 20-40 ppm dozunda üçüncü bir uygulamanýn yapýlmasý da önerilebilir. Bu durumda taneler daha da irileþmekte fakat bunun getirdiði ilave iþçilik ve salkýmlarda sýkýþýklýk yaratmasý nedeniyle kullanýmý gereksiz de görülebilmektedir. Güney Afrika'da yapýlan uygulamalarda çiçeklenme ve tane tutum döneminde toplam 8 0 ppm olacak þekilde 10 ve 20 ppm dozunda 5 uygulama önerilmiþtir. Çiçeklenme dönemindeki GA uygulamalarýnýn tanelerin uzamasýna neden olduðu ve tane þeklini deðiþtirdiði saptanmýþtýr. GA uygulamalarýný doðrudan salkýmlara yapýlmalýdýr. GA'in asma içinde taþýnmasý zordur veya çok az taþýnýr. Etkisini daha çok temas ettiði yerlerde gösterir. Bu nedenle, yapraklara da gelecek þekilde tüm asmaya uygulanmasýna gerek yoktur.GA püskürtülmeden önce salkýmlarýn etrafýndaki yapraklarýn seyreltilerek, salkýmlarýn açýða çýkarýlmasýnda yarar vardýr. GA'in tanelere tutunmasýný kolaylaþtýrmak amacýyla yayýcý-yapýþtýrýcý kullanýlmasý önerilmekte ise de, yapýlan denemelerde çok fazla etkisinin o 1 mad ý ð ý göz 1 enim i þ t i r .
Kurutmalýk üzümlerde taneyi kýsmen irileþtirmek amaçlanýr. Sofralýk olarak ir ileþtirilen üzümler kurutmalýk olarak kullanýlmaya uygun deðildir. Kurutmalýk üzüivlerde taneyi az miktarda irileþtirmek amacýyla çiçeklenme sonuna doðru (%75 çiçekte) 5 ppm dozunda GA kullanmak yeterlidir.
Çekirdekli sofralýk üzüm çeþitleri
Çekirdekli üzüm çeþitlerinin bazýlarýnýn dýþýnda, genelde GA kullanýlmaz. Bunun nedeni GA'in tomurcuklarda ertesi yýlýn salkým taslaklarýna zarar vermesi ve dolayýsýyla göz verimliliðini düþürmesidir. Çekirdekli çeþitlerden sadece Razaký'da yapýlan denemelerde baþarý elde edilmiþtir. Burada da püskürtme þeklinde deðil, salkýmlarýn GA çözeltisine batýrýlmasý þeklinde bir uygulama yapýlmalýdýr. Razakýlarda tane tutum döneminde 10-20 ppm dozunda GA uygulamasý, tanelerde %50-70 irileþme dolayýsýyla verim artýþý saðlamýþtir.
10.1.3. Olgunlaþmayý düzenlemek 10.1.3.1. Erkencilik
Uzun yýlllardan beri yetiþtiriciler özellikle sofralýk çeþitler açýsýndan pazara erken üzüm göndererek nispeten yüksek olan fiyatlardan yararlanmak isterler. Yurdumuz açýsýndan düþünüldüðünde haziran ayý içinde veya temmuz ayý baþýnda pazara gelen ilk turfanda üzümlerin fiyatlarý daima daha yüksektir. Ayný þekilde Avrupa'da da 15 Haziran-15 Temmuz döneminde bir pazar boþluðu bulunmaktadýr ve ihracat için uygundur.
Erkenciliði saðlamak öncelikle uygun çeþit ve ekoloji seçimi ile mümkündür. Fakat bu çeþitlerin normal olgunlaþma zamanlarýný, daha da önceye almak için aþaðýda belirtilen bazý kimyasal maddelerden yararlanýlmaktadýr:
Etilen
Erkencilik saðlamada ilk uygulanan maddedir. Bitkilerde doðal olarak bulunur. Erkencilik saðlamak amacýyla tanelere ben düþme döneminde (%15) asmalara püskürtülmelidir. Ethepon ve Ethrel gibi ticari isimler altýnda sývý formülasyonlarda satýlmaktadýr. Uygulama dozu çeþitlere göre 100-1500 ppm arasýnda deðiþir. Etilenin sofralýk üzümlerdeki erkencilik etkisi iki grupta toplanabilir.
1. Renk geliþimine etkisi: özellikle Alphonse Lavalle ve
Cardinal gibi birçok siyah veya kýrmýzý renkli üzüm
çeþitlerinde antosiyanin birikimini arttýrarak renklenmeyi
olumlu yönde etkiler. Ayrýca Cardinal gibi taneleri homojen
renk almayan üzüm çeþitlerinde renklenmeyi arttýrmaktadýr.
2. Tanedeki kurumadde/asit oranýný etkileyerek: Bazý
çeþitlerde kurumaddeyi arttýrarak, bazý çeþitlerde de asit
oranýný düþürerek olgunluk indisini etkilemekte ve erkencilik
saðlamaktadýr.
Etilen uygulamalarý ayrýca ilk hasattaki ürün miktarýný da arttýrarak erkenciliði olumlu yönde etkilemektedir. Etilen uygulamalarý deðiþik üzüm çeþitlerinde 4-16 günlük erkencilik saðlamaktadýr. Bilezik alma ile birlikte kullanýlýrsa bu erkencilik 25 güne. kadar çýkabilmektedir. Etilen uygulamalarýnýn olumsuz etkisi; tane eti sertliðini, tanelerin ayrýlma kuvvetini ve kopma kuvvetini azaltmasýdýr. Etilen çok erken(tane tutumu)döneminde ve çok yüksek dozlarda uygulanýrsa bu sefer olgunluðu geciktirebilmekte ve ürün miktarýný azaltmaktadýr. Beklenen erkenciligin saðlanabilmesi için etilen, salkým ve yapraklara yani asmanýn tamamýna uygulanmalýdýr.
Hidrojen Siyanamid
Asma tomurcuklarýnda dinlenmeyi keserek, uyanmayý teþvik etmekte ve böylece gözleri erken uyandýrarak olgunlaþmayý öne almaktadýr. Burada önemli olan konu siyanamid uygulanarak sürmesi teþvik edilen gözlerin geliþmesi için kýþ sonu ve ilkbahar baþýnda iklim þartlarýnýn uygun olmasý ve don riskinin olmamasý gerekir. Bu açýdan düþünüldüðünde, özellikle subtropik ve tropik yerlerde kullanýlabilir. Yurdumuzda Akdeniz ve Ege bölgesinin sahil kesimlerinde, ilkbahar geç donlarýnýn tehlikeli olmadýðý yörelerde erkencilik için kullanýlma þansý vardýr.
Erkencilik saðlamak amacýyla siyanamidin, normal uyanma zamanýndan 4-6 hafta önce uygulanmasý önerilmektedir. Fakat bunun çeþitlere ve ekolojilere göre 8-12 hafta önceye kadar çýkabildiði saptanmýþtýr. Erken dönemde yapýlan uygulamalar erken uyanmaya neden olarak asmalarýn dondan zarar görme riskini arttýrabilir. Bunun için ekolojilere ve çeþitlere göre deneyerek en elveriþli uygulama zamanýný bulmak gerekir.
Uygulama tek yýllýk çubuklara püskürtme veya fýrça ile sürme þeklinde yapýlabilir. Siyanamid kýþ budamasýndan hemen sonra, kesim yerleri taze iken yapýlmalýdýr. Uygulama dozlarý %l-2.5 arasýnda deðiþir.
Sultani çekirdeksiz çeþidinde, uyanmadan 12,8 ve 4 hafta önce yapýlan uygulamalar; sýrasýyla 4,3 ve 2 haftalýk erkencilik saðlamýþtýr. Yurdumuzda yapýlan çalýþmalarda ise 2 hafta kadar erkencilik saðlanmýþtýr
10.1.3.2. Geçcilik
Oksin grubu hormonlardan olan BOA( Benzoth'azole-2-oksi asetik asit) üzümlerde olgunlaþmayý oldukça geciktirmiþtir. Bu gecikme birkaç gün ile birkaç hafta arasýnda deðiþmiþtir. Çekirdekli ve çekirdeksiz çeþitlerde benzer sonuçlar alýnmýþtýr. BOA geciktirilmek istenilen sürenin uzunluðuna baðlý olarak tane tutumundan 4-5 hafta sonra ve 5-40 ppm dozunda uygulanmalýdýr. Sofralýk üzümlerde hasadý geciktirmenin erkencilik kadar fazla bir ticari önemi yoktur. Bu nedenle uygulamanýn kullaným alaný sýnýrlýdýr. Pratikte ancak son turfanda üzümlerin sonbaharda hasadýný geciktirmek þeklinde düþünülebilir. Fakat sonbahardaki erken don tehlikesini de unutmamak gerekir.
10.1.4. Tane ve Salkým Seyreltmek
Seyreltmenin amacý fazla miktardaki ürünü azaltarak , asmalarda normal miktarda ürün yüklenmesini saðlamaktýr. Böylece, ürün kalitesi arttýrýlýr, salkýmlarýn sýký olmasý nedeniyle oluþan çürümelere engel olunur, salkýmlarýn daha kolay paketlenmesi saðlanýr. Seyreltme elle yapýlabileceði gibi, bu amaçla büyümeyi düzenleyici maddeler de kullanýlabilir. Elle seyreltmenin pahalý olmasý, büyümeyi düzenleyici madde kullanýmýný ekonomik kýlar. Bu konudaki çalýþmalar ilk olarak 1950 lerde baþlamýþtýr. Çiçeklenme döneminde çiçeklere su bile püskürtmek tane tutumunu azaltýr ve kýsmen bir seyreltme saðlar. Yine bu dönemde, sürgünler 50 cm uzunlukta iken %0.5 lik "sodyum monoklor asetat" püskürtülen asmalarda salkým seyreltmesi saðlanmýþtýr.
Büyümeyi düzenleyicilerin salkým seyreltmesindeki diðer bir kullanýmý neferne salkýmlarýnýn yok edilmesi, dolayýsýyla ana ürünün kalitesinin arttýrýlmasýdýr. Bu amaçla NAA( Naftalen asetik asit) kullanýlabilir. Uygulama zamaný ana ürünün ince koruk döneminde (tane tutumundan hemen scnra) ve nefernelerin çiçekte olduðu zamandýr.
Sýk salkýmlý çeþitlerde salkýmý seyrekleþtirmek amacýyla
da büyümeyi düzenleyici madde kullanýlabilir. ?araplýk
üzümlerde yapýlan çalýþmalarda sürgünler 40-50 cm uzunlukta
iken ve çiçeklenmeden yaklaþýk 3 hafta önce 1-10 ppm dozunda
GA'in sadece salkýmlara gelecek þekilde püskürtülmesi
salkýmlarýn daha seyrek yapýda olmasýný saðlamýþtýr. Bu
dozlarýn üzerine çýkýlmasý durumunda özellikle çekirdekli
çeþitlerde zararlanmalar görülmüþtür. Böyle asmalarda
önümüzdeki yýlýn ilkbaharýnda gözler uyanmamýþ ve verimde düþme olmuþtur. Oysa çekirdeksiz çeþitlerde böyle bir olumsuz etki görülmemiþtir. Ayný þekilde çekirdekli sofralýk üzümlerde salkým seyreltmek amacýyla GA uygulamasýndan kaçýnmak gerekir. Çünkü tanelerde boncuklanma olabildiði için salkýmlarýn görünüþü bozulabilir.
Oldukça sýk salkýmlarý olan Perlette çeþidinde seyrek yapýlý salkýmlar elde etmek için, çiçeklenme döneminde 10-15 ppm dozunda GA uygulanmýþtýr. Fakat bu uygulama her zaman ayný þekilde tatmin edici seyreltme saðlamamýþtýr. Etkisi baðlara göre deðiþmiþtir. Ayrýca bu sayede tane iriliði de %4ö-80 oranýnda arttýrýlmýþtýr.
Sultani çekirdeksiz çeþidinde çiçeklenme döneminde (%30-80) 2.5-20 ppm dozunda GA uygulanýrsa salkýmlarda seyrelme saðlanabilir. 20 ppm den fazla dozlar tanelerde boncuklanmaya neden olabilir.
Ayrýca salkýmlarý seyreltme amacýyla ABA, etilen ve morphactin kullanýlabilir fakat çok az etkilidir.
10.1.5. Tanelerde buruþmayý önlemek .
Çekirdekli sofralýk üzüm çeþitlerinden Emperor'da bazý durumlarda taneler turgorunu kaybetmekte ve hasattan bir ay kadar önce buruþmaktadýr. Bu durum salkýmlarda birkaç tanede meydana gelse bile salkýmýn görünüþü bozulmakta ve ürün kayýplarý olmaktadýr. Bu amaçla tane tutumundan 1-2 hafta sonra 20 ppm dozunda GA uygulanabilir. Bunun diðer bir faydasý da tanelerde az da olsa bir irileþme saðlamasýdýr.
10.1.6. Hasattan sonra tane dökülmesini önlemek
Bazý sofralýk üzümlerde en önemli problemlerden birisi taþýnma ve depolama esnasýnda paketlenmiþ olan salkýmlardan bazý tanelerin dökülmesidir. Bu döküm yaþ dökülme denilen tanenin sapýyla birlikte salkým ekseninden kopmasý veya kuru dökülme denilen tanenin saptan ayrýlarak kopmasýdýr. Yaþ dökülme Tarsus beyazý çeþidinde, kuru dökülme ise Yuvarlak veya Sultani çekirdeksiz üzüm çeþitlerinde görülmektedir. Tarsus beyazý çeþidinde dökülmeyi önlemek amacýyla hasattan 1 hafta önce 100 ppm dozunda NAA uygulamasý önerilmektedir. Ayrýca Hamburg misketi çeþidinde hasattan 4 gün önce 10-20 ppm dozunda NAA veya 4-CPA püskürtmek dökülmeyi önlemiþtir.
BAÐCILIK KÝTABI Prof. Dr. H. Ýbrahim UZUN
Comment