Tweet
Goble Şekli
Çok uzun zamandan beri bilinen ve meyve fidanlarına nemli bölgelerde uygulanan bir şekildir. Genellikle üç ana daldan olusur. Elma, ayva, armut, erik, şeftali, kayısı, portakal, limon, mandarin (turunçgiller) vb. diğer meyve ağaçlarına uygun bir şekildir.
Daha önce belirtildiği gibi, meyve fidanlarının şekillendirmeleri kış aylarında olduğu kadar, yaz aylarında da yapılabilir. Yetiştiricinin uygun zamanı olması halinde birbirini tamamlamak koşulu ile meyve fidanları hem yaz, hem de kış aylarında şekillendirilebilir. Meyve fidanının şekillendirme zamanının saptanmasında ekolojik faktörler çok önemli rol oynar. Özünde meyve fidanlarını şekillendirme kuralları, budama tekniği uygulamaları vb. işler değişmez. Bu nedenle meyve fidanlarının şekillendirmelerini açıklarken, budamanın yapılma zamanından çok, her yıl uygulanması zorunlu olan budama tekniği ve yapılması gereken işler üzerinde durulması gerekir. Bunlar hakkında ayrıntılı bilgiler aşağıda sırasıyla belirtilmiştir.
Birinci Yıl
Bir yıllık fidan topraktan 60-80 cm yükseklikte iyi oluşmuş 4-5 gözün üzerinden kesilir (Şekil 49).
Eğer fidan üzerinde erkenci dallar var ise, bunlar gelişme durumlarına göre bükülür, bağlanır, küçük meyve dallarına hiç bir zaman dokunulmaz. Bu şekilde ilkbahar gelişme periyoduna giren fidanlarda 4-5 sürgün gelişmeye başlar (Şekil 49-2). Bunların yıllık bakım işleri düzenli olarak, aksatılmadan yürütülmelidir. Yani, sulama, özellikle zararlı ve hastalıklarla savaş ve hatta gübreleme işleri özenle ve zamanında uygulanmalıdır. Ancak, bu koşullarda yeni oluşan sürgünler istenen gelişmeyi gösterebilirler.
Meyve fidanlarına ilk şekil, sürgünlerin odunsulaşmağa başladığı Haziran, Temmuz, Ağustos aylarından herhangi biri içerisinde ya da şiddetli donlar geçtikten sonra kış aylarında verilir. Şekillendirmenin yapılacağı dönem içerisinde her fidan üzerinde gelişmeleri biribirlerine eşit, gövde üzerinde 120°'lik açıyla dağılmış üç dal seçilir. Seçilecek ana dallar arasında biribirinden 5-10 cm yükseklik farkının bulunması tercih ve arzu edilir. Bu gibi dallar bulunmadığı takdirde zorunlu olarak aynı noktadan çıkmış dallar da seçilebilir. Bunlar dışındaki dallar eğilir, bükülür. Bu işlemler tamamlandıktan sonra, ana dallar gelişme bakımından birbirine eşit kuvvette ise, meyve ağacının tür ve çeşidi toprak verimliliği ve çevrenin ekelojik koşullan dikkate alınarak 40-60 cm uzunlukta ve toprağa bakan gözler üzerinden kesilirler (Şekil 49-3).
Daha kısa olarak büyümüş olan dallar olduğu gibi bırakılır. Ancak, ana dallar arasında gelişme bakımından eşitsizlik var ise, o takdirde dallar, zayıf gelişen dal dikkate alınarak kesilmelidir. Ana dalların gövde ile yaptıkları açıların 45° olmaları gerekir. Eğer bunlar dar ise, yere kazık çakılıp iple bağlanan dal çekilerek açılar genişletilebilir. Açılar geniş ise, bunlar dalın arkasından herek verilerek itilir veya karşısındaki dala bağlanarak daraltılabilir.
İkinci Yıl
Bu suretle tamamlanan ilk yıl budaması ile ağaçlar ilkbaharda gelişmeğe başlar ve her ana daldan yeni sürgünler (3-5) oluşur (Şekil 50).
İlkbahar ve yaz gelişme periyodunda ağaçların bakım işleri düzenli olarak yapılmalıdır. Böylece dallar esenlikle büyütülecekler ve vegetatif gelişmeye uyanılmış olacaklardır. Sürgünler odunsulaşmağa başladığı aylarda ya da kışın fidanlar tekrar gözden geçirilerek, düşmüş herekler yeniden konulur. Çözülmüş ipler bağlanır, şekli bozan dallar gelişmeden alıkonur. Bütün bu onarım ve bakım işleri tamamlandıktan sonra her ana dal üzerinde gelişmiş dallardan iki tane seçilir. Bunlardan biri yardımcı, diğeri ana dalın devamını sağlayan dal olmalıdır. Yardımcı dal, ana dalın uç kısmından 10-20 cm uzaklıkta bulunmalı, kuvvet ve gelişme bakımından ana dalla rekabet etmelidir (Şekil 51).
Ayrıca, yardımcı dalların ana dallar
üzerindeki yönleri aynı olmalıdır. Örneğin ana dal üzerinde sağ tarafında yardımcı dal seçilmişse, diğer ana dallar üzerindeki yardımcı dallar da aynı yönde olmalıdır.
Öte yandan, ana dal ile aynı yönde büyüyen dal, ana dalı devam ettirecek dal olarak seçilmelidir. Hiç bir zaman sağ ve sol yönlerde gelişen dal, ana dalın devamını sağlayacak dal olarak düşünülmemelidir. Aksi takdirde, ana dal doğal büyüme yönünü kaybeder. Böylece fidanın ileride alacağı şekil çok değişebilir.
Ana dalların kesilmelerine gelince; bunlar 40-50 cm uzunluğunun altında gelişme göstermiş ise dokunulmaz. Ancak bu dallar, bazı meyve tür ve çeşitlerinde meyve gözleriyle son bulabileceği gibi üzerinde çok cılız sık gözlü ve beyaz tüylü yaz gelişme sonunda oluşmuş sürgünler bulunabilir (Şekil 52).
Öncelikle, meyve gözleri kopanlarak atılmalı veya gelişmeden geri kalmış sık tüylü zayıf dallar da kesilmelidir. Bu işlemler yapılmadığı takdirde, dallarda gelişme durur ve ağacın şekli çalı gibi olur. Uzunlukları 80-100 cm olan dallar, çevre şartlan, çeşidin kesime karşı göstereceği tepki ve toprak verimliliğine göre değişmek üzere 40-60 cm yükseklikten toprağa bakan göz üzerinden kesilebilir. Ana dallarda kesim işi tamamlandıktan sonra, yardımcı dallann kesilmelerine geçilebilir. Ana dalın uç noktasından 45°'lik açı yapacak bir doğrunun yardımcı dalı kestiği nokta, yardımcı dalın kesileceği yeri gösterir. Şayet bu noktada toprağa bakan bir göz varsa, kesim bunun üzerinden yapılır. Aksi takdirde biraz alt veya üst kısma çıkmak suretiyle kesim tamamlanır.
Üçüncü Yıl
İlkbahar gelişme periyodu başlar başlamaz, büyüme noktalannda vegetatif gelişme görülür ve her ana ve yardımcı dallardan yeniden 3-5 dal oluşur. Ağaçlan esen bulundurmak, vegetatif gelişmeyi uyartmak ve yaprak alanını artırmak, ağaçlann bir an önce meyveye başlamalannı sağlamak amacıyla, sulama, gübreleme ve zararlılarla savaş gibi bakım
işlerinin çok düzenli yürütülmeleri gerekir. Aynca, yaz veya kış aylarında, yine her ana dal üzerinde oluşmuş dallardan biri ana dalın diğeri yardımcı dalın devamını sağlayacak iki dal seçilir. Yardımcı dalların, bir öncekilerin aksi yönünde olması gerekir. Seçilen dalların dışındaki öteki dalların bir kısmı, ana dallar veya ana dal ile yardımcı dallar arasında bağ olarak kullanılabileceği gibi, bir kısmı bükülebilir ya da eğilebilir. Ancak, daha önceki yıllar eğilmiş bükülmüş dallar fazla ise, daha fazla dal eğilip bükülmeye gerek olmayacağı için; ana dallar üzerinde yapılan işlemlerin dışında kalan dallar kesilebilir. Ana ve yardımcı dalların uzunluklarının azaltılmaları, bunların gösterecekleri bir yılllık gelişmeye bağlı olarak değişir (Şekil 53).
Yardımcı dallar üzerinde oluşacak dallar için de ana dal için uygulanan kurallar geçerlidir. Yardımcı dallara da yardımcı dallar seçilmeli ve bunların açılan 45°, dalların kesim yükseklikleri 30-40 cm arasında olmalıdır. Her yardımcı daldan seçilecek iki daldan arta kalanlar durumlarına göre diğer dallara bağlanır, eğilir, bükülür veya kesilirler.
Sonraki Yıllar
Doğal olarak fidanlar yaşlandıktan ve meyve vermeğe başladıktan sonra sürgünlerin uzunlukları da kısmen azalır. Bu nedenle, sürgün uzunlukları 50 cm kadar olan dallara dokunulmaz. Daha fazla uzun olanlar bu düzeye indirilebilir. Bu şekilde meyve ağaçlarında her yıl ana ve yardımcı dallarda oluşan dallar arasından iki dal seçmek, geri kalan dalları bağlamak, eğmek veya bükmek suretiyle, meyve ağaçlannda 5-6 yardımcı dal oluşuncaya kadar şekil budamasına devam edilir. Bu oluşumdan sonraki yıllarda şekil oluşturmayı başaran yetiştirici, ağaç üzerinde gereksiz dal bırakmamış demektir ki, bu da ürün budamasını kolaylaştırmaktadır (Şekil 54).
Çok uzun zamandan beri bilinen ve meyve fidanlarına nemli bölgelerde uygulanan bir şekildir. Genellikle üç ana daldan olusur. Elma, ayva, armut, erik, şeftali, kayısı, portakal, limon, mandarin (turunçgiller) vb. diğer meyve ağaçlarına uygun bir şekildir.
Daha önce belirtildiği gibi, meyve fidanlarının şekillendirmeleri kış aylarında olduğu kadar, yaz aylarında da yapılabilir. Yetiştiricinin uygun zamanı olması halinde birbirini tamamlamak koşulu ile meyve fidanları hem yaz, hem de kış aylarında şekillendirilebilir. Meyve fidanının şekillendirme zamanının saptanmasında ekolojik faktörler çok önemli rol oynar. Özünde meyve fidanlarını şekillendirme kuralları, budama tekniği uygulamaları vb. işler değişmez. Bu nedenle meyve fidanlarının şekillendirmelerini açıklarken, budamanın yapılma zamanından çok, her yıl uygulanması zorunlu olan budama tekniği ve yapılması gereken işler üzerinde durulması gerekir. Bunlar hakkında ayrıntılı bilgiler aşağıda sırasıyla belirtilmiştir.
Birinci Yıl
Bir yıllık fidan topraktan 60-80 cm yükseklikte iyi oluşmuş 4-5 gözün üzerinden kesilir (Şekil 49).
Eğer fidan üzerinde erkenci dallar var ise, bunlar gelişme durumlarına göre bükülür, bağlanır, küçük meyve dallarına hiç bir zaman dokunulmaz. Bu şekilde ilkbahar gelişme periyoduna giren fidanlarda 4-5 sürgün gelişmeye başlar (Şekil 49-2). Bunların yıllık bakım işleri düzenli olarak, aksatılmadan yürütülmelidir. Yani, sulama, özellikle zararlı ve hastalıklarla savaş ve hatta gübreleme işleri özenle ve zamanında uygulanmalıdır. Ancak, bu koşullarda yeni oluşan sürgünler istenen gelişmeyi gösterebilirler.
Meyve fidanlarına ilk şekil, sürgünlerin odunsulaşmağa başladığı Haziran, Temmuz, Ağustos aylarından herhangi biri içerisinde ya da şiddetli donlar geçtikten sonra kış aylarında verilir. Şekillendirmenin yapılacağı dönem içerisinde her fidan üzerinde gelişmeleri biribirlerine eşit, gövde üzerinde 120°'lik açıyla dağılmış üç dal seçilir. Seçilecek ana dallar arasında biribirinden 5-10 cm yükseklik farkının bulunması tercih ve arzu edilir. Bu gibi dallar bulunmadığı takdirde zorunlu olarak aynı noktadan çıkmış dallar da seçilebilir. Bunlar dışındaki dallar eğilir, bükülür. Bu işlemler tamamlandıktan sonra, ana dallar gelişme bakımından birbirine eşit kuvvette ise, meyve ağacının tür ve çeşidi toprak verimliliği ve çevrenin ekelojik koşullan dikkate alınarak 40-60 cm uzunlukta ve toprağa bakan gözler üzerinden kesilirler (Şekil 49-3).
Daha kısa olarak büyümüş olan dallar olduğu gibi bırakılır. Ancak, ana dallar arasında gelişme bakımından eşitsizlik var ise, o takdirde dallar, zayıf gelişen dal dikkate alınarak kesilmelidir. Ana dalların gövde ile yaptıkları açıların 45° olmaları gerekir. Eğer bunlar dar ise, yere kazık çakılıp iple bağlanan dal çekilerek açılar genişletilebilir. Açılar geniş ise, bunlar dalın arkasından herek verilerek itilir veya karşısındaki dala bağlanarak daraltılabilir.
İkinci Yıl
Bu suretle tamamlanan ilk yıl budaması ile ağaçlar ilkbaharda gelişmeğe başlar ve her ana daldan yeni sürgünler (3-5) oluşur (Şekil 50).
İlkbahar ve yaz gelişme periyodunda ağaçların bakım işleri düzenli olarak yapılmalıdır. Böylece dallar esenlikle büyütülecekler ve vegetatif gelişmeye uyanılmış olacaklardır. Sürgünler odunsulaşmağa başladığı aylarda ya da kışın fidanlar tekrar gözden geçirilerek, düşmüş herekler yeniden konulur. Çözülmüş ipler bağlanır, şekli bozan dallar gelişmeden alıkonur. Bütün bu onarım ve bakım işleri tamamlandıktan sonra her ana dal üzerinde gelişmiş dallardan iki tane seçilir. Bunlardan biri yardımcı, diğeri ana dalın devamını sağlayan dal olmalıdır. Yardımcı dal, ana dalın uç kısmından 10-20 cm uzaklıkta bulunmalı, kuvvet ve gelişme bakımından ana dalla rekabet etmelidir (Şekil 51).
Ayrıca, yardımcı dalların ana dallar
üzerindeki yönleri aynı olmalıdır. Örneğin ana dal üzerinde sağ tarafında yardımcı dal seçilmişse, diğer ana dallar üzerindeki yardımcı dallar da aynı yönde olmalıdır.
Öte yandan, ana dal ile aynı yönde büyüyen dal, ana dalı devam ettirecek dal olarak seçilmelidir. Hiç bir zaman sağ ve sol yönlerde gelişen dal, ana dalın devamını sağlayacak dal olarak düşünülmemelidir. Aksi takdirde, ana dal doğal büyüme yönünü kaybeder. Böylece fidanın ileride alacağı şekil çok değişebilir.
Ana dalların kesilmelerine gelince; bunlar 40-50 cm uzunluğunun altında gelişme göstermiş ise dokunulmaz. Ancak bu dallar, bazı meyve tür ve çeşitlerinde meyve gözleriyle son bulabileceği gibi üzerinde çok cılız sık gözlü ve beyaz tüylü yaz gelişme sonunda oluşmuş sürgünler bulunabilir (Şekil 52).
Öncelikle, meyve gözleri kopanlarak atılmalı veya gelişmeden geri kalmış sık tüylü zayıf dallar da kesilmelidir. Bu işlemler yapılmadığı takdirde, dallarda gelişme durur ve ağacın şekli çalı gibi olur. Uzunlukları 80-100 cm olan dallar, çevre şartlan, çeşidin kesime karşı göstereceği tepki ve toprak verimliliğine göre değişmek üzere 40-60 cm yükseklikten toprağa bakan göz üzerinden kesilebilir. Ana dallarda kesim işi tamamlandıktan sonra, yardımcı dallann kesilmelerine geçilebilir. Ana dalın uç noktasından 45°'lik açı yapacak bir doğrunun yardımcı dalı kestiği nokta, yardımcı dalın kesileceği yeri gösterir. Şayet bu noktada toprağa bakan bir göz varsa, kesim bunun üzerinden yapılır. Aksi takdirde biraz alt veya üst kısma çıkmak suretiyle kesim tamamlanır.
Üçüncü Yıl
İlkbahar gelişme periyodu başlar başlamaz, büyüme noktalannda vegetatif gelişme görülür ve her ana ve yardımcı dallardan yeniden 3-5 dal oluşur. Ağaçlan esen bulundurmak, vegetatif gelişmeyi uyartmak ve yaprak alanını artırmak, ağaçlann bir an önce meyveye başlamalannı sağlamak amacıyla, sulama, gübreleme ve zararlılarla savaş gibi bakım
işlerinin çok düzenli yürütülmeleri gerekir. Aynca, yaz veya kış aylarında, yine her ana dal üzerinde oluşmuş dallardan biri ana dalın diğeri yardımcı dalın devamını sağlayacak iki dal seçilir. Yardımcı dalların, bir öncekilerin aksi yönünde olması gerekir. Seçilen dalların dışındaki öteki dalların bir kısmı, ana dallar veya ana dal ile yardımcı dallar arasında bağ olarak kullanılabileceği gibi, bir kısmı bükülebilir ya da eğilebilir. Ancak, daha önceki yıllar eğilmiş bükülmüş dallar fazla ise, daha fazla dal eğilip bükülmeye gerek olmayacağı için; ana dallar üzerinde yapılan işlemlerin dışında kalan dallar kesilebilir. Ana ve yardımcı dalların uzunluklarının azaltılmaları, bunların gösterecekleri bir yılllık gelişmeye bağlı olarak değişir (Şekil 53).
Yardımcı dallar üzerinde oluşacak dallar için de ana dal için uygulanan kurallar geçerlidir. Yardımcı dallara da yardımcı dallar seçilmeli ve bunların açılan 45°, dalların kesim yükseklikleri 30-40 cm arasında olmalıdır. Her yardımcı daldan seçilecek iki daldan arta kalanlar durumlarına göre diğer dallara bağlanır, eğilir, bükülür veya kesilirler.
Sonraki Yıllar
Doğal olarak fidanlar yaşlandıktan ve meyve vermeğe başladıktan sonra sürgünlerin uzunlukları da kısmen azalır. Bu nedenle, sürgün uzunlukları 50 cm kadar olan dallara dokunulmaz. Daha fazla uzun olanlar bu düzeye indirilebilir. Bu şekilde meyve ağaçlarında her yıl ana ve yardımcı dallarda oluşan dallar arasından iki dal seçmek, geri kalan dalları bağlamak, eğmek veya bükmek suretiyle, meyve ağaçlannda 5-6 yardımcı dal oluşuncaya kadar şekil budamasına devam edilir. Bu oluşumdan sonraki yıllarda şekil oluşturmayı başaran yetiştirici, ağaç üzerinde gereksiz dal bırakmamış demektir ki, bu da ürün budamasını kolaylaştırmaktadır (Şekil 54).
Comment