BADEM BAHÇELERİNİN KURULMASI

[ebrar]

Bahçe Yerinin Tespiti

Bahçe yerinin tespiti : Güneye bakan hafif meyilli ve su tutmayan araziler badem için ideal alanlardır. Badem ağır topraklarda yetişmesi güçtür Bu nedenle ağır topraklarda bademe anaç olarak Myrabolan veya marianna erik anaçları kullanılmalıdır Ancak bu anaçlar bazı badem çeşitleriyle uyuşması güçtür. Eğer mümkünse klon anaçlar tercih edilmelidir. Özellikle GF677 anacı klon anaç olup bir çok değişik ekolojilere adaptasyon yeteneği yüksektir.

Bahçe Tesisi : Bahçe yeri seçiminde güneye bakan drenajı iyi olan yerler tercih edilmelidir: Bahçe tesis edilmeden önce dekara 4-5 ton yanmış ahır gübresi verilmelidir. Dikimden önce toprak derin sürülerek gübre toprağa karıştırılmalıdır.

Fidan yerleri işaretlenip dikim öncesi çukurlar açılmalı kışı yumuşak geçen bölgelerde sonbahar dikimi yapılmalıdır. Kışı sert geçen yörelerde İlkbahar dikimi yapılmalıdır. Dikim mesafeleri 6m.x 6m. veya 6m.x 7m. olmalıdır. Eğimli arazilerde dikim yapılmalıd

[ebrar]

Cevap: BAHÇELERİN KURULMASI

TOPRAK HAZIRLIĞI

TOPRAK HAZIRLIĞI:Toprak öncelikle derin olarak sürülür.
Bahçe kurmaya karar verilen yer sürülüp tırmıklanır.


DİKİM ŞEKLİ ve ZAMANI

Dikim, Aşılı Cevizde olduğu gibi yapılır. Farklı olarak, mümkün olduğunca torbalı fidanlar tercih edilmelidir. Torbalı fidanlarda tutma şansı çok daha yüksektir.

Yerler işaretlendikten sonra Dikim için *Fidan çukurları 70-80 cm derinlik ve genişlikte olmalıdır.
Fidan dikimini takiben hemen can suyu verilmelidir. Mümkünse fidan dibine malç(sap-saman) uygulaması yapılmalıdır. Fidan dikimini takiben fidanın tepesi 70-80 cm'den vurulur. Fidana ilk 2 sene içinde 'Modifiye Lider' şekli verilmelidir. Kendine verimli çeşit bile olsa döllenmeyi sağlıklı kılmak için mutlaka arı kovanı bahçeye yerleştirilmelidir.


Aralık Mesafe

*Badem çabuk gelişen bir meyve türü olduğu için sık dikimden kaçınılmalıdır.
Kuvvetli yerlerde aralık mesafe geniş tutulur.Buna göre yerler işaretlendikten sonra çukurlar biraz derin açılmaya çalışılır ( 60 cm. kadar).
Kuvvetli topraklarda dikim aralığı 8-9 m, zayıf ve az derin topraklarda ise 5-6 m olmalıdır. Ayrıca yağış miktarı azaldıkça, dikim aralıklarını artırmak gerekir.
Dikim aralık Mesafeleri :Badem için 6m. X 6m. 7m. X 7m. dikim aralık mesafeleri kullanılabilir.


*Bahçelerde kare dikim tercih edilmelidir.

*Meyilli arazide ise çapraz (kontur) dikim yapılmalıdır.

*Ağaçlar dikimi takip eden yaz aylarında birkaç kez sulanmalıdır.

*Kışları soğuk geçmeyen bölgelerde fidan dikimi Ocak ayında yapılır.
*Soğuk bölgelerde ise Mart ayını beklemekte yarar vardır.
*Dikilen aşılı fidanların aşı yerlerinin toprak içinde kalmamasına özen gösterilmelidir.

Badem çiçekleri kendine uyuşmaz olduğundan muhakkak bir tozlayıcı ile dikilmelidir.Tozlayıcı başka bir çeşit olmadan bahçe kurulması halinde ya hiç ürün alınmaz veya çok az ürün alınabilir.
Bu nedenle esas çeşit ile birlikte 8-10 ağaca bir adet o çeşidi tozlayabilen çeşidin dikilmesi gereklidir. En ideali Şemada olduğu gibi ikiye birdir.Fakat fidan sayısı denk gelmezse bu oran bir miktar artırılabilir.


Badem Bahçesi Kurulurken bazı konularda dikkatli davranılması gerekmektedir.

-Bunlar; Mutlaka geç çiçeklenen çeşitler tercih edilmeli ve mümkünse tüplü fidan ile bahçe kurulmalıdır. Çünkü badem çıplak köklü üretildiğinde saçak kök yapma eğilimi azdır. Bu nedenle çıplak köklü fidan ile bahçe kurulduğunda arazide fidan kaybı yüksel olur.

-Birbirini dölleyen çeşitlerle bahçe tesis edilmelidir.

-El ve diş bademlerinde kuş zararı yüksek olup buna göre çeşitler seçilmelidir.

-Yeni badem bahçelerinde iyi bir meyve tutumu için mutlaka arı faaliyeti önem kazanır. Bu nedenle her 5 dekara 1 arı kovanı konulmalıdır.

Çeşitlerin bahçe içinde yerleştirilme şekli

Çeşitlerin bahçe içinde yerleştirilme şekli: Badem üzerinde çalışan araştırıcıların hemen hemen hepsi de az meyve tutumunun esas nedeninin, ağaçların karşılıklı olarak iyi bir şekilde tozlanmaması olduğunu bildirmektedir. Birbiriyle karşılıklı olarak tozlanan çeşitleri yan yana birer sıra olacak şekilde (ardışık) yerleştirmek ağaçların çok daha iyi bir şekilde tozlanmasını sağlayacaktır (5). Çeşitler böyle ardışık dikildiğinde arılar uçuş sürelerinin yaklaşık ¼'ünü de yandaki sıralara harcamaktadır (6).

*İki Badem Çeşidinin ardışık olarak dikimi...

Sıraların Yönü.

A...B...A...B...A...B...A
A...B...A...B...A...B...A
A...B...A...B...A...B...A
A...B...A...B...A...B...A
A...B...A...B...A...B...A
A...B...A...B...A...B...A
A...B...A...B...A...B...A
A...B...B...B...A...B...A

*ÜÇ Badem Çeşidinin ardışık olarak dikimi...

Sıraların Yönü.

A...B...C...A...B...C...A
A...B...C...A...B...C...A
A...B...C...A...B...C...A
A...B...C...A...B...C...A
A...B...C...A...B...C...A
A...B...C...A...B...C...A
A...B...C...A...B...C...A
A...B...C...A...B...C...A

Not: Bu dikim sisteminde bir çeşide ait ağacın (kırmızı ile gösterilenler) yan sıralarda yer alan öteki iki çeşidin ağaçlarından tozlanabileceğine dikkat ediniz.

Bahçede arı kolonisi bulundurulması

Bahçede arı kolonisi bulundurulması : Badem bahçelerinde bir çeşitten ötekine çiçek tozu taşınması esas olarak arılar tarafından gerçekleştirilmektedir. Bademin çiçek tozu rüzgarla taşınmadığından tozlanma için rüzgarla taşınma dikkate alınmaz. Arıların çalışması çevre koşullarıyla çok yakından ilişkilidir. Arılar hava sıcaklığı 12ºC'nin üzerine çıktığı zaman uçmaya başlamaktadır. Arılar yağmurda ya da kuvvetli esen rüzgarda ( 24 km /s) uçmamaktadır. Kapalı havalarda da arı aktivitesi azalmaktadır (7). Arı kolonilerinin kuvvetli olması çok önemlidir. Zira bademin çiçek açtığı erken ilkbahar döneminde havalar genellikle serin ya da yağmurludur. Kuvvetli kolonilerde bir kovan içinde 8 çerçeve bulunmalıdır.

Bal arıları çiçekleri dolaşırken çiçek tozları vücutlarına yapışır ve başka çeşidin çiçeklerine gittikleri zaman da bu çiçek tozlarını çiçeklerin dişicik tepesiyle temas etmesini sağlayarak çiçek tozlarını taşınmasını sağlar. Arılar daha çok bir çeşidi ya da aynı zamanda çiçek açan ağaçların çiçeklerini gezme eğilimi vardır. Bu durum karşılıklı olarak tozlanan farklı çeşitlerin bahçe içindeki konumlarının önemini daha da artırmaktadır. Badem çiçeği aslında arılar için çok cezbedici olup (7) yağmurlardan ya da rüzgarlardan sonra petaller dökülse bile, nektar arayan bal arılarını çekebilirler.

Arı kovanları sabah güneşini alacak açık alanlara yerleştirilmelidir. Kovanların ağızları rüzgara açık olmamalıdır. Arıların badem çiçeklerini daha fazla gezmelerini teşvik etmek için kovanların etrafındaki ve özellikle de çiçek açan otların temizlemesi yararlı olur. Badem bahçelerinde iyi bir tozlanma için 10 dekara 5-8 adet arasında kovan yerleştirilmelidir.

Çiçeklenme dönemindeki hava koşulları

Çiçeklenme dönemindeki hava koşulları: İlkbaharda ağaçların çiçek açtığı dönemde havalar iyi gittiği zaman bademden bol ürün alınır. Hava koşulları uygun olmadığı takdirde arılar çiçek tozu taşımayacağı için ürün alınamaz. Özelikle, açmış olan çiçeklerin soğuklardan zarar görmesi üreticiler için bir yıkımdır. Bu nedenle, ilkbahar donlarının sık sık görüldüğü yerlerde badem bahçeleri kurulmamalıdır. Don olaylarının çok sık görülmediği yerlerde bile bazı tedbirli üreticiler, eğimli arazilerde bahçe kurarak don gerçekleştiğinde soğuk havanın bahçeden akmasının ve böylece çiçeklere zarar vermemesini sağlamaya çalışmaktadırlar.

Badem çiçeklerinin başçıkları (anter) 18ºC'den yüksek sıcaklıklarda patlayarak içindeki çiçek tozları saçılır. Ancak, sürekli yağan yağmurlarda başçıklar geç patlayabilir, saçılmış olan çiçek tozları yıkanabilir, çiçek tozları patlayabilir ya da dişicik tepesindeki sıvı seyrelerek çiçek tozlarını çimlenmesi engellenebilir.

Badem çiçeklerinin dişicik tepesi (stigma) çiçeklenmeden sonra 3-4 gün süreyle çiçek tozlarını kabul eder. Serin havalar bu süreyi biraz uzatabilir; sıcak havalar ise biraz kısaltabilir. Çiçek tozlarının yüksek oranda çimlenmesi için hava sıcaklığının 10-20 ºC'nin arasında olması gereklidir. Çiçek tozları dişicik tepesine konduktan yaklaşık 1 saat sonra çiçek tozu çim borusu dişicik borusuna (stil) girer. Çiçek tozu çim borusu dişicik borusu içinde 20-30 ºC dereceler arasında çok hızlı bir şekilde uzar. 15 ºC'den az sıcaklıklarda çiçek tozu çim borusunun uzaması yavaşla, 30 ºC'den sonra da patlayarak zarar görür.

Çiçek tozu çim borusu yumurtalığa 96-120 saatte ulaşır. Böylece çiçekler tozlandıktan yaklaşık 8 gün sonra döllenme tamamlanır. Genellikle çiçekler açtıktan sonra ne kadar kısa sürede tozlanırsa, döllenme ve meyve tutumu şansı o kadar artmaktadır (8).

Sonuç olarak, mevcut ticari badem çeşitlerimizden meyve almak için karşılıklı tozlanan çeşitlerin seçimi ve bunların bahçe içindeki dağılımı büyük önem taşımaktadır. Son yıllarda kendiyle tozlanan çeşitler de geliştirilmiştir (Lauranne, Guara vb.). Böylece tek çeşitle geniş bahçeler kurma olanağı doğmuştur. Henüz üzerinde araştırmalar yapılan bu çeşitlerle ileride kurulacak olan bahçelerde verim büyük ölçüde garanti altına alınabilecektir. Ancak, ister karşılıklı tozlanan çeşitlerden kurulsun, ister kendiyle tozlanan çeşitlerden kurulsun çiçek tozlarının taşınması için bahçelerde bol miktarda arı bulundurulması ticari badem yetiştiriciliğinin vazgeçilmez koşuludur.

[ebrar]

YILLIK BAKIM İŞLERİ

Budama:

Budama: Badem ağaçlarına verilecek şekil ilk 2 yıl içerisinde oluşturulmalıdır. Meyveler bir ve iki yıllık sürgünlerde ve buket dallar üzerinde oluşur. Budama yapılırken dikkatli yapılması ve aşırı budamadan kaçınılması gerekmektedir.
Badem bahçeleri tesis edilirken dikkat edilmesi gereken hususlardan biriside ağaçlara verilecek şekillerdir. Badem için en uygun terbiye sistemi değişik doruk dallı (yani modifiye lider) sistemdir. İlk 2-3 yıl terbiye sisteminin oluşturulması tamamlanmış olması gerekmektedir. İleriki yıllarda verim budaması büyük önem taşır. Bademde kalın dal kesiminden kaçınmak gerekmektedir. Ancak ağaç üzerindeki 0.5-3 cm kalınlığındaki dallardan çıkarma işlemi yapılmalıdır. Yine gelişme döneminde bitkiler üzerindeki ince dallardan alınabilir. Bu da kışın bitki üzerinden aşırı dal çıkarımının önüne geçer. Kalın dal çıkarılması gerekiyorsa mutlaka aşı macunu ile kesik yüzeyin kapatılması gerekmektedir.
Uç Budaması: Dikilen fidanların tepesi vurulmalıdır (uç kesme). Dikilen fidanların tepesi 70-80 cm'den vurulur.
Yaz Budamasıikimi müteakip yaz budaması mutlaka yapılmalıdır.
Dikimden sonra yaz budaması ile fidanlar modifiye lider veya goble şekillerine göre terbiye edilirler.

Budama Şekli:Budamada badem ağaçlarına vazo biçimi verilir. Meyve beş yıl yaşamını sürdüren mahmuzlarda (spurus) geliştiğinden budamaya özen göstermek gerekir.

Sulama:

Ülkemizde badem yetiştiriciliği kuru şartlarda yapılır.Yıllık yağışı 600 mm' nin üstünde olan yörelerde bademi sulamaya gerek duyulmaz. Yaz aylarında sulamanın büyük faydası vardır.
Dikildikten sonra birkaç yıl sulanması gereken Aşılı Badem, geliştikten sonra kuru şartlarda da ürün verir.
Badem, çok fazla su isteyen bir ağaç değildir.
Ancak sulanması halinde verim 2-4 kat artar.

Badem bahçelerinde salma veya damla su verilebilir. Salma sulamada, sulama suyunun kök boğazına değmemesine dikkat etmek gerekir. Sulama aralıklarının uzatılması ve yabancı ot kontrolü için mutlaka malçlama yapılmalıdır.

Gübreleme:
Gelişme için fazla miktarda sarf edilen azot, toprakta depolanmaz. Bu nedenle Badem bahçelerine her yıl Azot takviyesi yapılmalıdır. Gübrelemenin Aşılı Cevizde olduğu gibi uygulanması iyi sonuç verir.

Uygulanacak olan azot, fosfor, potasyum ve diğer mikro elementlerin miktarı ise yapılacak toprak ve yaprak analizi sonucunda en doğru şekilde belirlenir.
Derin, su tutmayan, süzek, yaz aylarında düzenli olarak badem için en uygun topraklardır. Ağır, geçirimsiz, drenajı olmayan fakir topraklarda ağaç iyi gelişemez.

Badem bahçeleri topraklarında yapılacak tahlil sonuçlarına göre kimyasal gübresi verilmelidir. Gübrelemede Azotlu gübreler üstten diğer potaslı ve fosforlu vb. gübreler ağacın taç izdüşümüne açılan bantlara verilmelidir.

HASAT İŞLERİ
Meyveler iyice olgunlaştıktan ve dış kabuk kavladıktan sonra hasata başlanmalıdır. Dış ülkelerde makine ile hasat da yapılmaktadır.

Meyveler silkeleme suretiyle veya elle toplanır.Hasat zamanı badem kabuklarının çatlamasıyla anlaşılır.Aşılı Cevizde olduğu gibi kabuklar çatlamaya başlayınca hasat yapılır. Yine cevizde olduğu gibi hasat sonrası iş ve işlemler aynen uygulanır.
Hasata çok yakın yapılan sulama meyve kalitesini bozabilir.
Körpe bademlerin bizde sevilerek tüketildiğine bakılırsa badem geliri oldukça yüksek bir ürün sayılır. Hasat için tanelerin yere düşmesini beklemek yerine ağacı silkerek devşirmek lazımdır. Kabukları alınan bademleri bir iki gün güneşte tutmak gerekir.

Depolamada bademleri serin, kuru, havalı ortamlarda altı ay kadar saklamak mümkündür.

HASAT, KAVLATMA VE SERT KABUK KIRMA İŞLEMLERİNDE MEKANİZASYON

Badem yetiştiriciliğinde özelikle hasat sonrası işlemler önemli ölçüde işçilik gerektirir. Meyvelerin toplanması, yeşil kabukların ayrılması (kavlatma) ve sert kabuğun kırılarak yenilebilir iç bademin çıkarılması çok uğraştırıcıdır. Bu işlemler küçük badem bahçelerinde aile işgücü yardımıyla yapılabilirse de, 100 - 1000 dekar gibi ticari büyüklükteki bahçelerde mekanizasyondan yararlanmak gerekir. Sadece 10 dekarlık bir bahçeden toplanacak meyve sayısının yetiştirilen çeşitlere göre 1.250.000 - 2.500.000 adet arasında olduğu dikkate alınırsa, daha büyük ölçekli bahçelerde meyve hasadının, kavlatmanın ve sonunda iç badem çıkarılması gibi işlerin kiralık işgücü ile ekonomik bir şekilde yapılamayacağı kolayca anlaşılabilir.

Ülkemizde bademin sert kabuklu olarak (yenilen iç badem çıkarılmadan) pazarlanması çoğu kez ürünün gerçek piyasa değerinin oluşmamasına yol açmaktadır. Bu yüzden en iyisi, ticari bahçe sahibinin iç bademi kendisinin elde etmesi ve bu ürünü kendi markasıyla iç ve dış pazarlara rekabete açık fiyatlarla satışa sunmasıdır. İç bademi ekonomik bir şekilde üretebilmek için mekanizasyon mutlaka dikkate alınmalıdır.

Modern anlamda badem tarımına yeni yöneldiğimiz için hasat, kavlatma ve kırma için dünyada kullanılan modern ekipmanlar henüz ülkemizde mevcut değildir. Bu ekipmanlar yurt dışında on binlerce dolar değerindedir. Çeşitli girişimciler ülkemiz koşullarına uygun ekipmanların teminine ve yerli üretim için ucuza mal edilecek şekilde tasarımına çaba harcamaktadır.

Yurt dışından zeytin hasadı için ithal edilmiş olan akülü hasat makinaları ile badem hasadı da yapılabilmektedir. Bu makinalar fiyat ve işlev açısından çok uygun gözükmektedir. Küçük ve orta ölçekli bahçelerde yeterli sayıdaki hasat makinası ile meyveler çok daha çabuk ve ekonomik bir şekilde hasat edilebilir. Büyük bahçeler için daha komplike hasat ve toplama makinaları düşünülebilir (ağaçları gövdeden ya da dallardan sallayarak meyveleri düşüren ve vakumla toplayan hasat makinaları gibi).
Ticari bahçelerde, hasat edilmiş olan meyvelerin yeşil kabuğunun el ile kavlatılması (soyulup çıkarılması) fazla işçilik gerektirir. Şanlıurfada bir badem üreticisi, deliklerini badem meyvesine uygun olacak şekilde genişlettiği bir fındık patoz makinasını başarılı bir şekilde badem kavlatmasına uyarlamıştır. Bu üretici oldukça ucuza mal ettiği bu kavlatma makinası ile bir uygulamada % 90 oranında kavlatma yapabilmekte, iyi kavlamayanları da tekrar makinadan geçirerek % 100 kavlatma elde edebilmektedir.
Kavlatılmış bademler sonbahar aylarında yığın yapmamak ve zaman zaman karıştırmak koşuluyla açık havada kolayca kurur. Eğer çevrede başka ürünler için kullanılan kurutma tesisleri varsa ve uygunsa onlardan da yararlanarak sert kabuklu bademleri hemen kurutmak olanaklı olabilir.

Kavlatılmış ve kurutulmuş olan sert kabuklu bademler depoda saklamaya çok uygundur. Sert kabuklu meyveler adi depolarda kolaylıkla aylarca saklanabilir ve istenilen fiyat yakalandığı zaman depodan çıkarılabilir. Depodan çıkarılan sert kabuklu bademler kırılıp iç bademler elde edilir. İç bademlerin sınıflandırılıp, kalitesine göre ambalajlanarak satılması güvenilir ve istikrarlı bir pazarlamaya yol açacaktır. İç bademi depoda saklamak olanaklı ise de, bunun için daha masraflı olan bazı koşulları sağlamak gereklidir.

Sert kabuklu meyveden iç bademin çıkarılması önemli bir iştir. Bir girişimci yurt dışındakilere göre daha düşük maliyetli bir badem kırma makinası geliştirmiştir. Bu makina ile elde edilen iç bademler elekten de geçirilmektedir. Malatyada da kayısı ve badem çekirdeğini kıran makinalar bulunmaktadır.

İri ve gösterişli iç bademler hem iç hem de dış piyasada daha yüksek fiyat bulmaktadır. Özellikle, mekanizasyon yoluyla el değmeden, sağlıklı koşullarda iç badem üreten yetiştiricilerimiz öteki ülkelerdeki badem yetiştiricileriyle ciddi bir şekilde rekabet etme olanağı bulacaklardır. Bu amaçla badem yetiştiricilerimiz ürettikleri meyveleri sert kabuklu olarak değil, iç badem olarak pazarlamaya çalışmalıdır.