Tweet
Yeraltı Su Kaynakları
Yağış sularının toprak içine sızmasıyla ve yeraltında geçirimsiz bir tabakadan dolayı birikmesiyle yeraltı suları oluşur. Yeraltında büyük boşluklarda bu sular toplanırsa yeraltı göletleri meydana gelir. Bu sular toprak içinde birikir ve taban suyunu teşkil eder. Her iki durumda da su durgun sudur. Bazen yeraltı topoğrafik koşulları yeraltı sularının akış haline geçerek yeraltı nehirlerinin oluşmasını sağlar ve bunlar hareketli sulardır. Toprak içinde su taşıyan toprak katmanına “aküfer” adı verilir. Yeraltı suyu iki geçirimsiz tabaka arasında toplanmış ve sıkışmışsa buna “sıkışmış aküfer” denir. Aküferin derinliği, genişliği ve uzunluğu yani aküferin kapladığı alan, aküferden alacağımız su miktarını belirler. Aküferden kullanım amaçlı su alınması kuyular açılarak yapılır. Bazen yeraltı suları geçirimsiz katmanın toprak yüzüne yakın olan kısmında bir çatlak bulduğunda, kendiliğinden yerüstüne çıkar ve kaynak suyunu meydana getirir. Kuyu, yeryüzüne dikey yeraltına doğru derinlemesine açılan deliğe denir. Yüzeysel ve derin kuyu olarak iki tip kuyu vardır. Yüzeysel kuyuların derinliği az ve debisi de çoğu kez düşük olur. Bunlar kazma (keson), burgu ve çakma kuyu olarak inşa edilir. Kazma kuyuların tarihi çok eskilere dayanır. Maliyeti ucuz ve ömürleri uzundur. Bu yüzden geçmişte her zaman tercih görmüştür. Günümüzde derin kuyuların açılması ve taban suyunun aşağılara kaçmasıyla önemleri azalmıştır. Kazma kuyunun derinliği maksimum 20 m’ye kadardır. Çapları 1-10 m arasındadır. Saniyede 2-5 lt sudan başlayarak 100-300 lt’ye kadar çıkanları bulunur. Toprak içinde önce çukur açılır ve sonra çukurun etrafı taş duvar örülür. Son yıllarda taş duvar yerine, kalıplı beton dökülerek hem toprak kazması ve hem de kuyu etrafının kaplanması yapılmaktadır. Burgu kuyular özel toprak delici matkaplar kullanılarak açılır. Burgu yapılırken toprağı yumuşatmak ve kazılan toprağı dışarı almak için kuyu içine su verilir. Kuyu kazıldıkça içeriye sondaj borusu yerleştirilir. Bu kuyuların derinliği 10-30 m’ye kadar iner ve çapları 10-30 cm kadardır. Debileri 1 lt’den 10 lt’ye kadar çıkar. Çakma kuyular 10-20 m derinliğe kadar iner. Çapları 10-20 cm kadardır. Kurulan bir sehpa yardımıyla sondaj boruları çakarak toprak derinliğine sokulur. Taş olmayan ve yumuşak topraklarda bu kuyular açılabilir. Debileri 1-5 lt/saniye’dir.
Derin kuyular “darbeli ve dönerli matkaplar (rötarı)” şeklinde ikiye ayrılır. Darbeli sondaj da, suyla beraber bir darbe aygıtıyla vurarak gevşetilen çamurlu toprak, kovalar yardımıyla dışarı alınır. Kuyu duvarının yıkılmaması için, açma sırasında kuyuya kil çamuru “kil-kek” verilir ve kenarlar bu çamurla sıvanır. Kuyu açılması tamamlandığında, taban suyunu boru içine verecek delikli borular kuyuya yerleştirilir. Daha sonra özel aletlerle kil-kek alınır. Bu kuyuların derinliği 100-200 m’ye kadar iner. Çapları 30-60 cm'dir. Döner matkaplı yöntemle her türlü toprakta kuyu açılır. Derinliği birkaç bin metreye kadar inebilir (petrol kuyularının açılması sistemi). Çapları 30-120 cm arasındadır. Kuyu açıldıktan sonra özel sondaj boruları yerleştirilir. Boruların etrafına çakıl ve kum atılır ve böylece boru üzerindeki deliklerin toprak tarafından kapanması önlenir.
Kuyular açıldıktan sonra eğer artezyen basıncı varsa su kendiliğinden yer yüzüne doğru yükselir. Hatta borudan fışkırır. Eğer basınç yoksa bu sefer su özel motor-pompa (motopomp) yardımıyla alınır. Kuyu çalışmadığı zaman kuyu içinde oluşan serbest su yüzeyi “statik su seviyesi” dir. Pompa çalıştırıldıktan belli bir zaman sonra oluşan su seviyesi “dinamik su seviyesi” dir. İyi bir kuyuda motopompla su çekildiğinde dinamik su seviyesi değişmemelidir. Kuyudan güvenilir su almak için, kuyu testi yapılır, ona göre motopomp seçilir ve böylece dinamik su seviyesi sabitleşir.
Kuyudan suyu çıkartan pompalar santrifüj, dalgıç ve derin kuyu türbinleri olmak üzere üçe ayrılır. Santrifüj pompa (motor ve pompa) toprak yüzüne konur ve kuyu içindeki suyu çekecek ucunda klape bulunan boru, kuyu içine salınır. Suyun çekilme derinliği hava basıncı ile ilgilidir. Kuyuda, deniz seviyesinde 1 atmosferlik bir hava basıncı oluşur. Bu 1 atmosfer = 1033 cm (su/cm2 veya 10-33 mSS)’dir. Teorik olarak deniz seviyesinde santrifüj yoluyla pompa toprak yüzünden 10,33 m derinlikten su çekebilir. Deniz seviyesinden yukarıya doğru çıkıldıkça hava basıncı azaldığından çekme derinliği 6-7 m ve dağlık bölgelerde 4-5 m’ye kadar düşer. Bazen kuyu kenarında çukur açılarak veya pompa kuyu içine salınarak bu derinliğin arttırılmasına çalışılır. Santrifüj pompaların motorları içten yanan, benzin ve mazot kullanılan pompalar ve bir de elektrikli pompalar olarak ikiye ayrılır. Temiz, ucuz, kullanışlı, otomatik devreye girip çıkmasıyla ve devamlılık göstermesiyle elektrikli pompalar her zaman tercih edilir. Ancak elektriğin olmadığı yerlerde benzinli veya mazotlu pompalar kullanılır. Santrifüj pompaların, suyu çeken pompaları çark adedine göre tek veya çok kademeli olur. Bir çarklılar tek kademelidir. Çark sayısı ikiden fazla ise çok kademeli pompa meydana gelir. Kademeli pompalar daha derinden suyu emer ve daha yükseklere basar (Daha fazla bilgi için bkz. GÜNAY ve UL 2001). Dalgıç pompalarda, pompa ve motor birlikte imal edilir ve birlikte su içine konur. Bu yüzden bu pompaların çok derinlerden su çekme olanağı vardır. Ancak fiyatı pahalıdır. Motor ve pompanın suyu her zaman çekebilmesi için dinamik su seviyesinin 3-5 m altına konulmasında yarar vardır. Bir başka deyişle motor ve pompa daima su içinde kalmalıdır. Aksi halde suyun dışında kalacak olursa motor yanar. Derin kuyu türbin pompaları, motor ve pompa olmak üzere iki ayrı kısımdan oluşur. Motor toprak yüzündedir ve bir mil yardımıyla hareket kuyu içine salınan ve dinamik su seviyesinin 2-3 m altına konan pompaya iletilir ve su çekilir. Bu pompalarda mil olduğundan su çekme derinliği daha azdır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Yağış sularının toprak içine sızmasıyla ve yeraltında geçirimsiz bir tabakadan dolayı birikmesiyle yeraltı suları oluşur. Yeraltında büyük boşluklarda bu sular toplanırsa yeraltı göletleri meydana gelir. Bu sular toprak içinde birikir ve taban suyunu teşkil eder. Her iki durumda da su durgun sudur. Bazen yeraltı topoğrafik koşulları yeraltı sularının akış haline geçerek yeraltı nehirlerinin oluşmasını sağlar ve bunlar hareketli sulardır. Toprak içinde su taşıyan toprak katmanına “aküfer” adı verilir. Yeraltı suyu iki geçirimsiz tabaka arasında toplanmış ve sıkışmışsa buna “sıkışmış aküfer” denir. Aküferin derinliği, genişliği ve uzunluğu yani aküferin kapladığı alan, aküferden alacağımız su miktarını belirler. Aküferden kullanım amaçlı su alınması kuyular açılarak yapılır. Bazen yeraltı suları geçirimsiz katmanın toprak yüzüne yakın olan kısmında bir çatlak bulduğunda, kendiliğinden yerüstüne çıkar ve kaynak suyunu meydana getirir. Kuyu, yeryüzüne dikey yeraltına doğru derinlemesine açılan deliğe denir. Yüzeysel ve derin kuyu olarak iki tip kuyu vardır. Yüzeysel kuyuların derinliği az ve debisi de çoğu kez düşük olur. Bunlar kazma (keson), burgu ve çakma kuyu olarak inşa edilir. Kazma kuyuların tarihi çok eskilere dayanır. Maliyeti ucuz ve ömürleri uzundur. Bu yüzden geçmişte her zaman tercih görmüştür. Günümüzde derin kuyuların açılması ve taban suyunun aşağılara kaçmasıyla önemleri azalmıştır. Kazma kuyunun derinliği maksimum 20 m’ye kadardır. Çapları 1-10 m arasındadır. Saniyede 2-5 lt sudan başlayarak 100-300 lt’ye kadar çıkanları bulunur. Toprak içinde önce çukur açılır ve sonra çukurun etrafı taş duvar örülür. Son yıllarda taş duvar yerine, kalıplı beton dökülerek hem toprak kazması ve hem de kuyu etrafının kaplanması yapılmaktadır. Burgu kuyular özel toprak delici matkaplar kullanılarak açılır. Burgu yapılırken toprağı yumuşatmak ve kazılan toprağı dışarı almak için kuyu içine su verilir. Kuyu kazıldıkça içeriye sondaj borusu yerleştirilir. Bu kuyuların derinliği 10-30 m’ye kadar iner ve çapları 10-30 cm kadardır. Debileri 1 lt’den 10 lt’ye kadar çıkar. Çakma kuyular 10-20 m derinliğe kadar iner. Çapları 10-20 cm kadardır. Kurulan bir sehpa yardımıyla sondaj boruları çakarak toprak derinliğine sokulur. Taş olmayan ve yumuşak topraklarda bu kuyular açılabilir. Debileri 1-5 lt/saniye’dir.
Derin kuyular “darbeli ve dönerli matkaplar (rötarı)” şeklinde ikiye ayrılır. Darbeli sondaj da, suyla beraber bir darbe aygıtıyla vurarak gevşetilen çamurlu toprak, kovalar yardımıyla dışarı alınır. Kuyu duvarının yıkılmaması için, açma sırasında kuyuya kil çamuru “kil-kek” verilir ve kenarlar bu çamurla sıvanır. Kuyu açılması tamamlandığında, taban suyunu boru içine verecek delikli borular kuyuya yerleştirilir. Daha sonra özel aletlerle kil-kek alınır. Bu kuyuların derinliği 100-200 m’ye kadar iner. Çapları 30-60 cm'dir. Döner matkaplı yöntemle her türlü toprakta kuyu açılır. Derinliği birkaç bin metreye kadar inebilir (petrol kuyularının açılması sistemi). Çapları 30-120 cm arasındadır. Kuyu açıldıktan sonra özel sondaj boruları yerleştirilir. Boruların etrafına çakıl ve kum atılır ve böylece boru üzerindeki deliklerin toprak tarafından kapanması önlenir.
Kuyular açıldıktan sonra eğer artezyen basıncı varsa su kendiliğinden yer yüzüne doğru yükselir. Hatta borudan fışkırır. Eğer basınç yoksa bu sefer su özel motor-pompa (motopomp) yardımıyla alınır. Kuyu çalışmadığı zaman kuyu içinde oluşan serbest su yüzeyi “statik su seviyesi” dir. Pompa çalıştırıldıktan belli bir zaman sonra oluşan su seviyesi “dinamik su seviyesi” dir. İyi bir kuyuda motopompla su çekildiğinde dinamik su seviyesi değişmemelidir. Kuyudan güvenilir su almak için, kuyu testi yapılır, ona göre motopomp seçilir ve böylece dinamik su seviyesi sabitleşir.
Kuyudan suyu çıkartan pompalar santrifüj, dalgıç ve derin kuyu türbinleri olmak üzere üçe ayrılır. Santrifüj pompa (motor ve pompa) toprak yüzüne konur ve kuyu içindeki suyu çekecek ucunda klape bulunan boru, kuyu içine salınır. Suyun çekilme derinliği hava basıncı ile ilgilidir. Kuyuda, deniz seviyesinde 1 atmosferlik bir hava basıncı oluşur. Bu 1 atmosfer = 1033 cm (su/cm2 veya 10-33 mSS)’dir. Teorik olarak deniz seviyesinde santrifüj yoluyla pompa toprak yüzünden 10,33 m derinlikten su çekebilir. Deniz seviyesinden yukarıya doğru çıkıldıkça hava basıncı azaldığından çekme derinliği 6-7 m ve dağlık bölgelerde 4-5 m’ye kadar düşer. Bazen kuyu kenarında çukur açılarak veya pompa kuyu içine salınarak bu derinliğin arttırılmasına çalışılır. Santrifüj pompaların motorları içten yanan, benzin ve mazot kullanılan pompalar ve bir de elektrikli pompalar olarak ikiye ayrılır. Temiz, ucuz, kullanışlı, otomatik devreye girip çıkmasıyla ve devamlılık göstermesiyle elektrikli pompalar her zaman tercih edilir. Ancak elektriğin olmadığı yerlerde benzinli veya mazotlu pompalar kullanılır. Santrifüj pompaların, suyu çeken pompaları çark adedine göre tek veya çok kademeli olur. Bir çarklılar tek kademelidir. Çark sayısı ikiden fazla ise çok kademeli pompa meydana gelir. Kademeli pompalar daha derinden suyu emer ve daha yükseklere basar (Daha fazla bilgi için bkz. GÜNAY ve UL 2001). Dalgıç pompalarda, pompa ve motor birlikte imal edilir ve birlikte su içine konur. Bu yüzden bu pompaların çok derinlerden su çekme olanağı vardır. Ancak fiyatı pahalıdır. Motor ve pompanın suyu her zaman çekebilmesi için dinamik su seviyesinin 3-5 m altına konulmasında yarar vardır. Bir başka deyişle motor ve pompa daima su içinde kalmalıdır. Aksi halde suyun dışında kalacak olursa motor yanar. Derin kuyu türbin pompaları, motor ve pompa olmak üzere iki ayrı kısımdan oluşur. Motor toprak yüzündedir ve bir mil yardımıyla hareket kuyu içine salınan ve dinamik su seviyesinin 2-3 m altına konan pompaya iletilir ve su çekilir. Bu pompalarda mil olduğundan su çekme derinliği daha azdır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay