Tweet
Yüzeysel Sulama Yöntemleri / Sulama Yöntemleri / SULAMA / SEBZECİLİK
Kaynaktan alınan su arazinin yüzeyinden belirli bir eğim doğrultusunda kanallardan akıtılarak, bitkilerin yetiştirildiği alana getirilir ve toprak üzerine verilen ve göllendirilen suyun yerçekimi yoluyla toprak boşluklarına girmesi, sızması sağlanır. Suyun getirildiği toprak üstü kanalları toprak veya beton kanallar olabilir. Ancak arazinin durumuna göre bazı engebeli yerlerde toprak altı boruları kullanılabilir. Suyun arazinin en yüksek noktasından itibaren arazi içindeki kanallarla, tüm araziye dağıtımı yapılır. Su, eğim farkından dolayı kendi cazibesiyle kanallarda dolaşır.
Yüzeysel sulama metodu, yapılışının basit ve en ucuz sistem olması dolayısıyla sebze üretiminde en fazla kullanılanıdır. Yüzeysel sulamada sulama aralıkları daha geniştir. Toprağa bir seferde daha fazla su verilir. Verilecek suyun miktarı tam ölçülemez. Arazinin iyi tesviye edilmemesi ve şekillendirilememesi sonucu sulama istenen sağlıkta yapılamayabilir. Su toprak üzerinde belirli bir yükseklikte göllendirildiği için toprak üzerine bir basınç yapar ve toprağı sıkıştırır. (Örneğin, bir tavanın kenar yüksekliği 20-25 cm ve boyutlar 3x5=15 m2 olduğunda, tavaya verilen su miktarı 150.000x20=3.000.000 cm3 olur. Bu 3 m3 su demektir. 1 m3 su 1 ton geldiğinden, 15 m2’lik tavaya 3 ton su doldurulduğundan m2’ye 200 kg basınç yapılır). Su kanallarda yüzeysel akarken çevreden ve toprak kanallarda yetişen yabani otlardan çeşitli maddeleri ve yabani ot tohumlarını alır ve beraberinde yetiştirme parsellerine getirip, toprağın kirlenmesine ve yabancı otların istilasına sebep olur. Bu yüzden kültür bitkilerimizin iyi ve sağlıklı gelişmesi için, sulamadan belirli bir süre sonra toprak tava geldiğinde ot çapası yaparak yabancı otları öldürmek ve onları araziden temizlemek, basılan toprağı işleyip havalandırmak ve yumuşatmak gerekir. Suyun tuzlu olması durumunda, yüzeysel sulama toprakta tuzluluk yaratabilir. Sulamanın muntazam olması için arazi meyli % 0,5-1 olmalıdır. Fazla meyilli arazilerde kanallar ve tava, tahta ve masuralar meyle dik gelecek tarzda yerleştirilmelidir. % 2-3 meyilden sonra arazi mutlaka teraslanmalıdır. Yüzeysel sulamanın yapılabilmesi için arazide, toprak işleme konusunda anlatılan tava, tahta ve masuralar yapılması gerekir. Bu durumda yüzeysel sulama kendi arasında ikiye ayrılır. Su “tavalara verilecekse göllendirme sulama (salma sulama), tahta ve masuralara verilecekse sızdırma sulama” adını alır (Tava, tahta ve masura hakkında geniş bilgi Toprak İşleme konusunda verilmiştir). Tava, tahta ve masuralarda toprak taban seviyesi her tarafta aynı hizada, eşit yükseklikte olmalıdır (Şekil 13.4). Aksi halde bazı yerler fazla su alırken, bazı yerler yeterince su almaz. Bu durum bitki gelişmesinde, erkenciliğinde ve veriminde farklılıklar ortaya çıkarır, hasat sayısını artmasına sebep olur. Yetiştirme parseline kanal içinde getirilen su, her parsel içindeki her tava, tahta ve masura dizisi için bir kanal tahsis edilerek kurulur. Kanallardaki suyun hızı ve gücü, kanallarda taşmayacak ve parselde yapılan tava, tahta ve masuraları bozmayacak, birinden diğerine su geçmeyecek şekilde olmalıdır. Hızlı akış erozyona, yani toprak taşımasına neden olur.
Şekil 13.4. Tavalarda göllendirme sulama
Yüzeysel sulamanın, aynı zamanda göllendirme ve sızdırma sulamanın fayda ve zararlarını aşağıdaki şekilde toplayabiliriz.
a. Bahçede bol ve güçlü bir su bulunmalıdır.
b. Su % 0,5-1 eğimde, yavaş yavaş akmalı, tava, tahta ve masuraları doldurmalıdır. Suyun gücüne ve hızına göre, taşıyıcı kanalların derinliği ve genişliği, tava kenarları yüksekliği, tahta ve masuraların kenar ark derinliği ve genişliği iyi ayarlanmalıdır. Bunlara verilecek boyutlar toprağın geçirgenliği dikkate alınarak iyi hesaplanmalıdır. Geçirgenliği fazla olan kumlu ve kumlu tınlı topraklarda boyutlar küçülmekte, az olan milli ve killi topraklarda artmaktadır. Özellikle tekli masura karıklarına verilecek uzunlukları KORUKÇU ve ÖNEŞ’e (1979) göre, Cetvel 13.3’deki gibi vermektedir. TEKİNEL ve ÇEVİK (1979) ise, karıklara verilecek suyun debisinin 0,07 lt/sn'den başlayarak 1-1,5 lt/sn’ye kadar çıkacağını vurgulamaktadır.
c. Tavalara su dolduğunda yerde sürünen bitkiler su içinde kalır. Bitkilerde mantari ve bakteriyel hastalıklar ortaya çıkabilir. Ürün üzerinde toprak ve çamur artıkları bırakır. Meyvelerde çürüme meydana getirebilir. Tavalarda dik büyüyen veya sırığa alınan bitkiler yetiştirilmelidir. Tahta ve masuralarda su kanallara verildiğinden, kanallardaki su sızarak bitkilerin yetiştiği toprak kısmına girdiğinden, yani toprağın üzerine çıkmadığından bunda sakınca yoktur.
d. Tavalarda göllendirmeden dolayı su, bitkilerin yetiştiği zeminde basınç yaptığı halde, tahta ve masuralarda basınç sadece kanallarda olur. Tavalarda bu basınçtan dolayı havuç, turp, şalgam, kereviz, patates, yer elması, soğan, sarmısak ve kuşkonmaz gibi kök, yumru ve sürgün bitkileri yetiştirilmemelidir. Bunlar tahtalarda ve masuralarda iyi sonuç verir.
Cetvel 13.3. Açıkta Yetiştiricilikte Karık Boyları
Karık Karıklara Kaba yapılı Orta yapılı Hafif yapılı
eğimi verilecek su toprak toprak toprak
(%) ( lt/sn) (m) (m) (m)
0,25 2,5 150-220 250-350 320-450
0,5 1,25 105-180 170-250 220-280
0,75 0,83 80-180 140-200 175-250
1 0,63 70-100 120-170 150-230
1,5 0,44 60-80 100-130 120-170
2 0,32 50-70 80-110 100-150
e. Basınç toprağı sıkıştırıp, havasız bıraktığından ve toprak üzerinde kaymak tabakası meydana getirdiğinden, sulama sonrası toprağın çapalanarak yumuşatılması, oluşan kaymak tabakasının kırılması ve toprağın havalandırılması gerekir.
f. Drenajı iyi olmayan yerlerde, yüzeysel sulamada, özellikle göllendirme sulamada fazla miktarda su toprağa verildiğinden sorun yaratabilir. Tuzlanma ortaya çıkabilir.
g. Yabancı ot mücadelesi zorunludur. Tavada ot kontrolü, tahta ve masuralara göre daha zordur.
h. Meyilli arazilerde istenen şekilde sulama yapma olanağı azalır. % 2’den sonraki meyillerde arazi teraslanmalıdır.
i. Yüzeysel sulama bol su isteyen ve uzun aralıklarla sulanan sebzelerde başarılıdır. Tahta ve karıklar, tavalara karşın daha az su ve daha dar aralıklarda sulama ister.
j. Topraktan buharlaşmayla kaybolan su miktarı fazladır. Bu da suyun özellikle parayla alındığı yerlerde, fazla miktarda su kullanımına yol açar ve sulama masraflarını yükseltir. Suyun tam randımanla kullanımını engeller.
k. Toprağa fazla su verildiğinden, bir miktar su toprak derinliklerine sızar. Bu sızan su topraktaki besin maddelerini eriterek beraberinde götürür. Toprakta besin maddeleri kaybına yol açar ve bu kaybın telafisi daha fazla gübreleme yapmayı getirir. Dolaysıyla gübreleme masrafını yükseltir.
l. Tesis kurma ve sulama kolay yapılır. Daha az görgü ve bilgi ister. Ancak işçilik giderleri biraz fazladır.
m. Arazi üzerinde yapılan kanallar, yürüme yolları ve şekillendirme çalışmaları yetiştirme parsellerinin küçülmesine, arazi kaybına yol açar.
Görüldüğü gibi esasında yüzeysel sulama faydasından çok zarar verici olmaktadır. İşte bu yüzden günümüz modern yetiştiriciliğinde yüzeysel sulama zorunlu haller dışında terk edilmekte, yerini basınçlı sulama yöntemleri olan yağmurlama ve damlama sulamaya bırakmaktadır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Kaynaktan alınan su arazinin yüzeyinden belirli bir eğim doğrultusunda kanallardan akıtılarak, bitkilerin yetiştirildiği alana getirilir ve toprak üzerine verilen ve göllendirilen suyun yerçekimi yoluyla toprak boşluklarına girmesi, sızması sağlanır. Suyun getirildiği toprak üstü kanalları toprak veya beton kanallar olabilir. Ancak arazinin durumuna göre bazı engebeli yerlerde toprak altı boruları kullanılabilir. Suyun arazinin en yüksek noktasından itibaren arazi içindeki kanallarla, tüm araziye dağıtımı yapılır. Su, eğim farkından dolayı kendi cazibesiyle kanallarda dolaşır.
Yüzeysel sulama metodu, yapılışının basit ve en ucuz sistem olması dolayısıyla sebze üretiminde en fazla kullanılanıdır. Yüzeysel sulamada sulama aralıkları daha geniştir. Toprağa bir seferde daha fazla su verilir. Verilecek suyun miktarı tam ölçülemez. Arazinin iyi tesviye edilmemesi ve şekillendirilememesi sonucu sulama istenen sağlıkta yapılamayabilir. Su toprak üzerinde belirli bir yükseklikte göllendirildiği için toprak üzerine bir basınç yapar ve toprağı sıkıştırır. (Örneğin, bir tavanın kenar yüksekliği 20-25 cm ve boyutlar 3x5=15 m2 olduğunda, tavaya verilen su miktarı 150.000x20=3.000.000 cm3 olur. Bu 3 m3 su demektir. 1 m3 su 1 ton geldiğinden, 15 m2’lik tavaya 3 ton su doldurulduğundan m2’ye 200 kg basınç yapılır). Su kanallarda yüzeysel akarken çevreden ve toprak kanallarda yetişen yabani otlardan çeşitli maddeleri ve yabani ot tohumlarını alır ve beraberinde yetiştirme parsellerine getirip, toprağın kirlenmesine ve yabancı otların istilasına sebep olur. Bu yüzden kültür bitkilerimizin iyi ve sağlıklı gelişmesi için, sulamadan belirli bir süre sonra toprak tava geldiğinde ot çapası yaparak yabancı otları öldürmek ve onları araziden temizlemek, basılan toprağı işleyip havalandırmak ve yumuşatmak gerekir. Suyun tuzlu olması durumunda, yüzeysel sulama toprakta tuzluluk yaratabilir. Sulamanın muntazam olması için arazi meyli % 0,5-1 olmalıdır. Fazla meyilli arazilerde kanallar ve tava, tahta ve masuralar meyle dik gelecek tarzda yerleştirilmelidir. % 2-3 meyilden sonra arazi mutlaka teraslanmalıdır. Yüzeysel sulamanın yapılabilmesi için arazide, toprak işleme konusunda anlatılan tava, tahta ve masuralar yapılması gerekir. Bu durumda yüzeysel sulama kendi arasında ikiye ayrılır. Su “tavalara verilecekse göllendirme sulama (salma sulama), tahta ve masuralara verilecekse sızdırma sulama” adını alır (Tava, tahta ve masura hakkında geniş bilgi Toprak İşleme konusunda verilmiştir). Tava, tahta ve masuralarda toprak taban seviyesi her tarafta aynı hizada, eşit yükseklikte olmalıdır (Şekil 13.4). Aksi halde bazı yerler fazla su alırken, bazı yerler yeterince su almaz. Bu durum bitki gelişmesinde, erkenciliğinde ve veriminde farklılıklar ortaya çıkarır, hasat sayısını artmasına sebep olur. Yetiştirme parseline kanal içinde getirilen su, her parsel içindeki her tava, tahta ve masura dizisi için bir kanal tahsis edilerek kurulur. Kanallardaki suyun hızı ve gücü, kanallarda taşmayacak ve parselde yapılan tava, tahta ve masuraları bozmayacak, birinden diğerine su geçmeyecek şekilde olmalıdır. Hızlı akış erozyona, yani toprak taşımasına neden olur.
Şekil 13.4. Tavalarda göllendirme sulama
Yüzeysel sulamanın, aynı zamanda göllendirme ve sızdırma sulamanın fayda ve zararlarını aşağıdaki şekilde toplayabiliriz.
a. Bahçede bol ve güçlü bir su bulunmalıdır.
b. Su % 0,5-1 eğimde, yavaş yavaş akmalı, tava, tahta ve masuraları doldurmalıdır. Suyun gücüne ve hızına göre, taşıyıcı kanalların derinliği ve genişliği, tava kenarları yüksekliği, tahta ve masuraların kenar ark derinliği ve genişliği iyi ayarlanmalıdır. Bunlara verilecek boyutlar toprağın geçirgenliği dikkate alınarak iyi hesaplanmalıdır. Geçirgenliği fazla olan kumlu ve kumlu tınlı topraklarda boyutlar küçülmekte, az olan milli ve killi topraklarda artmaktadır. Özellikle tekli masura karıklarına verilecek uzunlukları KORUKÇU ve ÖNEŞ’e (1979) göre, Cetvel 13.3’deki gibi vermektedir. TEKİNEL ve ÇEVİK (1979) ise, karıklara verilecek suyun debisinin 0,07 lt/sn'den başlayarak 1-1,5 lt/sn’ye kadar çıkacağını vurgulamaktadır.
c. Tavalara su dolduğunda yerde sürünen bitkiler su içinde kalır. Bitkilerde mantari ve bakteriyel hastalıklar ortaya çıkabilir. Ürün üzerinde toprak ve çamur artıkları bırakır. Meyvelerde çürüme meydana getirebilir. Tavalarda dik büyüyen veya sırığa alınan bitkiler yetiştirilmelidir. Tahta ve masuralarda su kanallara verildiğinden, kanallardaki su sızarak bitkilerin yetiştiği toprak kısmına girdiğinden, yani toprağın üzerine çıkmadığından bunda sakınca yoktur.
d. Tavalarda göllendirmeden dolayı su, bitkilerin yetiştiği zeminde basınç yaptığı halde, tahta ve masuralarda basınç sadece kanallarda olur. Tavalarda bu basınçtan dolayı havuç, turp, şalgam, kereviz, patates, yer elması, soğan, sarmısak ve kuşkonmaz gibi kök, yumru ve sürgün bitkileri yetiştirilmemelidir. Bunlar tahtalarda ve masuralarda iyi sonuç verir.
Cetvel 13.3. Açıkta Yetiştiricilikte Karık Boyları
Karık Karıklara Kaba yapılı Orta yapılı Hafif yapılı
eğimi verilecek su toprak toprak toprak
(%) ( lt/sn) (m) (m) (m)
0,25 2,5 150-220 250-350 320-450
0,5 1,25 105-180 170-250 220-280
0,75 0,83 80-180 140-200 175-250
1 0,63 70-100 120-170 150-230
1,5 0,44 60-80 100-130 120-170
2 0,32 50-70 80-110 100-150
e. Basınç toprağı sıkıştırıp, havasız bıraktığından ve toprak üzerinde kaymak tabakası meydana getirdiğinden, sulama sonrası toprağın çapalanarak yumuşatılması, oluşan kaymak tabakasının kırılması ve toprağın havalandırılması gerekir.
f. Drenajı iyi olmayan yerlerde, yüzeysel sulamada, özellikle göllendirme sulamada fazla miktarda su toprağa verildiğinden sorun yaratabilir. Tuzlanma ortaya çıkabilir.
g. Yabancı ot mücadelesi zorunludur. Tavada ot kontrolü, tahta ve masuralara göre daha zordur.
h. Meyilli arazilerde istenen şekilde sulama yapma olanağı azalır. % 2’den sonraki meyillerde arazi teraslanmalıdır.
i. Yüzeysel sulama bol su isteyen ve uzun aralıklarla sulanan sebzelerde başarılıdır. Tahta ve karıklar, tavalara karşın daha az su ve daha dar aralıklarda sulama ister.
j. Topraktan buharlaşmayla kaybolan su miktarı fazladır. Bu da suyun özellikle parayla alındığı yerlerde, fazla miktarda su kullanımına yol açar ve sulama masraflarını yükseltir. Suyun tam randımanla kullanımını engeller.
k. Toprağa fazla su verildiğinden, bir miktar su toprak derinliklerine sızar. Bu sızan su topraktaki besin maddelerini eriterek beraberinde götürür. Toprakta besin maddeleri kaybına yol açar ve bu kaybın telafisi daha fazla gübreleme yapmayı getirir. Dolaysıyla gübreleme masrafını yükseltir.
l. Tesis kurma ve sulama kolay yapılır. Daha az görgü ve bilgi ister. Ancak işçilik giderleri biraz fazladır.
m. Arazi üzerinde yapılan kanallar, yürüme yolları ve şekillendirme çalışmaları yetiştirme parsellerinin küçülmesine, arazi kaybına yol açar.
Görüldüğü gibi esasında yüzeysel sulama faydasından çok zarar verici olmaktadır. İşte bu yüzden günümüz modern yetiştiriciliğinde yüzeysel sulama zorunlu haller dışında terk edilmekte, yerini basınçlı sulama yöntemleri olan yağmurlama ve damlama sulamaya bırakmaktadır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay