Tweet
Koruma ve Tedavi (Hijyen ve Terapi) / Bitki Hastalýklarý / MÜCADELE / SEBZECÝLÝK
Bitkileri, öncelikle canlý ve cansýz hastalýklara neden olan hastalýklardan korumak ve hastalanmalarýnýn önüne geçmek ve onlarý saðlýklý tutmak, daha sonra hastalanmýþ bitkileri tedavi etmek ve tedavi için de çeþitli yöntemleri kullanmak gerekir. Bu konuda baþarýya ulaþmak, ancak hastalýk belirtilerinin neler olduðunu, bunun nasýl ortaya çýktýðýný, yayýldýðýný, hangi bitkilerin konukçu olduðunu, hangi kültür bitkilerinde aktif hastalýk yaptýðýný bilmek ve bir hastalýk ortaya çýktýðýnda, bu hastalýðýn hangi etmenden kaynaklandýðýný iyi teþhis etmek ve bu teþhise uygun en iyi tedavi yöntemini seçmekle mümkün olur. Tarýmsal iþletmeler ekonomik iþletmelerdir. Bu bakýmdan seçilecek yöntemin öncelikle ucuz olmasý, ayrýca çok kolay uygulanabilmesi ve herkes tarafýndan rahatça yapýlabilmesi gerekir.
Halen hastalýklarýn mücadelesinde kültürel, mekanik, fiziksel, biyolojik, kimyasal ve entegre mücadele yöntemleri kullanýlmaktadýr. Bu yöntemlerin dýþýnda uyulmasý gereken ve çoðu kez zorunlu olan yasal önlemler de mevcuttur.
Yasal önlemler, canlý hastalýk etmenlerine karþý uygulanýr. Burada ilk amaç hastalýklarýn taþýnmasýný önlemek, hastalýk bulunmayan bölgeye hastalýðýn girmesini engellemektir. Bu iþlemler, alýnan “karantina önlemleriyle” gerçekleþtirilir. Devlet bu konuda kanun metinleri çýkartýr ve bu metinlere uyulmak mecburiyetini koþar ve bunun denetlenmesini ilgili kuruluþlara verir. Hastalýklarýn bir yerden bir yere yayýlmasýnda her türlü bitkisel çoðaltma materyali önemli rol oynar. Bu yüzden gerek yurt içinde ve gerekse yurt dýþýnda bitkisel çoðaltma materyallerinin sevk edilmeleri belirli esaslara baðlanmýþtýr. Bu konuda Avrupa ve Akdeniz Ülkeleri Bitki Koruma Organizasyonu (EPPO) devamlý olarak eski ve yeni tespit edilen hastalýklarý ve bunlardan korunmak için nelerin nasýl yapýlacaðýný gösteren bültenler çýkararak, bu konuda yardýmcý olur. Taþýnacak çoðaltma materyallerine, mutlaka bitki saðlýðý kuruluþlarýndan hastalýk bulunmadýðýný gösteren saðlýk sertifikasý alýnmasý zorunlu kýlar.
Kültürel mücadele yöntemi, bitki yetiþtiriciliði sýrasýnda yapýlmasý gereken hastalýk oluþumunu önlemeye ait tedbirleri içerir. Öncelikle üretim materyalinden iþe baþlanýr. Tohum, çeþitli bitki organý çelik, yumru, soðan vb. materyallerin saðlýklý olmasý gerekir. Daha sonra açýkta yetiþtiricilikte tarlanýn ekim ve dikime hazýrlanmasý, ekim, dikim, çapalama, gübreleme, sulama, budama ve hasat gibi tarýmsal uygulamalarýn, hastalýklarýn ortaya çýkmasýna, yayýlmasýna engel olacak þekilde yapýlmasýna çalýþýlýr. Sera, tünel, örtü altý ve mantarhane gibi kapalý alanlarda, yukarýdaki kültürel önlemler yanýnda, çevre koþullarýnýn hastalýk etmenlerinin ortaya çýkmasýný engelleyecek þekilde düzenlenmesine gidilir. Bir örnek vermek gerekirse; mantari hastalýklar aþýrý nemin olduðu sýcak koþullarda ortaya çýkar ve çabuk yayýlýr. Bu durumda ortamdaki nemi azaltmak ve sýcaklýðý düþürmek gerekir. Sulama aralýklarýnýn seyrekleþtirilmesi, sulamanýn yaðmurlama þeklinde yapýlmamasý (damla veya salma yapýlmasý), bitkilerin fazla sýk olmamasý ve bitkiler arasýnda hava sirkülasyonunun yaratýlmasý hastalýðýn çýkmasýný ve yayýlmasýný önleyebilir. Bir kültür bitkisinde hastalýk ortaya çýkmýþ ise, bu bitkiden sonra ayný alana hastalýða yakalanabilecek cins ve türleri (bir domates çeþidinden sonra baþka bir domates çeþidini veya domatesten sonra biber, patlýcaný gibi ayný familya cins ve türlerini) getirmemek, yerine bu hastalýða yakalanmayan bitkileri getirmek gerekir. Eðer ayný cins veya tür içinde hastalýða karþý mukavim bitkiler varsa, o zaman sorun çýkmayabilir. Ancak bu sefer de monokültür yetiþtiriciliðine gidildiðinden ekim nöbeti konusundaki sorulara cevap bulmamýz gerekir.
Mekanik mücadele, hastalýklý bitkileri bulup hastalýksýz olanlardan ayýrt etmek, hastalýklý olanlarý hemen söküp çýkarmak, çevrede hastalýk etmenlerine konukçu olacak bitkileri (yabancý otlarý) yolmak, hastalýklý materyalleri yakarak ve yetiþtiricilik yapýlmayan bir toprakta açýlan çukura gömüp imha etmek, toprak iþlemesi yapmak, gerektiðinde araziye su basarak göllendirmek gibi çeþitli þekillerde yapýlýr.
Fiziksel mücadele için, hastalýk etmenlerini ortadan kaldýrmak, yoðunluðunu azaltmak amacýyla çevredeki sýcaklýðý yükseltme veya azaltma, kuru hava ve radyasyon uygulama, deðiþik dalga boylarýnda ýþýnlar kullanma yöntemlerine baþ vurulur. Bu iþlemler yetiþtirilen bitkilere yapýlabileceði gibi, taþýnacak bitki çoðaltma materyallerine, hasat edilmiþ, depolanmýþ veya depo edilecek ürünlere de uygulanýr.
Düþük sýcaklýk, hastalýk etmenin ortaya çýkmasýný ve çýkmýþsa yayýlmasýný önler. Genellikle depolardaki donma noktasýna yakýn derecelerde hastalýk etmenleri ölmese bile çoðalmalarý büyük ölçüde düþürülebilir. Seralarda ve mantarhanelerde düþük sýcaklýk, hastalýðýn yayýlmasýný engeller.
Kýsa süreli yüksek sýcaklýk uygulamalarý, bazý ürünler üzerindeki hastalýk etmenlerini öldürebilir. Depolanacak bitki organlarýnýn aþýrý nemi azaltarak, yara dokularýnýn kapanmasýna yardýmcý olabilir (Bkz. 16. Pazarlama). Tohum, yumru ve soðanlara sýcak su uygulamasý, çevresel bulaþýk hastalýk etmenlerini ortadan kaldýrabilir. Bitkiler, bu konumda durgun dönemde olduðundan 50-55oC deki sýcak sudan fazla etkilenmez. Çoðu tohumlar 50-55 ve hatta 60oC’deki kuru sýcaklýktan rahatsýz olmaz.
Hasat edilmiþ ve depolanacak, satýþa sunulacak bitkilere x ve ? ýþýnlarý uygulanarak hastalýk etmenlerinden arýndýrýlmalarý günümüzde uygulanan yöntemler arasýndadýr. Ayrýca örtü altý tarýmýnda bazý hastalýk etmenleri spor üretimi için, güneþ ýþýklarýnýn kýsa dalgalý olan ultraviole ýþýklarýna gereksinim duyar. Kullanýlan örtü materyali içine kýsa dalgalý ýþýklarýn geçmesini önleyecek katký maddelerinin konulmasý, bu hastalýk etmenlerinin çoðalmasýný büyük ölçüde azaltýr.
Biyolojik mücadele, deðiþik mikroorganizmalarý kullanarak hastalýk etmeninin geliþmesini durdurmak, sporulasyonunu önlemek amacýyla yapýlýr. Bu yolla yabancý otlarýn üremesi baský altýna alýnýr ve hatta durdurulur. Örneðin, toprak içindeki mikroorganizmalarýn patojenlerin geliþmesine yardýmcý olanlarý tespit edilip, bunlarýn yoðunluðu azaltýlýr, patojen olmayanlarýn miktarý yükseltilir. Patojen olmayan mikroorganizmalar, toprak içinde çoðalýp patojen olanlarýn besin maddesini tüketerek onlarýn çoðalmalarýný engeller. Patojenlere karþý hiperparazitler kullanýlabilir. Hiperparazitler mantar ve bakterilerin spor, hif vs. gibi organlarýna enfekte olarak onlarýn bulaþma risklerini azaltýr.
Kimyasal mücadele, hastalýk ve yabancý otlarla savaþýmda onlarýn geliþmelerini engelleyen, yavaþlatan veya onlarý öldüren, mantarlar (funguslar) için fungisit, bakteriler için bakterisit ve yabancý otlar için herbisit adý verilen kimyasal ilaçlar kullanýlýr. Bir kimyasal ilaç, hastalýk ve yabancý ota etkili olan aktif maddesi yanýnda ilacý yayýcý, yapýþtýrýcý, çözücü dolgu maddelerinden meydana gelir. Kimyasal mücadelede, bitkilerin öncelikle korunmasýný saðlayan hijyen, onlarý tedavi eden kemoterapi ve daha sonra bitki üzerinde veya çevresindeki hastalýk ve yabancý otlarý imha eden dezenfeksiyon olarak üç yolla yapýlýr. Bu üç yol dikkate alýnarak, kimyasal ilaçlarda bitkileri koruyacak kontakt fungisitler veya hem koruyacak ve hem de tedavi edecek eradikant veya sismik fungisitler þeklinde imal edilir.
Koruyucu fungisitler, kimyasal yapýlarý bakýmýndan bakýrlý, kükürtlü, kalaylý, aromatik ve heterosilik birleþikler halindedir. En çok bakýrlý ilaçlar kullanýlýr. Bunlar bakýr hidroksit, bakýr karbonat, bakýr oksit, bakýr oksit klorür gibi hazýr preparatlar yanýnda etkisi en güçlü ve uzun süreli olan bakýr sülfat kullanýlýr. Bakýr sülfatý yetiþtirici bizzat kendisi hazýrlar. Bakýr sülfatýn yakýcý etkisini azaltmak üzere içine kireç karýþtýrýlan ilaca “Bordo bulamacý” adý verilir. Bordo bulamacý ilkbaharda, mildiyö ve yaprak lekesi hastalýklarýna karþý % 1'lik dozda hazýrlanýp, bitkilerin genç yeþil aksamý üzerine atýlýr. Ýlacýn hazýrlanmasýnda 100 litre suya 1 kg bakýr sülfat (CuSO4) ve 1 kg sönmüþ kireç veya 0,5 kg sönmemiþ kireç ilave edilir. Dal, yaþlanmýþ yaprak ve meyve gibi organlara % 2'lik dozu uygulanabilir. Bakýrlý ilaçlar ayný zamanda bakterilere karþý da kullanýlabilir. Kükürtlü ilaçlar organik ve inorganik kökenlidir. Organik olanlar zineb, ferban, maneb, mancozeb, propineb gibi ilaçlardýr. Kök çürüklüðü, fideliklerdeki çökerten hastalýðý, yaprak ve meyve lekesi, pas, yanýk, meyve çürüklüðü ve tohum ilaçlamasýnda kullanýlýr. Ýnorganik olanlar inorganik kükürttür. Kükürt genelde küllemede kullanýlýr. Bunun yanýnda pas, yaprak yanýklýðý, meyve çürüklüðü hastalýklarýna etkili olur. Kükürt 30oC üzerindeki sýcaklýklarda bitkilerde fitotoksik etki meydana getirdiðinden kullanýlmamalýdýr.
Kalaylý birleþikler sebzelerde fazla kullanýlmamaktadýr. Patates ve þeker pancarýnda yaprak leke hastalýðýna karþý ýslatýlabilen fetin asetat ve fetin hidroksit olarak uygulanýr.
Aromatik bileþikler, yapýsýnda NO2 ve nitro birleþikler þeklinde isimlendirilen, –NH2 ve –SH guruplarýný içeren aminoasit ve enzim sentezini engelleyerek etkili olan birleþiklerdir. Pentakloronitrobenzen uzun süreli etkiye sahiptir. Topraktaki hastalýklara karþý kullanýlýr. Chlorothalonil ise yaprak lekelerine, yanýklýk, mildiyö, pas, antraknoz, meyve çürüklüðü de uygulanýr.
Kimyasal yapýlarý birbirine yakýn captan, captafol ve folpet, oldukça karýþýk yapýlý heterosilik birleþiklerdir. Etkileri –NH2 ve –SH gruplarý üzerine olur. Bunlarýn dýþýnda bronopol, dodine, dithianon, dichlofuanid ve anilazine gibi azotlu bileþikler mevcuttur. Bu ilaçlar bir çok fungisite karþý kullanýlmaktadýr.
Sistemik fungisitler, içinde benzimidazole, morholine, pyrimidine, triazole, acylalanine gibi ilaçlar bulunur. Bu fungisitler özellikle pas, sürme, rastýk üzerine etkilidir. Benzimidazoler hem koruyucu hem de tedavi edici hassaya sahiptir. Sebzelerde fusarium ve verticillium gibi toprak fungustlarýnýn tahribatýna karþý kullanýlýr. Bitkilerde tohum, yaprak, gövde ve köklere uygulanabilir. Küllemeye ve pasa karþý pyrimidine atýlabilir. Triadimefon, triadimenol, etaconazole, bitertanol, difenoconazole, dinicoazole, fenbucoazole, flutriafole, hexaconazole, pencoazole gibi çok sayýda fungisit triazole grubu içinde yer alýr. Yaprak lekesi, külleme, pas hastalýklarýna karþý atýlýr. Uzun süreli koruyucu ve tedavi edici özelliklere sahiptir. Pyrazophos, tolclofos-methyl ve fosetyl-aluminyum gibi fungisitler organik fosfatlar içinde yer alýr. Koruyucu ve tedavi edici hassaya sahiptir. Külleme, yaprak lekesi, fide yanýklýðý gibi hastalýklarda kullanýlýr. Ot öldürücü olarak, phenoxy bileþikleri, karbamatlar, üre bileþikleri, anilin, anilid, diazin, triazin, benzonitriller bulunur. Phenoxy bileþikler çok sayýda selektif etkiye sahip ot öldürücüdür. Bunlardan geniþ yapraklý bitkiler için 2,4-dichlor-phenoxy-acetic acidenine (2,4-D), mono kültür yapýlan yerlerde kullanýlýr. Buharlaþma yaparak geniþ alanlara etkili olur. Bu bakýmdan tarlada sebzeler varken pek kullanýlmaz. Ancak sonbahar dönemi sonu tarla boþaltýldýðýnda uygulanabilir. Sebzelerdeki tek yýllýk yabancý otlara fenoxaprop, tek ve çok yýllýk otlara quizalofob tavsiye edilir. Ayrýca haloxyfob ilacý geniþ yapraklý kültür bitkileri arasýndaki dar yapraklý yabancý otlara karþý kullanýlýr. Karbamatlar da herbisit olup, fasulyelerde dar ve geniþ yapraklý tek ve çok yýllýk yabancý otlara atýlýr. Patateslerde depolama sýrasýnda çimlenmeyi geciktirmek için düþük dozlarý tavsiye edilir.
Üre bileþikleri, tarla sürüldükten sonra topraða uygulanýr. Yabancý ot bitkileri ilacý, kökleri vasýtasýyla alýr ve bitki içine giren ilaç yapraklarda fotosentez, karbonhidrat mekanizmasýný engelleyerek ölümüne sebep olur. Sebzelerde sýk olarak kullanýlýr. Ancak sebze yetiþtirmeden önce toprakta yabancý ot ilacýnýn etkisi geçmiþ olmalýdýr.
Sebzelerde, tek yýlýk yabancý otlarýn selektif olarak öldürülmesinde anilinler kullanýlýr. Bunlar yabancý otlarda hücre bölünmesini ve çoðalmasýný engelleyerek etki yapar, ayrýca yabancý otlarýn solunumunu bozar. Sebze bahçelerinin ark ve yol kenarýndaki yabancý otlarýn öldürülmesinde diazinler ve benzonitriller kullanýlýr. Saksýlara ve yastýklara konacak fide harçlarýnýn, sera topraklarýnýn mikroorganizmalardan arýndýrýlmasýnda ve yabancý otlardan temizlenmesinde methyl bromide, chlorpicrin ve formaldehyde gibi ilaçlarýn uygulamasý yapýlýr. Sebze bahçelerinde bir de dezenfektan olarak makas, aþý býçaðý, çapa, çepin, fide küreði gibi çeþitli aletlerin temizlenmesinde kullanýlan ilaçlar vardýr. Bu ilaçlar demir sülfat, sodyumhipoklorittir.
Entegre mücadele, bir çok hastalýk ve yabancý otlara karþý tek bir ilacýn etkili olamamasý durumunda uygulanacak yöntemdir. Burada çeþitli uygulamalar peþ peþe birbirini tamamlayacak þekilde, uzun süreli bir çalýþma olarak planlanýr. Erken uyarý ve tahmin çalýþmalarý yapýlýr. Daha sonra bu mücadelede kültürel tedbirler ön sýrayý alýr. Onlarý biyolojik mücadele yöntemi takip eder ve en son olarak kimyasal mücadeleye baþ vurulur. Tabiatýyla yetiþtirme öncesinden iklim koþullarýnýn nasýl olacaðý, hangi hastalýk amillerinin (etmenlerinin) ortaya çýkma riskinin bulunduðu erken uyarý tedbirleriyle ortaya çýkartýlýrsa, bu hastalýk amillerine karþý dayanýklý sebze tür ve çeþitlerinin seçilmesi büyük bir avantaj getirir. Buna raðmen hastalýk belirtisi ortaya çýkarsa bu lokal olarak kalýr, bir epidemi þeklini almaz, daha az ilaç ve daha az sayýda ilaçlama ile hastalýk önlenebilir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabý Prof. Dr. Atila Günay
Bitkileri, öncelikle canlý ve cansýz hastalýklara neden olan hastalýklardan korumak ve hastalanmalarýnýn önüne geçmek ve onlarý saðlýklý tutmak, daha sonra hastalanmýþ bitkileri tedavi etmek ve tedavi için de çeþitli yöntemleri kullanmak gerekir. Bu konuda baþarýya ulaþmak, ancak hastalýk belirtilerinin neler olduðunu, bunun nasýl ortaya çýktýðýný, yayýldýðýný, hangi bitkilerin konukçu olduðunu, hangi kültür bitkilerinde aktif hastalýk yaptýðýný bilmek ve bir hastalýk ortaya çýktýðýnda, bu hastalýðýn hangi etmenden kaynaklandýðýný iyi teþhis etmek ve bu teþhise uygun en iyi tedavi yöntemini seçmekle mümkün olur. Tarýmsal iþletmeler ekonomik iþletmelerdir. Bu bakýmdan seçilecek yöntemin öncelikle ucuz olmasý, ayrýca çok kolay uygulanabilmesi ve herkes tarafýndan rahatça yapýlabilmesi gerekir.
Halen hastalýklarýn mücadelesinde kültürel, mekanik, fiziksel, biyolojik, kimyasal ve entegre mücadele yöntemleri kullanýlmaktadýr. Bu yöntemlerin dýþýnda uyulmasý gereken ve çoðu kez zorunlu olan yasal önlemler de mevcuttur.
Yasal önlemler, canlý hastalýk etmenlerine karþý uygulanýr. Burada ilk amaç hastalýklarýn taþýnmasýný önlemek, hastalýk bulunmayan bölgeye hastalýðýn girmesini engellemektir. Bu iþlemler, alýnan “karantina önlemleriyle” gerçekleþtirilir. Devlet bu konuda kanun metinleri çýkartýr ve bu metinlere uyulmak mecburiyetini koþar ve bunun denetlenmesini ilgili kuruluþlara verir. Hastalýklarýn bir yerden bir yere yayýlmasýnda her türlü bitkisel çoðaltma materyali önemli rol oynar. Bu yüzden gerek yurt içinde ve gerekse yurt dýþýnda bitkisel çoðaltma materyallerinin sevk edilmeleri belirli esaslara baðlanmýþtýr. Bu konuda Avrupa ve Akdeniz Ülkeleri Bitki Koruma Organizasyonu (EPPO) devamlý olarak eski ve yeni tespit edilen hastalýklarý ve bunlardan korunmak için nelerin nasýl yapýlacaðýný gösteren bültenler çýkararak, bu konuda yardýmcý olur. Taþýnacak çoðaltma materyallerine, mutlaka bitki saðlýðý kuruluþlarýndan hastalýk bulunmadýðýný gösteren saðlýk sertifikasý alýnmasý zorunlu kýlar.
Kültürel mücadele yöntemi, bitki yetiþtiriciliði sýrasýnda yapýlmasý gereken hastalýk oluþumunu önlemeye ait tedbirleri içerir. Öncelikle üretim materyalinden iþe baþlanýr. Tohum, çeþitli bitki organý çelik, yumru, soðan vb. materyallerin saðlýklý olmasý gerekir. Daha sonra açýkta yetiþtiricilikte tarlanýn ekim ve dikime hazýrlanmasý, ekim, dikim, çapalama, gübreleme, sulama, budama ve hasat gibi tarýmsal uygulamalarýn, hastalýklarýn ortaya çýkmasýna, yayýlmasýna engel olacak þekilde yapýlmasýna çalýþýlýr. Sera, tünel, örtü altý ve mantarhane gibi kapalý alanlarda, yukarýdaki kültürel önlemler yanýnda, çevre koþullarýnýn hastalýk etmenlerinin ortaya çýkmasýný engelleyecek þekilde düzenlenmesine gidilir. Bir örnek vermek gerekirse; mantari hastalýklar aþýrý nemin olduðu sýcak koþullarda ortaya çýkar ve çabuk yayýlýr. Bu durumda ortamdaki nemi azaltmak ve sýcaklýðý düþürmek gerekir. Sulama aralýklarýnýn seyrekleþtirilmesi, sulamanýn yaðmurlama þeklinde yapýlmamasý (damla veya salma yapýlmasý), bitkilerin fazla sýk olmamasý ve bitkiler arasýnda hava sirkülasyonunun yaratýlmasý hastalýðýn çýkmasýný ve yayýlmasýný önleyebilir. Bir kültür bitkisinde hastalýk ortaya çýkmýþ ise, bu bitkiden sonra ayný alana hastalýða yakalanabilecek cins ve türleri (bir domates çeþidinden sonra baþka bir domates çeþidini veya domatesten sonra biber, patlýcaný gibi ayný familya cins ve türlerini) getirmemek, yerine bu hastalýða yakalanmayan bitkileri getirmek gerekir. Eðer ayný cins veya tür içinde hastalýða karþý mukavim bitkiler varsa, o zaman sorun çýkmayabilir. Ancak bu sefer de monokültür yetiþtiriciliðine gidildiðinden ekim nöbeti konusundaki sorulara cevap bulmamýz gerekir.
Mekanik mücadele, hastalýklý bitkileri bulup hastalýksýz olanlardan ayýrt etmek, hastalýklý olanlarý hemen söküp çýkarmak, çevrede hastalýk etmenlerine konukçu olacak bitkileri (yabancý otlarý) yolmak, hastalýklý materyalleri yakarak ve yetiþtiricilik yapýlmayan bir toprakta açýlan çukura gömüp imha etmek, toprak iþlemesi yapmak, gerektiðinde araziye su basarak göllendirmek gibi çeþitli þekillerde yapýlýr.
Fiziksel mücadele için, hastalýk etmenlerini ortadan kaldýrmak, yoðunluðunu azaltmak amacýyla çevredeki sýcaklýðý yükseltme veya azaltma, kuru hava ve radyasyon uygulama, deðiþik dalga boylarýnda ýþýnlar kullanma yöntemlerine baþ vurulur. Bu iþlemler yetiþtirilen bitkilere yapýlabileceði gibi, taþýnacak bitki çoðaltma materyallerine, hasat edilmiþ, depolanmýþ veya depo edilecek ürünlere de uygulanýr.
Düþük sýcaklýk, hastalýk etmenin ortaya çýkmasýný ve çýkmýþsa yayýlmasýný önler. Genellikle depolardaki donma noktasýna yakýn derecelerde hastalýk etmenleri ölmese bile çoðalmalarý büyük ölçüde düþürülebilir. Seralarda ve mantarhanelerde düþük sýcaklýk, hastalýðýn yayýlmasýný engeller.
Kýsa süreli yüksek sýcaklýk uygulamalarý, bazý ürünler üzerindeki hastalýk etmenlerini öldürebilir. Depolanacak bitki organlarýnýn aþýrý nemi azaltarak, yara dokularýnýn kapanmasýna yardýmcý olabilir (Bkz. 16. Pazarlama). Tohum, yumru ve soðanlara sýcak su uygulamasý, çevresel bulaþýk hastalýk etmenlerini ortadan kaldýrabilir. Bitkiler, bu konumda durgun dönemde olduðundan 50-55oC deki sýcak sudan fazla etkilenmez. Çoðu tohumlar 50-55 ve hatta 60oC’deki kuru sýcaklýktan rahatsýz olmaz.
Hasat edilmiþ ve depolanacak, satýþa sunulacak bitkilere x ve ? ýþýnlarý uygulanarak hastalýk etmenlerinden arýndýrýlmalarý günümüzde uygulanan yöntemler arasýndadýr. Ayrýca örtü altý tarýmýnda bazý hastalýk etmenleri spor üretimi için, güneþ ýþýklarýnýn kýsa dalgalý olan ultraviole ýþýklarýna gereksinim duyar. Kullanýlan örtü materyali içine kýsa dalgalý ýþýklarýn geçmesini önleyecek katký maddelerinin konulmasý, bu hastalýk etmenlerinin çoðalmasýný büyük ölçüde azaltýr.
Biyolojik mücadele, deðiþik mikroorganizmalarý kullanarak hastalýk etmeninin geliþmesini durdurmak, sporulasyonunu önlemek amacýyla yapýlýr. Bu yolla yabancý otlarýn üremesi baský altýna alýnýr ve hatta durdurulur. Örneðin, toprak içindeki mikroorganizmalarýn patojenlerin geliþmesine yardýmcý olanlarý tespit edilip, bunlarýn yoðunluðu azaltýlýr, patojen olmayanlarýn miktarý yükseltilir. Patojen olmayan mikroorganizmalar, toprak içinde çoðalýp patojen olanlarýn besin maddesini tüketerek onlarýn çoðalmalarýný engeller. Patojenlere karþý hiperparazitler kullanýlabilir. Hiperparazitler mantar ve bakterilerin spor, hif vs. gibi organlarýna enfekte olarak onlarýn bulaþma risklerini azaltýr.
Kimyasal mücadele, hastalýk ve yabancý otlarla savaþýmda onlarýn geliþmelerini engelleyen, yavaþlatan veya onlarý öldüren, mantarlar (funguslar) için fungisit, bakteriler için bakterisit ve yabancý otlar için herbisit adý verilen kimyasal ilaçlar kullanýlýr. Bir kimyasal ilaç, hastalýk ve yabancý ota etkili olan aktif maddesi yanýnda ilacý yayýcý, yapýþtýrýcý, çözücü dolgu maddelerinden meydana gelir. Kimyasal mücadelede, bitkilerin öncelikle korunmasýný saðlayan hijyen, onlarý tedavi eden kemoterapi ve daha sonra bitki üzerinde veya çevresindeki hastalýk ve yabancý otlarý imha eden dezenfeksiyon olarak üç yolla yapýlýr. Bu üç yol dikkate alýnarak, kimyasal ilaçlarda bitkileri koruyacak kontakt fungisitler veya hem koruyacak ve hem de tedavi edecek eradikant veya sismik fungisitler þeklinde imal edilir.
Koruyucu fungisitler, kimyasal yapýlarý bakýmýndan bakýrlý, kükürtlü, kalaylý, aromatik ve heterosilik birleþikler halindedir. En çok bakýrlý ilaçlar kullanýlýr. Bunlar bakýr hidroksit, bakýr karbonat, bakýr oksit, bakýr oksit klorür gibi hazýr preparatlar yanýnda etkisi en güçlü ve uzun süreli olan bakýr sülfat kullanýlýr. Bakýr sülfatý yetiþtirici bizzat kendisi hazýrlar. Bakýr sülfatýn yakýcý etkisini azaltmak üzere içine kireç karýþtýrýlan ilaca “Bordo bulamacý” adý verilir. Bordo bulamacý ilkbaharda, mildiyö ve yaprak lekesi hastalýklarýna karþý % 1'lik dozda hazýrlanýp, bitkilerin genç yeþil aksamý üzerine atýlýr. Ýlacýn hazýrlanmasýnda 100 litre suya 1 kg bakýr sülfat (CuSO4) ve 1 kg sönmüþ kireç veya 0,5 kg sönmemiþ kireç ilave edilir. Dal, yaþlanmýþ yaprak ve meyve gibi organlara % 2'lik dozu uygulanabilir. Bakýrlý ilaçlar ayný zamanda bakterilere karþý da kullanýlabilir. Kükürtlü ilaçlar organik ve inorganik kökenlidir. Organik olanlar zineb, ferban, maneb, mancozeb, propineb gibi ilaçlardýr. Kök çürüklüðü, fideliklerdeki çökerten hastalýðý, yaprak ve meyve lekesi, pas, yanýk, meyve çürüklüðü ve tohum ilaçlamasýnda kullanýlýr. Ýnorganik olanlar inorganik kükürttür. Kükürt genelde küllemede kullanýlýr. Bunun yanýnda pas, yaprak yanýklýðý, meyve çürüklüðü hastalýklarýna etkili olur. Kükürt 30oC üzerindeki sýcaklýklarda bitkilerde fitotoksik etki meydana getirdiðinden kullanýlmamalýdýr.
Kalaylý birleþikler sebzelerde fazla kullanýlmamaktadýr. Patates ve þeker pancarýnda yaprak leke hastalýðýna karþý ýslatýlabilen fetin asetat ve fetin hidroksit olarak uygulanýr.
Aromatik bileþikler, yapýsýnda NO2 ve nitro birleþikler þeklinde isimlendirilen, –NH2 ve –SH guruplarýný içeren aminoasit ve enzim sentezini engelleyerek etkili olan birleþiklerdir. Pentakloronitrobenzen uzun süreli etkiye sahiptir. Topraktaki hastalýklara karþý kullanýlýr. Chlorothalonil ise yaprak lekelerine, yanýklýk, mildiyö, pas, antraknoz, meyve çürüklüðü de uygulanýr.
Kimyasal yapýlarý birbirine yakýn captan, captafol ve folpet, oldukça karýþýk yapýlý heterosilik birleþiklerdir. Etkileri –NH2 ve –SH gruplarý üzerine olur. Bunlarýn dýþýnda bronopol, dodine, dithianon, dichlofuanid ve anilazine gibi azotlu bileþikler mevcuttur. Bu ilaçlar bir çok fungisite karþý kullanýlmaktadýr.
Sistemik fungisitler, içinde benzimidazole, morholine, pyrimidine, triazole, acylalanine gibi ilaçlar bulunur. Bu fungisitler özellikle pas, sürme, rastýk üzerine etkilidir. Benzimidazoler hem koruyucu hem de tedavi edici hassaya sahiptir. Sebzelerde fusarium ve verticillium gibi toprak fungustlarýnýn tahribatýna karþý kullanýlýr. Bitkilerde tohum, yaprak, gövde ve köklere uygulanabilir. Küllemeye ve pasa karþý pyrimidine atýlabilir. Triadimefon, triadimenol, etaconazole, bitertanol, difenoconazole, dinicoazole, fenbucoazole, flutriafole, hexaconazole, pencoazole gibi çok sayýda fungisit triazole grubu içinde yer alýr. Yaprak lekesi, külleme, pas hastalýklarýna karþý atýlýr. Uzun süreli koruyucu ve tedavi edici özelliklere sahiptir. Pyrazophos, tolclofos-methyl ve fosetyl-aluminyum gibi fungisitler organik fosfatlar içinde yer alýr. Koruyucu ve tedavi edici hassaya sahiptir. Külleme, yaprak lekesi, fide yanýklýðý gibi hastalýklarda kullanýlýr. Ot öldürücü olarak, phenoxy bileþikleri, karbamatlar, üre bileþikleri, anilin, anilid, diazin, triazin, benzonitriller bulunur. Phenoxy bileþikler çok sayýda selektif etkiye sahip ot öldürücüdür. Bunlardan geniþ yapraklý bitkiler için 2,4-dichlor-phenoxy-acetic acidenine (2,4-D), mono kültür yapýlan yerlerde kullanýlýr. Buharlaþma yaparak geniþ alanlara etkili olur. Bu bakýmdan tarlada sebzeler varken pek kullanýlmaz. Ancak sonbahar dönemi sonu tarla boþaltýldýðýnda uygulanabilir. Sebzelerdeki tek yýllýk yabancý otlara fenoxaprop, tek ve çok yýllýk otlara quizalofob tavsiye edilir. Ayrýca haloxyfob ilacý geniþ yapraklý kültür bitkileri arasýndaki dar yapraklý yabancý otlara karþý kullanýlýr. Karbamatlar da herbisit olup, fasulyelerde dar ve geniþ yapraklý tek ve çok yýllýk yabancý otlara atýlýr. Patateslerde depolama sýrasýnda çimlenmeyi geciktirmek için düþük dozlarý tavsiye edilir.
Üre bileþikleri, tarla sürüldükten sonra topraða uygulanýr. Yabancý ot bitkileri ilacý, kökleri vasýtasýyla alýr ve bitki içine giren ilaç yapraklarda fotosentez, karbonhidrat mekanizmasýný engelleyerek ölümüne sebep olur. Sebzelerde sýk olarak kullanýlýr. Ancak sebze yetiþtirmeden önce toprakta yabancý ot ilacýnýn etkisi geçmiþ olmalýdýr.
Sebzelerde, tek yýlýk yabancý otlarýn selektif olarak öldürülmesinde anilinler kullanýlýr. Bunlar yabancý otlarda hücre bölünmesini ve çoðalmasýný engelleyerek etki yapar, ayrýca yabancý otlarýn solunumunu bozar. Sebze bahçelerinin ark ve yol kenarýndaki yabancý otlarýn öldürülmesinde diazinler ve benzonitriller kullanýlýr. Saksýlara ve yastýklara konacak fide harçlarýnýn, sera topraklarýnýn mikroorganizmalardan arýndýrýlmasýnda ve yabancý otlardan temizlenmesinde methyl bromide, chlorpicrin ve formaldehyde gibi ilaçlarýn uygulamasý yapýlýr. Sebze bahçelerinde bir de dezenfektan olarak makas, aþý býçaðý, çapa, çepin, fide küreði gibi çeþitli aletlerin temizlenmesinde kullanýlan ilaçlar vardýr. Bu ilaçlar demir sülfat, sodyumhipoklorittir.
Entegre mücadele, bir çok hastalýk ve yabancý otlara karþý tek bir ilacýn etkili olamamasý durumunda uygulanacak yöntemdir. Burada çeþitli uygulamalar peþ peþe birbirini tamamlayacak þekilde, uzun süreli bir çalýþma olarak planlanýr. Erken uyarý ve tahmin çalýþmalarý yapýlýr. Daha sonra bu mücadelede kültürel tedbirler ön sýrayý alýr. Onlarý biyolojik mücadele yöntemi takip eder ve en son olarak kimyasal mücadeleye baþ vurulur. Tabiatýyla yetiþtirme öncesinden iklim koþullarýnýn nasýl olacaðý, hangi hastalýk amillerinin (etmenlerinin) ortaya çýkma riskinin bulunduðu erken uyarý tedbirleriyle ortaya çýkartýlýrsa, bu hastalýk amillerine karþý dayanýklý sebze tür ve çeþitlerinin seçilmesi büyük bir avantaj getirir. Buna raðmen hastalýk belirtisi ortaya çýkarsa bu lokal olarak kalýr, bir epidemi þeklini almaz, daha az ilaç ve daha az sayýda ilaçlama ile hastalýk önlenebilir.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabý Prof. Dr. Atila Günay
Comment