Tweet
Çelikle Çoğaltma / Eşeysiz Çoğaltma Şekli (Vegetatif Çoğaltma) / SEBZELERDE ÇOĞALTMA ŞEKİLLERİ / SEBZECİLİK
Çelikle çoğaltma hemen hemen bütün sebzelerde uygulanabilir. Bununla beraber en kolay lahana, karnabahar, domates, hıyar, kabak, karpuz, çilek, nane ve turpta kullanılır. Çelikle çoğaltma özel amaçlarla yapılır. Özellikle araştırma enstitülerinde, denemelerde kullanılacak bitkilerin tek genotipte olmalarını sağlamak amacıyla seçilir. Pratikte çelikle çoğaltmaya ender baş vurulur. Bitkinin kökü, gövdesi, dalları, yapraklarından alınan ve vejetatif çoğalma için kullanılan parçalara “çelik” adı verilir. Çeliğin alındığı organa göre, örnek olarak gövde çeliği, dal çeliği ve sürgün çeliği gibi isimler verilir. Bu organların çoğaltılmasında, bitkinin diğer organları yaprak ve gözler mevcut olduğundan, sadece kökü oluşturulur. Buna karşın kök çeliklerinde sürgün ucu ve yaprak; yaprak çeliğinde kök ve sürgün ucu; göz çeliğinde kök ve gövde meydana getirilmesi gerekir. Çelikte, kök oluşturmak, sürgün ucu ve yaprak oluşturmaktan daha kolay olduğundan pratikte gövde, sürgün ve en çok dal çeliği kullanılır. Çelikle çoğaltmanın faydaları aşağıda verilmiştir.
- Küçük parçalar alındığından, çok küçük bir alanda bir örnek bitki elde edilir.
- Bitkiler kendi kökleri üzerinde yetiştirildiğinden, ayrıca aşılamaya gerek kalmaz.
- Kabak, hıyar, karpuz ve domateslerde uygulanan aşıyla üretimdeki anaç bulma ve anaç-
kalem uyuşmazlığı meydana gelmez.
- Basit, ucuz ve fazla zaman istemeyen bir çoğaltma şeklidir.
Alınan dal çeliğinin boyu tür ve çeşitlere göre değişir ve genelde 2-50 cm arasındadır. Nanede 2-3 cm olabilecek bir çelik, hıyarda 20-50 cm arasındadır. Çelik üzerinde en az iki boğum ve bir vegetatif sürgün gözü olmalıdır. Bu sürgünün dip kısmı, dip boğumu 0,5-1 cm altından, üst kısmı üst boğumun 1-2 cm üzerinden kesilir. Dal çeliğinde adventif kökleri, üretken kambiyum ve sekonder floem meristamatik hücreleri meydana getirir. Bu hücrelerde bölünme meydana gelirken, hücreler başkalaşım geçirerek kök ucu hücresine dönüşür. Bu kök ucu hücreleri en yakın iletken dokusuyla temasa geçer ve bu doku sistemine bağlanır. Kavun, domates, hıyar, çilek gibi bir çok bitkide dallar boğuma yakın kısımların üzerinde kök taslakları hücrelerinin primordiumları da bulunur ve bunlar toprakla temas ettiklerinde uyanarak harekete geçer ve hemen kök salar. Dal çelikleri zor köklenenlerde, köklerin dip boğum çevresi kabuğu bıçakla çizgiler halinde yaralanırsa, burada oluşan kambiyum yara dokusunun kök ucuna dönüşmesi ve köklenmesi daha çabuk ve kolay olur. Zor kök oluşturan bitkilerde yaralamadan başka, köklenecek kısımlara hormon, yeni adıyla bitki büyümesini düzenleyici Indolbütrik asit (IBA), Naftalenasetik asit (NAA), 2-4 Diklorofenoksiasetik asit (2,4-D) ve Indol-3-asetik asit (IAA) gibi maddelerle uygulama yapılır. Bunlardan IBA ve NAA karıştırılarak da kullanılır. Maddeler toz ve sıvı halde olduklarından, uygulama püskürtme, bandırma veya batırma şeklindedir. Toz olanlar genelde hazır preparatlar halinde satılır. Preparatlara çeliklerin dip kısmı (bazal kısmı) batırılır ve hafif silkelenerek fazlası atılır. Sıvı olanlardan, köklendirme için gerekli ppm de, zayıf veya yoğun solüsyonlar hazırlanır. Bu solüsyonların 20-100 ppm dozlarında olanı zayıf, 500-1000 ppm dozlarında olanı yoğun çözeltidir. Çelikler zayıf çözeltilerde 12-24 saat, yoğun çözeltilerde 1-30 dakika müddetle dip kısımları batırılarak bekletilir. Pratikte zayıf çözeltiler tercih edilir. Çok fazla çelik kullanıldığında solüsyonun 2-3 seferde bir yenilenmesi gerekir.
Normal veya köklenmeyi teşvik edici maddeler uygulanmış olan çeliklerin üst boğumundan 2-3 cm alta kalan kısmı köklendirilmek üzere köklendirme ortamı içine gömülür. Köklendirme ortamı, nemini uzun süre kaybetmeyen, yumuşak, havalanabilir, ısınabilir nitelikte olmalıdır. Bu amaçla fide harcı, turba, kompost, perlit, kum, talaş tozu v.s. gibi maddeler kullanılır. Köklendirme kapalı ortamlarda nem, sıcaklık, ışık ve havalandırma kontrol edilerek gerçekleştirilir. Ortalama sıcaklık gündüz 20-25oC, gece 10-20oC, nem % 70-80 arasında olmalıdır. Tür ve çeşitlere göre çeliklerin köklenmeleri için geçen süre 3-8 hafta arasındadır. Bazı bitkilerde köklendirme en iyi karanlık koşullarda meydana gelirken, bazılarında 500-2000 lüks ışıklandırmaya gereksinim duyulmaktadır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Çelikle çoğaltma hemen hemen bütün sebzelerde uygulanabilir. Bununla beraber en kolay lahana, karnabahar, domates, hıyar, kabak, karpuz, çilek, nane ve turpta kullanılır. Çelikle çoğaltma özel amaçlarla yapılır. Özellikle araştırma enstitülerinde, denemelerde kullanılacak bitkilerin tek genotipte olmalarını sağlamak amacıyla seçilir. Pratikte çelikle çoğaltmaya ender baş vurulur. Bitkinin kökü, gövdesi, dalları, yapraklarından alınan ve vejetatif çoğalma için kullanılan parçalara “çelik” adı verilir. Çeliğin alındığı organa göre, örnek olarak gövde çeliği, dal çeliği ve sürgün çeliği gibi isimler verilir. Bu organların çoğaltılmasında, bitkinin diğer organları yaprak ve gözler mevcut olduğundan, sadece kökü oluşturulur. Buna karşın kök çeliklerinde sürgün ucu ve yaprak; yaprak çeliğinde kök ve sürgün ucu; göz çeliğinde kök ve gövde meydana getirilmesi gerekir. Çelikte, kök oluşturmak, sürgün ucu ve yaprak oluşturmaktan daha kolay olduğundan pratikte gövde, sürgün ve en çok dal çeliği kullanılır. Çelikle çoğaltmanın faydaları aşağıda verilmiştir.
- Küçük parçalar alındığından, çok küçük bir alanda bir örnek bitki elde edilir.
- Bitkiler kendi kökleri üzerinde yetiştirildiğinden, ayrıca aşılamaya gerek kalmaz.
- Kabak, hıyar, karpuz ve domateslerde uygulanan aşıyla üretimdeki anaç bulma ve anaç-
kalem uyuşmazlığı meydana gelmez.
- Basit, ucuz ve fazla zaman istemeyen bir çoğaltma şeklidir.
Alınan dal çeliğinin boyu tür ve çeşitlere göre değişir ve genelde 2-50 cm arasındadır. Nanede 2-3 cm olabilecek bir çelik, hıyarda 20-50 cm arasındadır. Çelik üzerinde en az iki boğum ve bir vegetatif sürgün gözü olmalıdır. Bu sürgünün dip kısmı, dip boğumu 0,5-1 cm altından, üst kısmı üst boğumun 1-2 cm üzerinden kesilir. Dal çeliğinde adventif kökleri, üretken kambiyum ve sekonder floem meristamatik hücreleri meydana getirir. Bu hücrelerde bölünme meydana gelirken, hücreler başkalaşım geçirerek kök ucu hücresine dönüşür. Bu kök ucu hücreleri en yakın iletken dokusuyla temasa geçer ve bu doku sistemine bağlanır. Kavun, domates, hıyar, çilek gibi bir çok bitkide dallar boğuma yakın kısımların üzerinde kök taslakları hücrelerinin primordiumları da bulunur ve bunlar toprakla temas ettiklerinde uyanarak harekete geçer ve hemen kök salar. Dal çelikleri zor köklenenlerde, köklerin dip boğum çevresi kabuğu bıçakla çizgiler halinde yaralanırsa, burada oluşan kambiyum yara dokusunun kök ucuna dönüşmesi ve köklenmesi daha çabuk ve kolay olur. Zor kök oluşturan bitkilerde yaralamadan başka, köklenecek kısımlara hormon, yeni adıyla bitki büyümesini düzenleyici Indolbütrik asit (IBA), Naftalenasetik asit (NAA), 2-4 Diklorofenoksiasetik asit (2,4-D) ve Indol-3-asetik asit (IAA) gibi maddelerle uygulama yapılır. Bunlardan IBA ve NAA karıştırılarak da kullanılır. Maddeler toz ve sıvı halde olduklarından, uygulama püskürtme, bandırma veya batırma şeklindedir. Toz olanlar genelde hazır preparatlar halinde satılır. Preparatlara çeliklerin dip kısmı (bazal kısmı) batırılır ve hafif silkelenerek fazlası atılır. Sıvı olanlardan, köklendirme için gerekli ppm de, zayıf veya yoğun solüsyonlar hazırlanır. Bu solüsyonların 20-100 ppm dozlarında olanı zayıf, 500-1000 ppm dozlarında olanı yoğun çözeltidir. Çelikler zayıf çözeltilerde 12-24 saat, yoğun çözeltilerde 1-30 dakika müddetle dip kısımları batırılarak bekletilir. Pratikte zayıf çözeltiler tercih edilir. Çok fazla çelik kullanıldığında solüsyonun 2-3 seferde bir yenilenmesi gerekir.
Normal veya köklenmeyi teşvik edici maddeler uygulanmış olan çeliklerin üst boğumundan 2-3 cm alta kalan kısmı köklendirilmek üzere köklendirme ortamı içine gömülür. Köklendirme ortamı, nemini uzun süre kaybetmeyen, yumuşak, havalanabilir, ısınabilir nitelikte olmalıdır. Bu amaçla fide harcı, turba, kompost, perlit, kum, talaş tozu v.s. gibi maddeler kullanılır. Köklendirme kapalı ortamlarda nem, sıcaklık, ışık ve havalandırma kontrol edilerek gerçekleştirilir. Ortalama sıcaklık gündüz 20-25oC, gece 10-20oC, nem % 70-80 arasında olmalıdır. Tür ve çeşitlere göre çeliklerin köklenmeleri için geçen süre 3-8 hafta arasındadır. Bazı bitkilerde köklendirme en iyi karanlık koşullarda meydana gelirken, bazılarında 500-2000 lüks ışıklandırmaya gereksinim duyulmaktadır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay