Tweet
Fide Yetiştirme Yerleri ve Fidelerin Yetiştirilmesi / Fide Yetiştiriciliği / SEBZELERDE YETİŞTİRME TEKNİĞİ / SEBZECİLİK
Sebze fideleri, küçük işletmelerde kullanılacak fide sayısı az olduğundan sıcak, ılık ve soğuk yastıklarda yetiştirilir. Büyük işletmelerde bu işlemler fide yetiştirme serlerinde ve açık soğuk yastıklarıda örtü altında yapılır. Fide yetiştirmek özel iş gücü ve zamanı istemektedir. Her işletmede bu işi yapmak ekstra masraflar meydana getirdiğinden, fideleri dışardan satın almak, özellikle küçük işletmelerde daha ekonomik olmaktadır. Bu yüzden günümüzde, sadece fide üreten işletmeler ortaya çıkmıştır. Bu işletmelerin esas görevi fide üretmek olduğundan, bu konudaki bilgi ve tecrübeleri fazladır ve kaliteli fide yetiştirir. Böylece fide alan işletmeler bu fideleri kullandıklarında, daha kaliteli, verimi yüksek ürün elde eder.
Fide yetiştirmede, fidenin yetiştirileceği toprak ve iklim faktörlerinin ayarlanması gerekir. Fide yetiştirme yerinde iklim faktörleri sıcaklık, ışık, nem, havalandırma ve hava hareketidir. Fide yetiştirilecek ortamda sıcaklık, ışık ve nem dengesi iyi ayarlanmalıdır. Sıcaklığın, normalde yazlık sebzeler için gündüz 21-24oC, gece 16-18oC; kışlık sebzelerde gündüz 18-20oC, gece 12-15oC arasında olması istenir. Ancak kış aylarında güneş ışıklarının miktarı azaldığından, havalar çoğunlukla bulutlu ve kapalı olduğundan ışık şiddeti azdır ve bu az ışık şiddeti ek ışıklandırma ile arttırılmayacaksa, bu ışık şiddetine göre, yukarıdaki sıcaklık dereceleri 3-5oC arasında düşürülmelidir. Sıcaklık düşürülmezse, ışık azlığından ve yüksek sıcaklıktan dolayı fideler boya kaçar. İlkbahar aylarında hava sıcaklığı giderek artar ve fide yetiştirme yerinde sıcaklıklar, öğle saatlerinde 30oC’nin üzerine çıkar. Bu sıcaklık, fideleri rahatsız eder. Sıcaklık 25oC’nin üzerine çıktığı andan itibaren gölgeleme yaparak, yetiştirme ortamındaki sıcaklığın yükselmesi engellenmelidir. Bu arada sulamada yapılırsa, sıcaklık düşürülebilir. İstenenin altına sıcaklığın düşmemesi için de, sıcaklık düştüğünde ortamın ısıtılması gerekir. Işık miktarının az olduğu zamanlarda hem ışık şiddetini arttıracak ve ışıklanma süresini (gün uzunluğunu) uzatacak ek yapay ışıklandırma (lambalarla ışıklandırma) yapılır. Ortamda ışık şiddeti normalde 8000-10000 lüks ve gün uzunluğu 10-16 saat arasında değişebilir. Ortamda CO2 yükselirse, bitkilerin özümleme yapmaları hızlanır. Ancak CO2 miktarı artarken oksijen miktarı düşmemelidir. Gerektiğinde ortamdaki CO2 miktarını arttırmak üzere, CO2 gübrelemesi yapılabilir. Ortamdaki nem ayarı ve bitkilerin sulanması, ışık ve sıcaklıkla ilgili olarak yapılır. Işık miktarı azaldığında ve buna bağlı olarak sıcaklık düşürüldüğünden, nem miktarı ve toplam sulama suyu miktarı azaltılmalı, ancak bir defada verilecek su miktarı biraz arttırılmalı ve sulama aralığı uzatılmalıdır, yani sulama uzun aralıklarla yapılmalıdır. Sıcaklık ve ışık miktarı arttıkça toplam sulama miktarı arttırılır, her seferinde verilen su miktarı azaltılır ve sulama aralığı daraltılır, yani daha sık sulama yapılır. Ortamda nem oranı yüksek tutulmamalıdır. Özellikle fideler arasındaki durgun hava ve havadaki yüksek nem, fidelerde mantari ve bakteriyel hastalıkları ortaya çıkartır. Bu bakımdan da havalandırma ve hava hızı önem kazanır. Serdeki hava oranlarının ayarlanması için, havalandırma yapılmalı ve ortamda 1-3 m/saatlik bir havalandırma hızı yaratılmalıdır. Bu hava hareketi bitkilerdeki terlemeyi artırdığından fidelerin büyümesini de hızlandırır. Fidelerin yetiştirileceği toprak harç olarak ve değişik reçeteler şeklinde hazırlanır. En çok kullanılan iki harç reçetesi aşağıda verilmiştir.
Birinci reçete
1/2 oranında elenmiş bahçe toprağı
1/2 oranında elenmiş çiftlik gübresi
Bu karışımın m3’e 0,10-0,50 kg 1.2.2. oranında NPK ticaret gübresi katılır. Harcın pH’ı 6,5-7 olmalıdır. Harç pH’ının azalması halinde m3’e 1-3 kg sönmüş kireç ve 1-2 kg kömür tozu ilave edilir. Yükselmesi durumunda 1-3 kg asitli bir gübre ilave edilebilir (Potasyum sülfat gibi),
İkinci reçete
1/4 oranında elenmiş bahçe toprağı
1/4 oranında elenmiş dere kumu
1/4 oranında funda toprağı (çayır toprağı) veya bataklık toprağı (torf) veya iyi
çürütülmüş ve yıkanmış mantar kompostu
1/4 oranında elenmiş çitlik gübresi
Bu karışıma ayrıca m3’e 0,10-0,50 kg 1.2.2 oranında NPK ticaret gübresi katılır. Harcın pH’ı yine 6,5-7 olmalıdır. Gerekirse pH ayarlaması için yukarıdaki uygulama yapılır.
Hazırlanan harç, buharla sterilizasyona tabi tutulur veya klorpikrin, formaldehit gibi ilaçlarla dezenfekte edilir. Bu işlemler için GÜNAY (1980) ve GÜNAY ve OKUR (1999) bakınız. Fide elde etmek için tohumlar, ya boyutu 40x60x10-20 cm olan, tahtadan veya plastikten yapılmış, tohum ekme kasalarına yada sıcak, ılık ve soğuk yastıklara konan harçlı toprak üzerine ekilir. Tohum ekim, serpme veya sıraya yapılır. Tohumları serpme yerine, sıraya ekmek daima iyi bir yoldur. Çünkü serpme ekimde, fideler arsındaki mesafeler muntazam olmadığından, bitkiler arasında rekabet başlar ve sonuçta bazı fideler kuvvetli, bazı kuvvetsiz olur. Biz bu yüzden daha iyi olan, sıraya ekimin nasıl yapıldığını inceleyeceğiz. Sıraya tohum ekiminde, dikim aralığı, fidelerin daha sonra şaşırtmaya tabi tutulup, tutulmayacağına göre saptanır. Şaşırtma yapılmayacaksa, ileride fidelerin sıkışmaması ve her birine yeterince yer kalması için, tohum ekimi, geniş aralıkla yapılır ve sıra arası mesafesi 10-15 cm ve sıra üzeri mesafesi 5-10 cm olur (örnek 5x10, 7x7, 10x10 ve 10x15 gibi). Tohum ekiminden sonra şaşırtma yapılacaksa, tohum ekim aralığı, 1x1 cm den başlayıp 1x2 ve 1x3 cm olur. Şaşırtma yapılmayacaksa 4x5, 5x10 ve hatta 10x10-20 cm dahi olabilir. Tohumları ekim derinliği 2-5 cm arasındadır. Tohum ekim, elle ve değişik mibzer çeşitleriyle yapılır. Şaşırtma yapılmadan fide yetiştirmesi, sıcak ve ılık yastıklarda uygulanır ve daha çok aile ve ticari bahçe işletmelerinde kullanılır. Kullanılacak fide sayısı az olduğunda tohum ekimi, elle yapılır. Tarla sebzeciliğinde, çok miktarda fide yetiştirildiğinden, fazla sayıda hazırlanan soğuk yastıklara, tohumlar mibzerle atılır. Bu yastıklar üzerleri plastik tünelle kapatılır. Elle tohum ekiminin daha düzgün yapılması, Şekil 20.22’de gösterilen tohum ekme tahtasını kullanmakla olur. Tohum ekme tahtası, iki çıta üzerine 1 cm aralıkla istenen ekim arası mesafesini sağlayacak genişlikte (10-15 cm) tahta lataların çakılmasıyla oluşturulur. Bu aletin boyu, yastığın enine uyacak şekilde 120-150 cm ve eni 1 m’dir. Ekim tahtası, yastığın bir ucundan başlanacak şekilde harç üzerine konur ve latalar arasındaki boşluğa tohumlar sık olarak atılır ve bu uygulamaya yastığın sonuna kadar devam edilir. Ekim bitince tohumların üzerine 1-2 cm kalınlığında harçla örtülür, hafifçe bastırılır ve yeteri kadar sulanır (Harcın nem durumuna göre, metre kareye su, 0,5-2 litre verilebilir). Tohumlar çimlenip, bitkiler toprak yüzüne çıktığında ve 2-4 yapraklı büyüklük kazandığında, kalan fideler zararlanmayacak şekilde ve istenen sıra üzeri mesafesinde bitkiler arasında seyreltme yapılır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay
Sebze fideleri, küçük işletmelerde kullanılacak fide sayısı az olduğundan sıcak, ılık ve soğuk yastıklarda yetiştirilir. Büyük işletmelerde bu işlemler fide yetiştirme serlerinde ve açık soğuk yastıklarıda örtü altında yapılır. Fide yetiştirmek özel iş gücü ve zamanı istemektedir. Her işletmede bu işi yapmak ekstra masraflar meydana getirdiğinden, fideleri dışardan satın almak, özellikle küçük işletmelerde daha ekonomik olmaktadır. Bu yüzden günümüzde, sadece fide üreten işletmeler ortaya çıkmıştır. Bu işletmelerin esas görevi fide üretmek olduğundan, bu konudaki bilgi ve tecrübeleri fazladır ve kaliteli fide yetiştirir. Böylece fide alan işletmeler bu fideleri kullandıklarında, daha kaliteli, verimi yüksek ürün elde eder.
Fide yetiştirmede, fidenin yetiştirileceği toprak ve iklim faktörlerinin ayarlanması gerekir. Fide yetiştirme yerinde iklim faktörleri sıcaklık, ışık, nem, havalandırma ve hava hareketidir. Fide yetiştirilecek ortamda sıcaklık, ışık ve nem dengesi iyi ayarlanmalıdır. Sıcaklığın, normalde yazlık sebzeler için gündüz 21-24oC, gece 16-18oC; kışlık sebzelerde gündüz 18-20oC, gece 12-15oC arasında olması istenir. Ancak kış aylarında güneş ışıklarının miktarı azaldığından, havalar çoğunlukla bulutlu ve kapalı olduğundan ışık şiddeti azdır ve bu az ışık şiddeti ek ışıklandırma ile arttırılmayacaksa, bu ışık şiddetine göre, yukarıdaki sıcaklık dereceleri 3-5oC arasında düşürülmelidir. Sıcaklık düşürülmezse, ışık azlığından ve yüksek sıcaklıktan dolayı fideler boya kaçar. İlkbahar aylarında hava sıcaklığı giderek artar ve fide yetiştirme yerinde sıcaklıklar, öğle saatlerinde 30oC’nin üzerine çıkar. Bu sıcaklık, fideleri rahatsız eder. Sıcaklık 25oC’nin üzerine çıktığı andan itibaren gölgeleme yaparak, yetiştirme ortamındaki sıcaklığın yükselmesi engellenmelidir. Bu arada sulamada yapılırsa, sıcaklık düşürülebilir. İstenenin altına sıcaklığın düşmemesi için de, sıcaklık düştüğünde ortamın ısıtılması gerekir. Işık miktarının az olduğu zamanlarda hem ışık şiddetini arttıracak ve ışıklanma süresini (gün uzunluğunu) uzatacak ek yapay ışıklandırma (lambalarla ışıklandırma) yapılır. Ortamda ışık şiddeti normalde 8000-10000 lüks ve gün uzunluğu 10-16 saat arasında değişebilir. Ortamda CO2 yükselirse, bitkilerin özümleme yapmaları hızlanır. Ancak CO2 miktarı artarken oksijen miktarı düşmemelidir. Gerektiğinde ortamdaki CO2 miktarını arttırmak üzere, CO2 gübrelemesi yapılabilir. Ortamdaki nem ayarı ve bitkilerin sulanması, ışık ve sıcaklıkla ilgili olarak yapılır. Işık miktarı azaldığında ve buna bağlı olarak sıcaklık düşürüldüğünden, nem miktarı ve toplam sulama suyu miktarı azaltılmalı, ancak bir defada verilecek su miktarı biraz arttırılmalı ve sulama aralığı uzatılmalıdır, yani sulama uzun aralıklarla yapılmalıdır. Sıcaklık ve ışık miktarı arttıkça toplam sulama miktarı arttırılır, her seferinde verilen su miktarı azaltılır ve sulama aralığı daraltılır, yani daha sık sulama yapılır. Ortamda nem oranı yüksek tutulmamalıdır. Özellikle fideler arasındaki durgun hava ve havadaki yüksek nem, fidelerde mantari ve bakteriyel hastalıkları ortaya çıkartır. Bu bakımdan da havalandırma ve hava hızı önem kazanır. Serdeki hava oranlarının ayarlanması için, havalandırma yapılmalı ve ortamda 1-3 m/saatlik bir havalandırma hızı yaratılmalıdır. Bu hava hareketi bitkilerdeki terlemeyi artırdığından fidelerin büyümesini de hızlandırır. Fidelerin yetiştirileceği toprak harç olarak ve değişik reçeteler şeklinde hazırlanır. En çok kullanılan iki harç reçetesi aşağıda verilmiştir.
Birinci reçete
1/2 oranında elenmiş bahçe toprağı
1/2 oranında elenmiş çiftlik gübresi
Bu karışımın m3’e 0,10-0,50 kg 1.2.2. oranında NPK ticaret gübresi katılır. Harcın pH’ı 6,5-7 olmalıdır. Harç pH’ının azalması halinde m3’e 1-3 kg sönmüş kireç ve 1-2 kg kömür tozu ilave edilir. Yükselmesi durumunda 1-3 kg asitli bir gübre ilave edilebilir (Potasyum sülfat gibi),
İkinci reçete
1/4 oranında elenmiş bahçe toprağı
1/4 oranında elenmiş dere kumu
1/4 oranında funda toprağı (çayır toprağı) veya bataklık toprağı (torf) veya iyi
çürütülmüş ve yıkanmış mantar kompostu
1/4 oranında elenmiş çitlik gübresi
Bu karışıma ayrıca m3’e 0,10-0,50 kg 1.2.2 oranında NPK ticaret gübresi katılır. Harcın pH’ı yine 6,5-7 olmalıdır. Gerekirse pH ayarlaması için yukarıdaki uygulama yapılır.
Hazırlanan harç, buharla sterilizasyona tabi tutulur veya klorpikrin, formaldehit gibi ilaçlarla dezenfekte edilir. Bu işlemler için GÜNAY (1980) ve GÜNAY ve OKUR (1999) bakınız. Fide elde etmek için tohumlar, ya boyutu 40x60x10-20 cm olan, tahtadan veya plastikten yapılmış, tohum ekme kasalarına yada sıcak, ılık ve soğuk yastıklara konan harçlı toprak üzerine ekilir. Tohum ekim, serpme veya sıraya yapılır. Tohumları serpme yerine, sıraya ekmek daima iyi bir yoldur. Çünkü serpme ekimde, fideler arsındaki mesafeler muntazam olmadığından, bitkiler arasında rekabet başlar ve sonuçta bazı fideler kuvvetli, bazı kuvvetsiz olur. Biz bu yüzden daha iyi olan, sıraya ekimin nasıl yapıldığını inceleyeceğiz. Sıraya tohum ekiminde, dikim aralığı, fidelerin daha sonra şaşırtmaya tabi tutulup, tutulmayacağına göre saptanır. Şaşırtma yapılmayacaksa, ileride fidelerin sıkışmaması ve her birine yeterince yer kalması için, tohum ekimi, geniş aralıkla yapılır ve sıra arası mesafesi 10-15 cm ve sıra üzeri mesafesi 5-10 cm olur (örnek 5x10, 7x7, 10x10 ve 10x15 gibi). Tohum ekiminden sonra şaşırtma yapılacaksa, tohum ekim aralığı, 1x1 cm den başlayıp 1x2 ve 1x3 cm olur. Şaşırtma yapılmayacaksa 4x5, 5x10 ve hatta 10x10-20 cm dahi olabilir. Tohumları ekim derinliği 2-5 cm arasındadır. Tohum ekim, elle ve değişik mibzer çeşitleriyle yapılır. Şaşırtma yapılmadan fide yetiştirmesi, sıcak ve ılık yastıklarda uygulanır ve daha çok aile ve ticari bahçe işletmelerinde kullanılır. Kullanılacak fide sayısı az olduğunda tohum ekimi, elle yapılır. Tarla sebzeciliğinde, çok miktarda fide yetiştirildiğinden, fazla sayıda hazırlanan soğuk yastıklara, tohumlar mibzerle atılır. Bu yastıklar üzerleri plastik tünelle kapatılır. Elle tohum ekiminin daha düzgün yapılması, Şekil 20.22’de gösterilen tohum ekme tahtasını kullanmakla olur. Tohum ekme tahtası, iki çıta üzerine 1 cm aralıkla istenen ekim arası mesafesini sağlayacak genişlikte (10-15 cm) tahta lataların çakılmasıyla oluşturulur. Bu aletin boyu, yastığın enine uyacak şekilde 120-150 cm ve eni 1 m’dir. Ekim tahtası, yastığın bir ucundan başlanacak şekilde harç üzerine konur ve latalar arasındaki boşluğa tohumlar sık olarak atılır ve bu uygulamaya yastığın sonuna kadar devam edilir. Ekim bitince tohumların üzerine 1-2 cm kalınlığında harçla örtülür, hafifçe bastırılır ve yeteri kadar sulanır (Harcın nem durumuna göre, metre kareye su, 0,5-2 litre verilebilir). Tohumlar çimlenip, bitkiler toprak yüzüne çıktığında ve 2-4 yapraklı büyüklük kazandığında, kalan fideler zararlanmayacak şekilde ve istenen sıra üzeri mesafesinde bitkiler arasında seyreltme yapılır.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay